UKLAD POKARMOWY – JELITO CIENKIE, 

JELITO GRUBE, WĄTROBA, TRZUSTKA

• Jest to odcinek przewodu pokarmowego, 

w którym kończy się proces trawienia 

pożywienia i rozpoczyna się wchłanianie 

do krwi i limfy produktów trawienia.

• Ta ostatnia funkcja ma wpływ na 

budowę w postaci licznych pofałdowań, 

utworzonych przez błonę śluzową i 

tkankę podśluzową.

• Pofałdowania znacznie zwiększają 

powierzchnię wchłaniania.

• Komórki nabłonka jelita cienkiego:

– Enterocyty -  czynnie uczestniczą w procesie 

wchłaniania strawionego pokarmu. Na wolnej 
powierzchni tych komórek znajduje się rąbek 
szczoteczkowy – wchłaniający – utworzony z 
licznych wypustek cytoplazmy, zwanych - 
mikrokosmkami. 

– Komórki kubkowe – ich liczba wzrasta idąc od 

początku jelita cienkiego ku końcowi. Produkują 
śluz.

– Komórki układu APUD – wytwarzające hormony

• Komórki APUD

– Komórki D – wydzielające somatostatynę
– Komórki S – wydzielające sekretynę
– Komórki EC – wydzielające serotoninę
– Komórki EGL – wydzielające preproglukagon
– Komórki H1 – wydzielające wazoaktywny 

peptyd jelitowy (VIP)

– Komórki K – wydzielające peptyd hamujący 

czynności żołądka.

• Długość jelita cienkiego równa się 6- 

lub 7- krotnej długości ciemieniowo-
odbytowej.

• Powierzchnia chłonna wynosi 7,2 m

2

• Dwunatnica (duodenum)
• Jelito czcze (jejenum)
• Jelito kręte (ileum).

• Początkowy, najkrótszy odcinek jelita 

cienkiego o długości 25-30 cm. 

• Znajduje się w prawym nadbrzuszu, 

w większości pozaotrzewnowo.

• Jest nieruchoma i przymocowana do 

tylnej ściany jamy brzusznej. 

• Ma kształt litery C
• Brzeg wypukły zwraca się ku stronie 

prawej, a wklęsły ku stronie lewej.

• We wgłębieniu leży głowa trzustki.

• W dwunastnicy wyróżniamy:

– Część górną  - początkowy odcinek tej części 

określa się jako opuszkę dwunastnicy.

– Część zstępująca – biegnie prawie pionowo 

w dół do wysokości dolnego brzegu 3 kręgu 

lędźwiowego, na krótkim podłużnym 

fałdzie, znajdującym się na w początkowym 

odcinku części zstępującej, znajduje się 

brodawka większa dwunastnicy (papilla 

duodeni major). W brodawce tej jest 

wspólne ujście przewodu trzustkowego i 

przewodu żółciowego wspólnego.

• Część pozioma – krzyżująca poziomo 

kręgosłup

• Część wstępująca – podąża ukośnie ku 

górze, po lewej stronie aorty brzusznej, 
do poziomu 2 kręgu lędźwiowego.

• W dalszym swym przebiegu wygina się 

ku przodowi i dołowi by przejść w jelito 
czcze.

• W części opuszkowej powierzchnia 

wewnętrzna jest prawie gładka.

• Dopiero w połowie części zstępującej błona 

śluzowa wraz z tkanką podśluzową  
wytwarza fałdy okrężne (plicae 
circulares), które od tego miejsca występują 
stale w dalszych odcinkach jelita cienkiego.

• Błona śluzowa tworzy jeszcze dodatkowe 

pofałdowania zwane kosmkami 
jelitowymi (villi interstinales) – 
zwiększające powierzchnię chłonną.

• Fałdy okrężne i kosmki jelitowe zwiększają 

powierzchnię chłonną ok 23 razy.

• Blaszka właściwa błony śluzowej zawiera  

liczne gruczoły dwunastnicy i pojedyncze 

grudki chłonne.

• Tkanka podśluzowa charakteryzuje się 

obecnością gruczołów surowiczo-

śluzowych (gruczoły Brunnera) – ujście 

tych gruczołów z reguły znajduje się u 

podstawy kosmków. 

• Obydwa te odcinki różnią się od dwunastnicy 

stosunkiem do otrzewnej – posiadają krezkę, 

dlatego nazywane bywają jelitem krezkowym 

(intestinum tenue mezosteriale).

