Zaburzenia związane z lękiem
Objawy, powstawanie, terapia
Zaburzenia związane z lękiem
Objawy, powstawanie, terapia
Zaburzenia nerwicowe, związane ze
stresem i pod postacią somatyczną
F40 Zaburzenia lękowe w postaci
fobii
F40.0 Agorafobia
F40.1 Fobie społeczne
F40.2 Specyficzne (izolowane) postacie fobii
F41 Inne zaburzenia lękowe
F41.0 Zaburzenia lękowe z napadami lęku
(lęk paniczny)
F41.2 Zaburzenia lękowe uogólnione
Zaburzenia nerwicowe, związane ze
stresem i pod postacią somatyczną
F42 Zaburzenie obsesyjno-
kompulsyjne (nerwica natręctw)
F43 Reakcja na ciężki stres i
zaburzenia adaptacyjne
F44 Zaburzenia dysocjacyjne
(konwersyjne)
F45 Zaburzenia występujące pod
postacią somatyczną
Fobie
- cechy charakterystyczne
uporczywy strach
przed określoną sytuacją
(również wyobrażoną) – u osób poniżej 18 r.ż
trwa co najmniej 6 miesięcy
Kontakt z tą sytuacją prowadzi do
natychmiastowej reakcji (lęk, atak paniki – a u
dzieci płacz, zamieranie, wybuchy złości)
pragnienie uniknięcia zagrożenia
i wydostania
się z sytuacji
świadomość
, że strach bezzasadnie duży (u
dzieci – może nie być tej cechy)
brak innych zaburzeń
psychicznych
F40 Zaburzenia lękowe w
postaci fobii –
agorafobia
(F40.0)
Lęk przed otwartą przestrzenią, przed
obecnością tłumu i utrudnieniem
natychmiastowej ucieczki do
bezpiecznego miejsca
Grupa zaburzeń - lęk przed wyjściem
z domu, przebywaniem w publicznym
miejscu, samotnym podróżowaniem
pociągiem, samolotem
Agorafobia (F40.0)
Początek zwykle we wczesnym
okresie dorosłości
Częściej dotyczy kobiet (4:1)
sytuacje publiczne częściej
zagrażają kobietom - np. przemoc
inna socjalizacja - K częściej stają
się zależne od innych
F40.1
Fobie społeczne
Obawy przed oceną innych ludzi
skupionych w małych grupach (ale
nie w tłumie)
Unikanie kontaktów społecznych,
wystąpień publicznych, jedzenia w
obecności innych...
Skargi na czerwienienie się,
drżenie rąk, nudności, parcie na
mocz...
F40.1
Fobie społeczne
Występują równie często u kobiet
(15%) i mężczyzn (11%)
Współwystępują z zaburzeniami
lękowymi, atakami paniki,
specyficznymi fobiami,
zaburzeniami depresyjnymi
F40.2
Specyficzne postacie fobii
Dotyczą specyficznych obiektów i sytuacji
(różnice kulturowe)
Mężczyźni - 7%, kobiety - 16% (w USA – 11%
populacji)
Typy fobii (obiekty)
Zwierzęta K > M
Zjawiska naturalne K = M
Krew, zastrzyk, skaleczenie K = M
Sytuacyjne (samoloty, windy, zamknięte
przestrzenie)
Inne (fobia zakrztuszenia się, wymiotowania,
choroby, u dzieci – fobia głośnych dźwięków,
osób w przebraniu
Koncepcje powstawania fobii
PSYCHOANALIZA
Fobia jest mechanizmem obronnym
przed impulsami tkwiącymi w ID -
Freud
przypadek Małego Hansa
Fobia jest przeniesieniem na
konkretny obiekt uogólnionych obaw
dzieci o to, że dorośli nie są w stanie
ochronić ich przed
niebezpieczeństwem - Arieti
Koncepcje powstawania fobii
BEHAWIORYZM
Fobia powstaje w wyniku uczenia się
warunkowanie klasyczne (lęk)
warunkowanie instrumentalne (ucieczka)
Torowanie
znaczenie niektórych obiektów dla przetrwania
Podatność
poznawcza - oczekiwanie powtórzenia się
sytuacji
doświadczenia - brak kontroli nad
środowiskiem
Koncepcje powstawania fobii
TEORIE POZNAWCZE
powstawanie fobii gdy - uwaga na
bodźce negatywne, interpretacja
sytuacji wieloznacznej jako
zagrożenia, oczekiwanie w przyszłości
negatywnych wydarzeń
w fobiach społecznych - ważna ocena
ze strony innych, obraz siebie w
oczach innych, zawsze negatywna
ocena siebie w sytuacjach społecznych
Koncepcje powstawania fobii
CZYNNIKI BIOLOGICZNE
labilność autonomicznego układu
nerwowego
czynniki genetyczne
fobia krwi - 64% pacjentów ma krewnego I
linii z tą samą fobią
fobie specyficzne - częściej występują w
