Polityka edukacyjna i
modele szkolnictwa
wyższego
Prof. nzw. dr hab. Włodzimierz Chojnacki
Warszawa, dn. 02 marca 2012 roku
Polityka edukacyjna i
modele szkolnictwa
wyższego
Prof. nzw. dr hab. Włodzimierz Chojnacki
Warszawa, dn. 02 marca 2012 roku
Literatura
1.
J.K. Thieme, Szkolnictwo wyższe. Wyzwania XXI wieku
Polska, Europa, USA, Wyd. Difin, Warszawa 2009.
2.
H. Kwiatkowska, M. Szybisz, Edukacja i dialog w
świecie przyszłości, Pułtusk 2003.
3.
J. Delors, Edukacja jest w niej ukryty skarb, Wyd.
Stowarzyszenie Oświatowców Polskich, Wydawnictwa
UNESCO, Warszawa 1998.
4.
J. Czapiński, T. Panek, Diagnoza społeczna 2009, Wyd.
VIZJA PRESS&IT, Warszawa 2010.
5.
The Role of the Universities in the Europe of
Knowledge, Communication from the Commission of
the European Communities, Brussels 2003, eur-
lex.europa.eu (25.05.2009).
6.
J. Szczupaczyński (red.), Władza i społeczeństwo, tłum.
J. Łoziński, Wyd. Naukowe SCHOLAR, Warszawa 1995,
s. 332.
Zagadnienia
1.
Pojęcie polityki edukacyjnej.
2.
Modele edukacyjne.
3.
Kwalifikacje a edukacja
Cel wykładu
Wskazanie
na
potrzebę
wzrostu
zainteresowania w środowisku akademickim
problemami polityki edukacyjnej oraz roli
jaką
w
niej
pełnią
władza
publiczna,
oligarchia akademicka szkolnictwa wyższego
oraz rynek pracy.
Obecnie istnieje potrzeba pogłębionej
refleksji w przedmiotowych kwestiach wobec
niskiej efektywności systemu edukacji oraz
administracyjnego zarządzania edukacją i
rynkiem pracy.
Obecna sytuacja generuje uzasadniony
niepokój poznawczy i społeczny o stan
bezpieczeństwa państwa i społeczeństwa, a
szczególnie uczelni wyższych i absolwentów.
Szczupaczyński J., Władza i społeczeństwo, tłum. J. Łoziński,
Wyd. Naukowe SCHOLAR, Warszawa 1995, s. 332.
Edukacja - rzeczywistość
czy utopia
W obliczu różnych wyzwań edukacja jednostek i
społeczeństw jest szansą dla ich rozwoju , którą należy
wykorzystać do realizacji takich ideałów jak: pokój,
wolność, sprawiedliwość, dobrostan.
Aby te ideały były możliwe do osiągnięcia szczególną
troską należy otoczyć edukację dzieci i młodzieży, które
zastąpią pokolenia dorosłych wykazujących obecnie
tendencje do koncentrowania się na własnych
problemach.
Edukacja, zdaniem J. Delorsa, jest uwielbieniem
dzieciństwa i młodości przez zapewnienie im należytego
miejsca nie tylko w systemie edukacji ale również w
rodzinie, społeczności lokalnej i narodzie.
Współczesne napięcia u progu XXI
wieku
1.
Między tym co globalne a lokalne
– jak być
obywatelem świata i zachować własną tożsamość
narodową.
2.
Między tym co uniwersalne a jednostkowe
–
globalizacja kultury a jednostkowe losy ludzi.
3.
Między tradycją a nowoczesnością
– adaptacja bez
wyrzekania się własnej tożsamości, poszerzanie
własnej autonomii bez ograniczania wolności i
rozwoju innym ludziom.
4.
Między działaniem perspektywicznym a doraźnym
.
5.
Między rozwojem wiedzy a zdolnością przyswojenia
jej
przez człowieka.
6.