• Krezka jelita cienkiego jest podwójnym fałdem 

otrzewnej, który schodzi z tylnej ściany jamy 

brzusznej i w swym wolnym brzegu zawiera jelito.

• Brzeg krezki przytwierdzony do ściany jamy 

brzusznej nosi nazwę – korzenia krezki (radix 

mesenterii). Długość korzenia krezki jelita 

cienkiego 15-17 cm, natomiast długość tejże 

krezki przy przyczepie do jelita cienkiego wynosi 

5 m.

• Jelito czcze rozpoczyna się zgięciem 

dwunastniczo-czczym (flexura 

duodenoieiunalis), na wysokości 2 kręgu 

lędźwiowego.

• Czcze w kręte przechodzi bez wyraźnej 

granicy.

• Jelito kręte kończy się zastawką 

krętniczo-kątniczą (valva ileocecalis) w 

miejscu ujścia do kątnicy, w prawym 

dole biodrowym. 

• Długość jelita krezkowego wynosi 5 m
• 2/5 to jelito czcze
• 3/5 to jelito kręte.

• Jest ostatnim odcinkiem przewodu 

pokarmowego.

• Charakteryzuje się następującymi 

czterema cechami:

– Obecnością taśm
– Obecnością przyczepków sieciowych
– Obecnością uwypukleń jelita grubego
– Obecnością fałdów półksiężycowych

• Rozpoczyna się w prawym dole biodrowym
• Kończy się esicą.
• Jelito cienkie łączy się z jelitem grubym nie w 

jego początkowym odcinku , ale około 7 cm od 

początku jelita grubego. W ten sposób 

powstaje pierwszy i najszerszy odcinek jelita 

grubego – jelito ślepe albo kątnica.

• Długość jelita grubego wynosi 1,5 – 1,8 m. 
• Najszersza jest kątnica, natomiast w miarę 

posuwania się ku odbytowi średnica nieco się 

zmniejsza.

• Błona śluzowa nie tworzy kosmków.
• Nabłonek wpukla się jedynie do blaszki 

właściwej błony śluzowej, tworząc 

cewkowatego kształtu krypty jelitowe.

• Nabłonek błony śluzowej, 

jednowarstwowy walcowaty, 

charakteryzuje się obecnością komórek 

kubkowych, których liczba osiąga nawet 

około 50% wszystkich komórek 

nabłonkowych. 

• W obrębie nabłonka występują także 

komórki należące do systemu APUD:

– Komórki EC
– Komórki EG (A)
– Komórki D

• W blaszce właściwej błony śluzowej są 

pojedyncze grudki chłonne , z wyjątkiem 
wyrostka robaczkowatego, gdzie 
występują grudki chłonne skupione.

• Charakterystyczną budowę ma błona 

mięśniowa – jej warstwa podłużna 

(zewnętrzna) nie jest rozłożona w ścianie 

jelita równomiernie, lecz skupione w trzech 

taśmach (teniae) o szerokości około 6 

mm, które biegną podłużnie, w jednakowej 

od siebie odległości.  Taśmy są o 1/6 

krótsze niż jelito i wskutek tego powstają 

między nimi trzy rzędy wybrzuszeń , 

porozdzielanych poprzecznymi rowkami, 

które wpuklają się do światła jelita jako 

fałdy półksiężycowate (plicae 

semilunares).

• Jelito grube tworzy rodzaj obramowania 

otaczającego pętle jelita cienkiego, które 

jest położone w części środkowej jamy 

brzusznej.

• Jelito grube dzieli się na:

– Jelito ślepe (cecum) wraz z wyrostkiem 

robaczkowym (appendix vermiformis)

– Okrężnicę (colon)
– Odbytnicę (rectum) 

• Zwane jest też kątnicą – jest początkowym 

odcinkiem jelita grubego, położonym na talerzu 

biodrowym prawym, rzutuje na okolicę 

pachwinową prawą.

• Około 7 cm powyżej początku jelita ślepego , na 

jego przyśrodkowej ścianie, znajduje się ujście 

krętniczo-kątnicze (ostium ileocecale), które jest 

miejscem ujścia jelita cienkiego do grubego. W 

ujściu znajduje się fałd błony śluzowej, 

wytwarzający zastawkę krętniczo-kątniczą 

(valva ileocecalis), która zapobiega cofaniu się 

treści pokarmowej z jelita grubego do jelita 

cienkiego.