rodzinach
cechy temperamentu (Kagan, 1997) -
nadmierne pobudzenie na bodziec w wieku
4 m-cy - (5 x )
Terapia fobii
PSYCHOANALIZA
BEHAWIORYZM
najbardziej skuteczne metody
zanurzanie,
systematyczna desensytyzacja,
modelowanie
Terapia fobii
KONCEPCJE POZNAWCZE
zmiana sposobu interpretowania
bodźców
łączenie z treningiem umiejętności
społecznych
TERAPIA BIOLOGICZNA
leki przeciwlękowe
leki przeciwdepresyjne
F41.0 Zaburzenia lękowe z
napadami lęku -
lęk paniczny
Nawracające napady ciężkiego lęku
Lęk nie jest ograniczony do żadnej
konkretnej sytuacji / okoliczności
Nie można przewidzieć jego wystąpienia
Dominujące objawy - bicie serca / ból w
klatce piersiowej, duszności, zawroty
głowy, depersonalizacja, derealizacja,
strach przed śmiercią, chorobą
psychiczną
F41.0 Lęk paniczny - koncepcje
powstawania
TEORIE BIOLOGICZNE
uwarunkowania genetyczne -
występowanie w rodzinach, u bliźniąt
jednojajowych
nadwrażliwość układu noradrenergicznego
(norepinefryna)
nadwrażliwość receptorów dwutlenku
węgla powoduje przyspieszone
oddychanie, co prowadzi do
hiperwentylacji i ataku paniki
F 41.0 Lęk paniczny - koncepcje
powstawania
TEORIE PSYCHOLOGICZNE
hipoteza „strachu przed strachem”
hipoteza zwiększonej wrażliwości na doznania
z wnętrza ciała - pojawienie się
niespodziewanych doznań prowadzi do ataku
badania Telcha (oddychanie różnym powietrzem
w sytuacji relaksu/podniecenia)
hipoteza braku kontroli
badania Davisona i in. (możliwość usunięcia
CO
2)
Hipoteza zwiększonej wrażliwości –
częstość ataków paniki (badania Telcha
wg Davidson & Neale, 2001)
Studenci, różny
poziom lęku, 2
rodzaje
warunków
(powietrze,
CO
2
), info -
skutki CO
2
Nieoczekiwane
reakcje fizjologiczne u osób,
które boją się swoich reakcji fizjologicznych –
ATAK PANIKI
Hipoteza braku kontroli
Davison & Neale, 2001
Pacjenci z
atakami paniki,
CO
2 ,
dla połowy
info, że możliwość
kontroli stężenia
(faktycznie nie
mieli wpływu)
Gdy brak kontroli – ATAK PANIKI
F 41.0 Lęk paniczny - terapia
Terapia biologiczna
leki przeciwlękowe, przeciwdepresyjne
Terapia psychologiczna (Barlow, 1988)
trening relaksacyjny
techniki poznawczo-behawioralne Ellis’a i
Beck’a
prowokowanie objawów, analizowanie
ich, znajdowanie ich przyczyny
F42 Zaburzenie obsesyjno-
kompulsyjne
Obsesje
- natrętne, powtarzające się
myśli, impulsy, wyobrażenia
Kompulsje
- powtarzające się
zachowania, czynności psychiczne,
które człowiek musi wykonać by
zredukować niepokój wynikający z
obsesyjnych myśli, by uchronić się
przed nieszczęściem
F42 Zaburzenie obsesyjno-
kompulsyjne
Rozpoznawane gdy
natrętne myśli, czynności
przymusowe występują przez
większość dni w ciągu co najmniej 2
kolejnych tygodni
stanowią źródło cierpienia
przeszkadzają w codziennych
czynnościach
F42 Zaburzenie obsesyjno-
kompulsyjne
Cechy natręctw
uznawane za własne myśli lub impulsy
pacjent bezskutecznie przeciwstawia
się co najmniej 1 myśli lub impulsowi
(mogą być inne, z którymi nie walczy)
myśl o wykonaniu czynności
przymusowej nie jest przyjemna
myśli, wyobrażenia powtarzają się w
nieprzyjemny dla pacjenta sposób
Przykłady natręctw
Porządkowanie,
sprawdzanie
czystości
Unikanie niektórych
obiektów
Powtarzanie rytuałów
Sprawdzanie
Wykonywanie
określonej czynności
F42 Koncepcje powstawania
PSYCHOANALIZA
brak kontroli nad impulsami ID
fiksacja w fazie analnej
KONCEPCJE BEHAWIORALNE
zachowania wyuczone - czynności
natrętne redukują lęk
F42 Koncepcje powstawania
TEORIE POZNAWCZE
zaburzenia pamięci
trudności w ignorowaniu bodźców
KONCEPCJE BIOLOGICZNE
uszkodzenia OUN - guzy mózgu,
obrażenia głowy
neuroprzekaźniki dopamina,
acetylocholina
geny (10,3% u bliskich krewnych vs.