Między duchowością a materialnością-
ludzie często
nie uświadamiają sobie pewnych ideałów i wartości
wynikających z potrzeby przekraczania samego
siebie.
Przyszłościowa oferta szkół
wyższych jako:
1.
Ośrodek nauki i źródło wiedzy umożliwiające
prowadzenie badań podstawowych,
stosowanych i wdrożeniowych.
2.
Ośrodek integrujący wysoki poziom kształcenia
z umiejętnościami praktycznymi i
kwalifikacjami zawodowymi zgodnie z
potrzebami rynku pracy.
3.
Uprzywilejowany ośrodek umożliwiający
podjęcie studiów, aktualizowanie i wzbogacenie
wiedzy.
4.
Uprzywilejowany partner współpracy
międzynarodowej, umożliwiający wymianę
profesorów i studentów.
Sieć pojęć
Nie da się prowadzić rozważań o szkolnictwie
wyższym i jego reformach bez zastosowania
takich pojęć jak:
•
polityka edukacyjna,
•
reforma szkolnictwa
•
model szkolnictwa,
•
ład akademicki.
Niestety obecnie terminy te nie zostały dobrze
zdefiniowane a ład akademicki to stosunkowo
nowe pojęcie w polskiej literaturze edukacyjnej.
Dlatego też należy wyjaśnić co one oznaczają .
Polityka edukacyjna
W wąskim rozumieniu polityka edukacyjna
najczęściej kojarzona jest z takimi pojęciami jak:
•
reformy,
•
alternatywy i ograniczenia wyboru.
W szerszym rozumieniu polityka edukacyjna
to: strategia państwa w dziedzinie
szkolnictwa wyższego wybrana spośród
wielu opcji i cechująca się pewnymi
ograniczeniami. Ma na celu wywieranie
wpływu na bieżące i przyszłe decyzje oraz
działania w obszarze szkolnictwa wyższego.
Reforma szkolnictwa
1.
Społeczność lokalna zwłaszcza rodzice,
dyrektorzy szkół i nauczyciele.
2.
Władze publiczne.
3.
Społeczność międzynarodowa.
Warto pamiętać, że jakiekolwiek próby
wpływania z góry lub zewnątrz na reformy
edukacyjne grożą wieloma negatywnymi
konsekwencjami, które mogą być podobne do
tych, jakie występują w Polsce po wprowadzeniu
reformy oświatowej w 1989 roku.
Model szkolnictwa
Model szkolnictwa wyższego
- jest
uproszczonym i wyidealizowanym
opisem istniejących lub postulowanych
rozwiązań głównie w zakresie:
•
preferencji społecznych i politycznych;
•
relacji uczelni z ministerstwem
edukacji;
•
oraz roli narodowego lub
międzynarodowego rynku pracy.
Pojęcie modelu szkolnictwa
wyższego
Model szkolnictwa wyższego powinien obejmować
całość formalnych i funkcjonalnych elementów i
relacji miedzy głównymi aktorami którymi są:
władze państwowe, regionalne, lokalne, studenci,
kadra akademicka, kierownictwo uczelni, rynki
narodowy, międzynarodowy i globalny oraz sieci
ponadnarodowe np. proces Boloński.
Postulowana często zmiana modelu to innymi słowy
modernizacja lub reforma zarówno rynku jak i ładu
akademickiego
. W potocznym języku pojęcie
modelu, tak jak i pojęcie systemu jest często
nadużywane.
Jerzy, K. Thieme, Szkolnictwo wyższe. Wyzwania XXI wieku Polska,
USA, Europa Wyd. Difin, Warszawa 2009.
Jerzy, K. Thieme, Szkolnictwo wyższe. Wyzwania XXI wieku Polska,
USA, Europa Wyd. Difin, Warszawa 2009.