• Od podstawy jelita grubego odchodzi wyrostek 

robaczkowy (apendix vermiformis).

• Jest to narząd szczątkowy. Jego długość wynosi 

najczęściej ok. 8 cm. Ma kształt cienkiej, gładkiej cewy.

• W położeniu typowym zwisa nad  kresą graniczną 

miednicy mniejszej.

• U kobiet koniec wyrostka robaczkowatego leży w 

pobliżu prawego jajnika.

• Ujście wyrostka robaczkowatego do jelita ślepego jest 

najczęściej odzielone zastawką półksiężycowatą.

• Wyrostek jest otoczony otrzewną i ma krezkę, 

sierpowatego kształtu, która biegnie od końca krezki 

jelita cienkiego.

• Wyróżniamy w niej:

– Okrężnicę wstępującą (colon ascendens)
– Okrężnicę poprzeczną (colon 

transversum)

– Okrężnicę zstępującą (colon 

descendens)

– Okrężnicę esowatą (colon sigmoideum)

•

Okrężnica wstępująca

Okrężnica wstępująca – rozpoczyna się 

powyżej ujścia jelita krętego. 

• Przebiega po prawej stronie jamy 

brzusznej. Dochodzi do dolnej (trzewnej) 

powierzchni wątroby i poprzez zgięcie 

prawe okrężnicy (flexura coli dextra) 

przechodzi w okrężnicę poprzeczną.

• Długość 12,5 – 20 cm.
• Pokryta jest w większości przypadków z 

trzech stron otrzewną, tzn. Od przodu i z 

boków. 

• Okrężnica poprzeczna – rozpoczyna się w 

podżebrzu prawym. Stąd kieruje się ku lewej stronie 
ciała, ku górze i ku tyłowi; tu wytwarza zgięcie 
lewe okrężnicy (flexura coli sinistra)

• Długość tego odcinka wynosi 47-50 cm i jest 

większa niż linia prosta łącząca dwa jej końce, 
ponieważ okrężnica poprzeczna w swoim przebiegu 
tworzy łuk, którego wypukłość zwisa ku dołowi, 
sięgając w pozycji stojącej człowieka aż do pępka, a 
niekiedy nawet do lini międzykolcowej.

• Od przodu pokrywa ją sieć większa. 
• Jest ruchoma z wszystkich stron otoczona otrzewną.

• Linia przyczepu krezki okrężnicy 

poprzecznej na tylnej ścianie jamy 

brzusznej przebiega mniej więcej 

poziomo, krzyżuje część zstępującą  

dwunastnicy , a dalej biegnie wzdłuż 

dolnego brzegu trzustki.

• Krezka tej części okrężnicy oddziela 

górną część jamy otrzewnej, tzw. 

Brzuch gruczołowy, od dolnej, tzw. 

Brzucha jelitowego.

•

Okrężnica zstępująca

Okrężnica zstępująca – rozpoczyna się 

w lewym podżebrzu (od zgięcia lewego 

okrężnicy), tuż poniżej śledziony. 

Przebiega po lewej stronie jamy 

brzusznej, ku dołowi i na wysokości 

grzebienia biodrowego lewego 

przechodzi w okrężnicę esowatą.

• Długość 22 – 30 cm.
• Okryta otrzewną najczęściej tylko z 

trzech stron  - od przodu i z boków.

• Okrężnica esowata – nazwę zawdzięcza 

charakterystycznemu wygięciu w kształcie 
litery S lub greckiej Σ.

• Zwykle jest położona w lewym nadbrzuszu, 

od grzebienia biodrowego do poziomu II, III 
kręgu krzyżowego, w miednicy małej.

• Długość waha się w granicach 12 -84 cm, 

najczęściej wynosi 40 cm.

• Pokryta w całości otrzewną.

• Rozpoczyna się w tym miejscu, gdzie 

kończą się taśmy.

• Długość wynosi 15-20 cm.
• Ma krzywizny skierowane – do przodu, 

do tyłu i w kierunku bocznym. Są to:

– Zgięcie krzyżowe (flexura sacralis) – 

skierowane do tyłu, zgodnie z krzywizną 

kości krzyzowej.

– Zgięcie kroczowe (flexura perinealis) – 

wypukłe do przodu, omija kość guziczną.