1,9%)
Sytuacja
Parkowanie
samochodu
przed
kinem
Pojawiają się
myśli: „Czy auto
jest zamknięte?”
Kora czołowa
Aktywnoś
ć
ośrodków
emocji
Uruchomio
na reakcja
strachu:
„Ktoś
ukradnie
moje auto!”
Aktywność
jądra
ogoniastego
Uruchomio
ne
działanie:
„Idę i
sprawdzam”
Sytuacja
Samochód
bezpieczny na
parkingu
Aktywność
jądra
półleżącego
przegrody
Pozytywne
wzmocnienie
(uspokojenie)
Cykl zachowania w zaburzeniach
obsesyjno-kompulsywnych
(Lambert & Kinsley, 2005)
F42 Terapia
PSYCHOANALIZA
praca z mechanizmami obronnymi i analiza
prawdziwych przyczyn lęku i obaw
F42 Terapia
TERAPIA BEHAWIORALNA - (ERP – Exposure and
Response Prevention, początek lat 1970)
I - Narażenie na kontakt z obiektem wywołującym
lęk (np. brud)
II - Instrukcja, by powstrzymywać się od
wykonania czynności kompulsywnej
„Praca domowa” – samodzielne wykonywanie obu
etapów przez 1 godz. dziennie (Skuteczność 50-
70% pacjentów)
Czas trwania – 10 godz. ambulatoryjnie, 20 godz. w
trudnych przypadkach (szpital)
Początkowo tylko w czynnościach natrętnych,
następnie również przy myślach natrętnych
Warianty – kontakt z bodźcem w rzeczywistości
wirtualnej, obserwowanie zachowania innego
pacjenta (również w rzeczywistości wirtualnej)
F42 Terapia
ERP i terapia poznawcza (koncepcja Schwartza i in.,
1996 wg Lambert & Kinsley, 2005)
Opracowanie indywidualnego programu ERP i sesje 1-2
razy w tygodniu
Prowadzenie przez pacjenta dziennika postępu terapii
Poznawcze elementy:
Relabeling – nazwanie niechcianych myśli obsesjami i
kompulsjami
Reattributing – przypisanie pochodzenia myśli procesom
biochemicznym w mózgu a nie rzeczywistemu
zagrożeniu
Refocusing – zamiana niepożądanych myśli na inne
Revaluing – uznanie, że niepożądane myśli są
bezwartościowe i można je ignorować
Skuteczność potwierdzona badaniami PET (zmiana
aktywacji mózgu)
F42 Terapia
TERAPIA POZNAWCZA
RET
(Terapia racjonalno-emocjonalna A.
Ellis) - kwestionowanie założenia, że
zawsze musi być tak jak pacjent chce, że
pacjent zawsze musi być perfekcjonistą
Beck
- sprawdzanie co się stanie, jeśli
pacjent nie wykona kompulsywnego rytuału
w obu przypadkach pacjenci są wystawiani
na kontakt z bodźcem wywołującym
natrętne myśli i powstrzymywani od
wykonania czynności przymusowych
F42 Terapia
TERAPIA BIOLOGICZNA
leki przeciwdepresyjne - fluoksetyna
Terapia neurochirurgiczna (dawniej
psychochirurgia) - usunięcie fragmentu
tkanki mózgowej w rejonie zakrętu obręczy
(Whitty, 1952) lub wiązki obręczy Kelly i
in., 1973) (dane wg Lambert & Kinsley,
2005)
Efekt – usunięcie objawów w 30-50%, 84%
Skutki uboczne – 1% - paraliż połowiczy,
padaczka