Pojęcie ładu akademickiego
Ład akademicki
najczęściej kojarzony jest ze
sposobami wykorzystania władzy, które służą do
wdrażania polityki i decyzji oraz formalnymi i
nieformalnymi
normami
postępowania,
pełnienia ról i odpowiedzialności.
Ład
akademicki
służy
do
efektywnego
rozwiązywania
problemów
organizacyjno-
programowych oraz naukowo-badawczych.
Zarządzanie
to działania w ramach przyjętych
zasad ładu akademickiego, realizacja polityki,
programy, decyzje, projekty, plecenia itp.
Administrowanie
to działalność operacyjna
polegająca
na
wykonywaniu
poleceń,
projektowaniu
wskaźników
i
parametrów,
osiąganiu rezultatów ukierunkowanych na
teraźniejszość.i
Sytuacja polskich uczelni
Dostępne analizy sytuacji w szkolnictwie wyższym i
rynku pracy wskazują na potrzebę systemowego
podejścia do reformy szkolnictwa wyższego.
Z dyskusji w środowisku akademickim wynika, że
polskie szkoły wyższe powinny aktywniej włączyć
się do poprawy swojej pozycji w rankingach
międzynarodowych
poprzez
zwiększenie
atrakcyjności i użyteczność programów kształcenia
oraz wyników badań naukowych.
Należałoby więc podnieść ich jakość poprzez
wdrożenie nowoczesnych i bardziej profesjonalnych
sposobów zarządzania oraz poszerzenie ich
autonomii i niezależności finansowej.
Propozycje reform
Propozycje reform szkolnictwa wyższego są często
formułowane w kategoriach zmian modelu, a nie,
jak to powinno mieć miejsce, zmian polityki
edukacyjnej.
Dyskusja o polityce edukacyjnej ma charakter
polityczny, a więc zawsze budzi emocje i
kontrowersje.
Polityka edukacyjna albo
jest
problemem centralnym lub unika się jej jak w
Polsce „dla świętego spokoju” (
imitacja, rewolucja
).
Najczęściej cytowane w światowej literaturze
modele są skoncentrowane na jednym lub trzech
głównych czynnikach wpływających na szkolnictwo
wyższe.
Pierwszy Model B. Clarka
Jednym z najbardziej znanych modeli organizacyjnych
szkolnictwa wyższego jest tak zwany „trójkąt
wpływów” zaproponowany przez Burtona R. Clarka
.
Wierzchołki tego trójkąta ograniczają przestrzeń w
które znajdują się systemy szkolnictwa wyższego
różnych krajów. System danego kraju może być
zdominowany przez
wpływ państwa, oligarchii
akademickiej
lub
rynku.
Systemy
silnie
zdominowane przez jeden z tych czynników lokują się
w pobliżu wierzchołków trójkąta.
Z kombinacji czynników reprezentowanych przez
wierzchołki „Trójkąta” Clarka można skonstruować
następujące
trzy
„czyste”
modele
szkolnictwa
wyższego”
Burton Clark, The Higher Education System: Academic
Organization In Cross-national Perspective, University of
California Press, Berkeley 1983.
Model B.R. Clarka
Władza państwowa
Władza państwowa
Oligarchi
a
akademic
ka
Oligarchi
a
akademic
ka
Rynek
pracy
Rynek
pracy
Systemy
edukacyjne
Systemy
edukacyjne
Model z przewagą władzy
państwa
Model z przewagą władzy państwa nad szkołami
wyższymi (francuski, rosyjski), w którym rola państwa
jest duża, rola oligarchii akademickiej mała lub
średnia a rola rynku mała lub żadna. A ponadto
państwo:
•
jest
centralnym
koordynatorem
szkolnictwa
wyższego
ingerując w wewnętrzne sprawy zarządzania
uniwersytetami i akademiami. Kadra mianowana przez
ministra jest częścią służby cywilnej jak to ma miejsce
we Francji.
•
reguluje przyjęcie studentów, programy, egzaminy
i
strukturę organizacyjną uczelni.