• Górna część odbytnicy jest rozszerzona i 

nosi nazwę – bańki odbytnicy, a część 

dolna nosi nazwę kanału odbytniczego.

• Kanał odbytnicy skierowany do tyłu i do 

dołu, jest dalszym kierunkiem zgięcia 

kroczowego.

• Kończy się odbytem (anus)

• Odbyt stanowi odcinek przejściowy 

między zewnętrzną a wewnętrzną 

powierzchnią ciała i jest narządem 

zamykającym cewę jelitową.

• Mięśnie okrężne błony mięśniowej w 

obrębie błony mięśniowej w obrębie odbytu 
tworzą zwieracz mięśniowy, powstały z 
komórek mięśni gładkich (mięsień 
zwieracz wewnętrzny odbytu).

• Od zewnątrz jest on okryty przez mięsień 

okrężny (mięsień zwieracz zewnętrzny 
odbytu), zbudowany z włókien tkanki 
mięśniowej poprzecznie prążkowanej 
szkieletowej, której skurcz jest zależny od 
woli człowieka.

• Jest to największy gruczoł  w organizmie 

człowieka.

• Ciężar wynosi przeciętnie 1,5 kg. 
• Zabarwienie czerwonobrunatne.
• Zajmuje prawie całe podżebrze prawe, 

znaczną część nadbrzusza i sięga do 
podżebrza lewego.

• W linii środkowej ciała dolny brzeg wątroby 

znajduje się w połowie odległości pomiędzy 
podstawą wyrostka mieczykowatego mostka  
a pępkiem.

• Funkcje: 

– Synteza i wydzielanie żółci
– Magazynowanie glikogenu
– Odtwarzanie krwi
– Synteza mocznika
– Odtruwanie ustroju

• Ma dwie powierzchnie:

– Powierzchnię przeponową (facies 

diaphragmatica), zwaną też górną 
(przednia i tylna) – wypukła, 
przylegająca do przepony i 
odpowiadająca swym kształtem 
sklepieniu przepony.

– Powierzchnia trzewna, zwana dolną 

(facies visceralis).

• Na powierzchni dolnej widoczne są dwie bruzdy 

ułożone  w kształt litery H.

– Bruzda poprzeczna nosi nazwę – wrót wątroby 

(porta hepatis)

• Tędy wchodzą do wątroby:

» Tętnica wątrobowa właściwa
» Żyła wrotna 
» Nerwy

• Tędy wychodzą z wątroby:

» Przewody wątrobowe
» Naczynia  limfatyczne

• Tętnica wątrobowa, żyła wrotna i przewód wątrobowy tworzą 

razem „triadę wątrobową”, biegnąc obok siebie nawet w 
wątrobie jako układ naczyń i przewodów wenątrzpłacikowych.

– Bruzda strzałkowa lewa 

• W części przedniej biegnie więzadło obłe wątroby 

(ligmentum teres hepatis) – pozostałość po żyle pępkowej, 
funkcjonującej w życiu płodowym.

• W części tylnej – więzadło żylne (ligmentum venosum) – 

pozostałość po przewodzie żylnym, który w życiu płodowym 
łączył żyłę pępkową z żyłą główną dolną.

– Bruzda strzałkowa prawa

• Część przednia nazywa się dołem pęcherzyka żółciowego 

(fossa vesicae felleae) – leży w niej pęcherzyk żółciowy.

• Część tylna – nosi nazwę bruzdy żyły głównej dolnej 

(sulcus venae cavae). Tędy (a nie w obrębie wrót) odchodzą 
od wątroby żyły wątrobowe (venae hepaticae), jako grube 
trzy pnie żylne, które łączą się z żyłą główną dolną.

• Dzieli się na 4 płaty:

–

Płat prawy 

Płat prawy (lobus dexter) – leży na prawo 

od bruzdy strzałkowej prawej

–

Płat lewy

Płat lewy (lobus sinister) – leży na lewo od 

bruzdy strzałkowej prawej.

–

Płat czworoboczny 

Płat czworoboczny (lobus quadratus) – leży 

pomiędzy dołem pęcherzyka żółciowego a 

więzadłem obłym.

–

Płat ogoniasty 

Płat ogoniasty (lobus caudatus) – 

utworzony z części położonej pomiędzy 

bruzdą żyły głównej dolnej a więzadłem 

żylnym.

• Okryta jest otrzewną, pod którą leży 

łącznotkankowa torebka włóknista (tunica fibrosa), 
zbudowana z tkanki łącznej zwartej.

• Od torebki wnikają w głąb gruczołu pasma 

łącznotkankowe, które dzielą go na płaciki (lobuli 
hepatis). Jest to tkanka łączna międzypłacikowa.

• W odnogach tkanki łącznej biegną naczynia 

krwionośne, limfatyczne, przewody żółciowe i nerwy.

• Płaciki mają kształt piramid o płaskiej podstawie i 

zaokrąglonym wierzchołku , których wysokość 
wynosi ok. 2 mm.  

• Przez środek każdego płacika przebiega 

naczynie żylne, zwane żyłą środkową 
(vena centralis).

• Każdy płacik jest zbudowany z elementów 

ułożonych w postaci sieci. Są to:

– Sieć włosowatych naczyń krwionośnych 

śródpłacikowych, które są oplecione a tym samym 
wzmocnione siecią włókien siateczkowych (tzw. 
Włókna kratkowe)

– Sieć komórek wątrobowych (hepatocytów) 
– Sieć kanalików żółciowych śródpłacikowych, 

ulokowanych pomiędzy dwoma hepatocytami.

• Komórki wątrobowe układają sie w beleczki i 

blaszki przebiegające promieniście w 
stosunku do żyły środkowej.

• Są one otoczone ze wszystkich stron 

włosowatymi naczyniami śródpłacikowymi, 
typu zatokowego , czyli sinusoidy.

• Między hepatocytami a śródbłonkiem 

sinusoidu znajdują się wolne przestrzenie 
okołozatokowe (Dissego), które są 
początkiem naczyń limfatycznych wątroby.

• Wątroba otrzymuje krew czynnościową i krew 

odżywczą.

– Krew czynnościowa wprowadza do wątroby 

żyła wrotna (vena portae).

– Krew odżywczą dostarcza tętnica 

wątrobowa właściwa (arteria hepatica 
propria)

• Żyła wrotna dzieli się na żyły międzypłatowe (venae 

interlobares), 

• Żyły międzypłatowe dzielą się na  mniejsze naczynia 

żylne, znajdujące się wewnątrz płatów, w tkance 
łącznej międzypłacikowej, w przestrzeniach wrotno-
żółciowych – żyły międzypłacikowe (venae 
interlobulares). 

• w/w żyły tworzą wokół płacików splot naczyń żylnych – 

żyły okołopłacikowe (venae perilobulares). 

• Od nich odchodzą gałązki wnikające do płacików i tam 

rozdzielają się na wspomniane wcześniej żyły 
śródpłacikowe (venae intralobulares). 

• Żyły śródpłacikowe są  naczyniami typu 

zatokowego, które łącząc się ze sobą i rozdzielając 
się tworzą sieć o wydłużonych oczkach. W oczkach 
leżą hepatocyty.

• Żyły śródpłacikowe biegną od obwodu płacika do 

jego wnętrza i wpadają do żyły środkowej (vena 
centralis).

• Żyły środkowe każdego płacika wychodzą przez 

podstawę płacików i wpadają do żył 
podpłacikowych (venae sublobulares), a te łącząc 
się tworzą żyły wątrobowe (venae hepaticae), z 
których krew dostaje się do żyły głównej dolnej.

• Sinusoidy – są odmianą naczyń 

włosowatych,mających dużą średnicę. 
Śródbłonek składa się z dużych płaskich 
komórek, zawierających pory o średnicy ok. 
100 nm. Nie mają blaszki podstawnej, 
wspiera się bezpośrednio na mikrokosmkach 
hepatocytów (lub innych komórek). Dzięki 
porom i braku błony podstawnej wymiana 
substancji pomiędzy hepatocytami a 
naczyniami żylnymi jest bardzo ułatwiona. 

• Taki układ naczyń żylnych w których 

naczynie żylne rozpada się na sieć 
naczyń włosowatych a te łączą się ze 
sobą w żyłę nosi nazwę – krążenia 
wrotnego.

• Tętnica wątrobowa właściwa  (arteria 

hepatica propria) dzieli się, podobnie jak 
żyła wrotna, na tętnice:

– Międzypłatowe (arteriae interlobares)
– Międzypłacikowe (arteriae interlobulares), 

biegnące w przestrzeniach wrotno-żółciowych. 
Od tych tętnic odchodzą gałązki, które wnikają 
do płacików i do żył śródpłacikowych. W ten 
sposób następuje zmieszanie krwi żylnej 
(czynnościowej) z tętniczą (odżywczej).