Szkoły wyższe nie
mają żadnej autonomii lub jej zakres jest bardzo mały.
•
kontroluje szkoły wyższe wpływając na kontrolę
jakości kształcenia , finansowanie i relacje uczelni z
rynkiem pracy.
•
decyduje o kierunkach studiów i liczbie
przyjmowanych studentów,
wykładach, przedmiotach i
treściach, o nominacjach, promocjach i uposażeniu
kadry akademickiej, o inwestycjach w infrastrukturę.
Model z przewagą władzy
państwa
Skrajnym przykładem jest rosyjski model
centralnego planowania, w którym dominuje
całkowita kontrola państwa nad uczelniami i
minimalny stopień autonomii szkół wyższych.
Głównym jego
celem jest kształcenie elit dla
państwa oraz kadry dla przemysłu i wojska.
Planowanie
w
szkolnictwie
wyższym
podporządkowane jest potrzebom gospodarki.
Systemy szkolnictwa wyższego z dominacją
władzy państwowej charakteryzują:
Rosję,
Francje, Hiszpanię i Portugalię.
Model rynkowy
Model rynkowy
(angloamerykański lub szerzej anglosaski)
charakteryzuje się
małą lub bardzo małą rolą państwa
,
średnią lub dużą rolą oligarchii akademickiej oraz
dużym
wpływem rynku
.
Rynek jest rozstrzygającym mechanizmem koordynującym.
Uniwersytety mają
autonomię w zakresie programów, celów i
doboru kadry.
Struktury organizacyjne są podporządkowane
efektywnym rozwiązaniom w zakresie finansowania i
zarządzania.
Szkoły wyższe konkurują o profesorów, studentów i o
pieniądze
. W uproszczeniu kierownictwo postrzega swoją
rolę jako dostarczyciela usług akademickich dla studentów,
którzy są jego konsumentami.
Państwo zapewnia jedynie minimalny stopień niezbędnej
regulacji prawnej.
Krajem, w którym rynek decyduje o
rozwiązaniach w szkolnictwie wyższym jest USA. W wielu
innych krajach anglosaskich i azjatyckich system szkolnictwa
wyższego jest podobny do amerykańskiego np. w Jordanii.
Model oligarchii akademickiej
Model z dużą rolą oligarchii akademickiej
(humboldowski lub germański), polega na
średniej lub dużej roli państwa, dużej roli
oligarchii akademickiej oraz małej roli rynku.
Chociaż
szkoły
wyższe
są
instytucjami
państwowymi, to profesorowie są odpowiedzialni
za
ich
funkcjonowanie.
Uniwersytety
są
monitorowane i finansowane przez państwo.
Oligarchia akademicka w oparciu o zasadę
samoregulacji
(samorządności)
koordynuje
sprawy
akademickie,
w
porozumieniu
z
samorządowymi ciałami takimi jak konferencja
rektorów. Zasadą jest wolność kształcenia i badań
a państwo zabezpiecza ramy prawne i finansowe.
Oligarchia akademicka
Dzięki działaniom planistycznym państwo ogranicza
zakres samorządu, ale daje szerokie uprawnienia
profesurze
. Z niewielkimi modyfikacjami system ten
funkcjonuje do dziś w Niemczech. Jest on obecnie mocno
krytykowany nie tylko wewnątrz, ale i na zewnątrz
Niemiec.
Na przykład
Dieter Simon
, były prezydent
Niemieckiego Komitetu Badań Naukowych określił
niemieckie uniwersytety jako
„dogłębnie przegniłe”.
Profesorowie mają gwarantowane zatrudnienie bez
możliwości ich usunięcia.
Oligarchia czyli rządy autorytarne, które cechują
się
sprawowaniem
władzy
ustawodawczej
i
wykonawczej przez małą grupę. W przypadku uczelni
na świecie mówi się o oligarchii akademickiej, a w
Polsce częściej o korporacji profesorskiej.