• Zrąb i miąższ wątroby wykazują budowę 

zrazikową.

• Rozróżnia się:

– Zraziki anatomiczne – kryterium wyróżnienia 

jest rzucająca się w oczy struktura skrawków 
wątroby (szczególnie świni).

– Zraziki wrotne- kryterium wyróżnienia jest 

układ kanalików odprowadzających żółć.

– Gronka wątrobowe – kryterium wyróżnienia 

jest odległość hepatocytów od źródeł krwi 
bogatej w tlen i składniki odżywcze.

• Zrazik anatomiczny – jest strukturą 

wielościenną, która na skrawkach ma 
najczęściej kształt sześcienny. W wątrobie 
świni granice zrazika są wyraźne i 
wytyczone przez pasma tkanki łącznej 
właściwej. W wątrobie ludzkiej nie ma 
wyraźnych pasm tkanki łącznej, a granice 
między zrazikami wytyczają linie łączące 
sąsiednie przestrzenie wrotno-żółciowe (jest 
ich 3-6 wokół jednego zrazika). W środku 
zrazika znajduje się żyła środkowa.

• Zrazik wrotny – ma w środku przestrzeń wrotno-żółciową, 

a jego granicę wytyczają trzy sąsiednie żyły środkowe.

• Gronko wątrobowe – jest to zgrupowanie hepatocytów 

wraz ze zrębem, naczyniami krwionośnymi i kanalikami 
żółciowymi, którego oś stanowi żyłka okołozrazikowa, a 
granice są wytyczone przez 1 lub 2 przestrzenie wrotno-
żółciowe i 2 żyły środkowe. W zależności od odległości od 
żyłki okołozrazikowej wyróżnia się trzy strefy gronka:

– 1 – najbliższą żyłki okołozrazikowej
– 2 - środkową
– 3 – najdalszą
hepatocyty strefy 1 są najlepiej ukrwione, najlepiej 

regenerują i najpóźniej obumierają. Pozostałe strefy 
są bardziej podatne na uszkodzenia.

• Kanaliki żółciowe – w obrębie płacików wątroby 

(kanaliki śródpłacikowe) nie mają własnych ścian. 
Powstają jako zachyłki dwóch sąsiadujących ze sobą 
hepatocytów.

• Opuszczając płacik, kanaliki żółciowe otrzymują własne 

ściany i staja się przewodami międzypłacikowymi.

• Te przewody biegną w przestrzeniach wrotno-

żółciowych w towarzystwie tętnic i żył 
międzypłacikowych. W ten sposób powstają 
wspomniane wcześniej triady wątrobowe.

• Przewody międzypłacikowe łączą się ze sobą w 

przewody większe by w końcu stworzyć dwa 
przewody wątrobowe (ductus hepatici).

• Przewody wątrobowe

– Większy wychodzi z płata prawego
– Mniejszy – z płata lewego

• Przewody po wyjściu z wrót wątroby, łączą 

się w przewód wątrobowy wspólny (ductus 
hepaticus communis). Biegnie on ku 
dołowi (dł. 25-30 mm) w obrębie więzadła 
wątrobowo-dwunastniczego (ligamentum 
hepatoduodenale) i od strony bocznej 
łączy się z przewodem pęcherzykowym 
(ductus cysticus).

•

Od miejsca połączenia w/w, w dalszym 
przebiegu, nazywa się przewodem 
żółciowym wspólnym (ductus 
choledochus). Przewód ten ma 75 mm 
dł.

•

Końcowy odcinek przewodu 
żółciowego wspólnego łączy sie z 
przewodem trzustkowym przed 
wejściem do kanału dwunastnicy.

• Pęcherzyk żółciowy (vesica fella) – razem z 

przewodem pęcherzykowym można 
rozpatrywać jako uchyłek przewodu 
wątrobowego, służący za zbiornik żółci, w 
którym ulega ona zagęszczeniu wskutek 
wchłaniania wody, przez błonę śluzową 
pęcherzyka.

• Ma kształt gruszkowaty o dł. 8-12 cm, szer. 

30-50 mm. Pojemność 30-50 ml.

• Trzon znajduje się w dole pęcherzyka 

żółciowego.

• Znaczna część wątroby okryta jest otrzewną, 

ściśle zrośniętą z torebka wątroby.

• Jedynie część powierzchni przeponowej płata 

prawego w otoczeniu żyły głównej dolnej, 
zrośnięta z przeponą, i część powierzchni 
dolnej przylegającej do pęcherzyka 
żółciowego – nie maja otrzewnej.

• Jest więc narządem leżącym 

wewnątrzotrzewnowo.

• Otrzewna, przechodząc z wątroby na 

przeponę, wytwarza więzadło wieńcowe 
wątroby (ligamentum coronarium hepatis). 

• Wolny brzeg więzadła wieńcowego po stronie 

lewej nazywamy więzadłem trójkątnym 
lewym (ligamentum triangulare sinistrum). 
Na nim przymocowany jest lewy płat wątroby

• Od prawego płata wątroby do nerki odchodzi 

więzadło trójkątne prawe (ligamentum 
triangulare dextrum)

•

Więzadłem sierpowatym wątroby 

Więzadłem sierpowatym wątroby  

(ligamentum folciforme hepatis) – 

nazywa się szeroki fałd otrzewnej, który 

odchodzi od górnej i przedniej części 

powierzchni przeponowej do dolnej 

powierzchni przepony oraz do przedniej 

ściany jamy brzusznej aż do pępka. 

Dolny brzeg więzadła sierpowatego jest 

wolny. Biegnie nim opisane wcześniej 

więzadło obłe wątroby.

• Podwójny fałd otrzewnej, odchodzący od 

wrót wątroby ku krzywiźnie mniejszej 
żołądka i początkowej części 
dwunastnicy, nazywamy siecią mniejszą 
(omentium minus).

• W sieci wyróżniamy: 

– opisane więzadło wątrobowo-dwunastnicze
– Więzadło wątrobowo-żołądkowe
– Więzadło wątrobowo-przełykowe.

• Długi, wąski gruczoł, położony w jamie 

brzusznej zaotrzewnowo. Tylko przednia 
powierzchnia trzustki jest pokryta otrzewną.

• Ma zabarwienie szarorózowe i miękką 

konsytencję.

• Ciężar 70-90g, dł. 15-20 cm, szer. 2,5-5,5 

cm, grubość 1,7-2 cm.

• Położona jest poprzecznie na tylnej ścianie 

jamy brzusznej, za żołądkiem, na wysokości 
I i II kręgu lędźwiowego. 

• Wyróżniamy w niej:

– Głowę (caput pancreatis)
– Trzon (corpus pancreatis)
– Ogon (cauda pancreatis), 

• Ogon dochodzi do wnęki śledziony.
• Głowa trzustki leży we wgłębieniu 

krzywizny dwunastnicy.

• Część trzustki odchodząca od głowy 

nosi nazwę wyrostka haczykowatego 
(processus uncinatus).

• Przejście trzonu trzustki w ogon jest 

stopniowe.

• Trzustkę od zewnątrz okrywa torebka 

łącznotkankowa.

• Od niej odchodzą w głąb gruczołu 

pasma tkanki łącznej, dzieląc miąższ 
trzustki na płaciki.

• W tkance łącznej międzypłacikowej są 

przewody wyprowadzające, liczne 
naczynia krwionośne, sploty nerwowe i 
skupienia komórek tłuszczowych.

• W budowie międzypłacikowej wyróżnia się:

– Część zewnątrzwydzielniczą – zbudowaną 

podobnie jak ślinianka przyuszna, końcowe 
odcinki wydzielnicze maja kształt 
pęcherzyków, komórki budujace te pęcherzyki 
produkują enzymy trawienne.

– Część wewnątrzwydzielnicza – utworzoną ze 

skupień komórek nabłonkowych, zwanych 
wyspami trzustki (wyspy Langerhansa) lub 
aparatem wyspowym. 

• Wyspy trzustki są bogato unaczynnione. 

Wśród komórek trzustki wyróżniono 4 
główne ich rodzaje i kilka rzadziej 
spotykanych. Do głównych typów zaliczamy:

– Komórki A – 10-12%- wydzielają glukagon
– Komórki B – (60-80%) - wydzielają insulinę.
– Komórki D - (5-7%) - wydzielają somatostatynę
– Komórki PP – (0,5-2%) - wydzielają polipeptyd 

trzustkowy.

– Komórki EC – wytwarzające serotoninę
– Komórki S – wydzielające sekretynę.