System mieszany
W Polsce występuje system mieszany
. W sektorze
publicznym rozwiązania są bliskie „germańskiemu”
modelowi oligarchii akademickiej.
W sektorze szkół niepublicznych sytuacja jest
bliższa amerykańskiemu modelowi rynkowemu, z
tym że w polskich szkołach „prywatnych” rola
państwa jest większa niż rola władz stanowych w
Ameryce.
Natomiast rola oligarchii akademickiej jest bardziej
ograniczona w polskich szkołach niepublicznych
przez ich właścicieli niż właścicieli uczelni
niepublicznych w USA, którymi z reguły są
fundacje, a nie osoby prywatne.
Drugi model van Voughta
Najprostszy jednoczynnikowy model szkolnictwa
opracował van Vought
w 1989 roku, który
uprościł klasyczny model Clarka z 1983 roku.
Zasadniczym czynnikiem jest w nim
rola władzy
zewnętrznej
w stosunku do uczelni
. Może ona
mieć charakter bezpośredniej kontroli lub
pośredniego nadzoru ze strony państwa.
Vought van, Governmental Strategies and
Innovation in Higher Education, Jessica
Kingsley, London 1989.
Trzeci model D. Brauna i F, X.
Merrina
Braun i Merrin zaproponowali dalsze
rozwiniecie modelu Clarka ale w oparciu o
cechy ustroju (wewnętrznego ładu
akademickiego uczelni, a nie w oparciu o
cechy autonomii uczelni.
System zewnętrzny ładu akademickiego
wyznacza określa zakres kompetencji władzy
centralnej. Z punktu widzenia klasyfikacji
modeli szkolnictwa wyższego decydujące
znaczenie ma system zewnętrzny, gdyż on
przesądza o zakresie autonomii uczelni, od
którego z kolei zależy ustrój wewnętrzny
uczelni.
Model D. Brauna i F, X.
Merrina
Trzy podstawowe czynniki określające
model szkolnictwa wyższego według D.
Brauna i F. Merrina to :
•
siła
bezpośredniego
nakazowo-
materialnego oddziaływania państwa na
szkoły wyższe
.
•
sposoby
pośredniego
prawno-
proceduralnego oddziaływania państwa,
oraz
•
politycznie obowiązujący system wartości
wyznaczający cele wyższego wykształcenia.
Wpływ władzy państwowej na uczelnie
wyższe
Siła bezpośredniego oddziaływania państwa na szkoły
wyższe, czyli wpływ państwa może być:
duży lub mały
.
Jeśli siła oddziaływania państwa jest duża, to
narodowa administracja wpływa na system szkolnictwa
wyższego i na poszczególne instytucje za pomocą
bezpośrednich nakazów, określania celów i zadań,
ustalania obowiązujących parametrów i alokacji
funduszy.
Tego typu relacja przypomina scentralizowane
zarządzanie
spółkami
córkami
przez
centralę
korporacji.
Państwowy gorset prawno-proceduralny nałożony na
szkoły wyższe może być:
ścisły lub luźny
. Natomiast
system wartości wyższego wykształcenia wynikający z
preferencji politycznych społeczeństwa może mieć
charakter
kulturowy lub usługowy
.
Edukacja a rynek pracy
Edukacja mogłaby się stać bardziej znacząca
na rynku pracy ale wymaga opanowania
wyższego poziomu wiedzy i umiejętności dla
istniejącej struktury kształcenia zawodowego.
Wśród menedżerów i personelu istnieje
potrzeba zwiększenia dostępności informacji
oraz opanowania wiedzy i umiejętności, a nie
tylko podniesienia poziomu wykształcenia.
To
powinno
prowadzić
do
wzrostu
zapotrzebowania
na
nowe
innowacyjne
kierunki i specjalności kształcenia w szkołach
wyższych.
DZIĘKUJĘ PAŃSTWU
ZA UWAGĘ