• Od pęcherzyków części zewnatrzwydzielniczej 

trzustki  biorą początek przewody 
wyprowadzające, tzw. Wstawki.

• Wstawki wychodząc z płacików, biegną w 

tkance łącznej międzypłacikowej jako 
przewody międzypłacikowe, które łączą 
się ze sobą w główny przewód 
wyprowadzający (ductus pancreaticus), 
biegnący centralnie, przez całą długość 
trzustki, w osi gruczołu. Otwiera się on do 
przewodu żółciowego wspólnego.

• Jama brzuszna wysłana jest powięzią 

wewnątrzbrzuszną i błona surowiczą, 
która nosi nazwę otrzewnej 
(peritoneum).

• Powierzchnia otrzewnej wynosi 2 m

2

• Jest bogatounaczynniona i unerwiona.

• Część otrzewnej, która wyściela ściany jamy 

brzusznej nazywa się – otrzewną ścienną 
(peritoneum parietale s. Lamina parietalis).

• Część pokrywająca narządy  - otrzewną trzewną 

(peritoneum viscerale s. Lamina visceralis).

• Przestrzeń zawarta pomiędzy otrzewną ścienną a 

otrzewną trzewną to jama otrzewnej (cavum 
peritonei) – szczelinowata pozostałość zarodkowej 
wtórnej jamy ciała (coeloma). W jamie znajduje się 
płyn surowiczy powstający z osocza, który 
zmniejsza tarcie między narządami jamy brzusznej.

 

• Z połączenia obu blaszek otrzewnej powstają 

krezki. Krezki są więc zbudowane z dwóch 
blaszek otrzewnej, między którymi znajduje 
się cienka warstwa tkanki łącznej z naczyniami 
krwionośnymi i nerwami.

• Niektóre zdwojenia otrzewnej tworzą 

także wiązadła (np. Wiązadło 
wątrobowo-dwunastnicze, wątrobowo-
żołądkowe) i sieci (np. Sieć większa i 
sieć mniejsza). 

• Przestrzeń znajdująca się pomiędzy 

otrzewną ścienną a powięzią 
wewnątrzbrzuszną nazywa się 
przestrzenią zaotrzewnową 
(spatium retroperitoneale). Jest ona 
najlepiej wykształcona na tylnej 
ścianie jamy brzusznej.

• Znajdujące się w jamie brzusznej narządy w 

stosunku do otrzewnej leżą:

– W położeniu zewnątrzotrzewnowym (positio 

extraperitoneales) – wtedy gdy tylko jedna 
ich powierzchnia jest pokryta otrzewną. 
Należą do nich:

• Nerki
• Moczowody
• Nadnercza
• Część zstępująca i pozioma dwunastnicy
• Trzustka
• Odbytnica 
• Nasieniowody 
• Gruczoł krokowy 
• Aorta brzuszna 
• Żyła główna dolna 
• Pnie współczulne 

• W położeniu wewnątrzotrzewnowym 

(positio intraperitonealis) - znajdują 
się narządy, które posiadają krezkę. 
Są to:

• Część brzuszna przełyku
• Żołądek
• Część górna i wstępująca dwunastnicy
• Jelito krezkowe
• Kątnica z wyrostkiem robaczkowym
• Okrężnica poprzeczna
• Esica
• Bańka odbytnicy
• Wątroba 
• Pęcherzyk żółciowy i przewody  żółciowe
• Jądra i jajniki
• Jajowody
• macica

• Jama otrzewnej ma liczne zachyłki:

– Największym jest  torba sieciowa (bursa omentalis) – 

przestrzeń pomiędzy tylną ścianą żołądka a otrzewną 
ścienną, pokrywającą tylną ścianę jamy brzusznej.

– Więzadła utworzone z otrzewnej i przebiegające pomiędzy 

wątrobą, żołądkiem, dwunastnicą i przełykiem tworzą 
strukturę zwaną – siecią mniejszą (omentum minus). Tu 
znajdują się: przewód żółciowy wspólny, żyła wrotna, 
tętnica wątrobowa („triada”) oraz splot nerwowy 
autonomiczny. 

– Otrzewna zwisająca „jak fartuch” z krzywizny większej 

żołądka, tworzy sieć większą (omentum majus). Zawiera 
ona : skupienie tkanki tłuszczowej i tkanki łącznej 
siateczkowej – plamy mleczne (maculea lacteae).