Stolica pod zaborami!

(1795-1918)

Wiadomości ogólne

• Polska jako państwo była 

narażana przez wiele lat na 
niebezpieczeństwo.  

    Bardzo dużo czynników 

negatywnie wpływało na 
egzystencję wolnej Polski.

    Okres 1795-1918r. był 

wyjątkowo burzliwy. 

    Polska wraz ze stolicą 

Warszawą dzielnie 
przeciwstawiały się atakom 
Prus, Rosji, Austrii.

    

      

Warszawa pod zaborem 

pruskim:

• W 1795 roku upadła Rzeczpospolita, Warszawa z częścią 

Mazowsza zostaje przyłączona do państwa pruskiego.

• Ziemie zagarnięte przez Prusaków podzielone zostały na 

dwie prowincje (Prusy Nowowschodnie i Prusy 
Południowe). Warszawa należała do Prus Południowych.

• Owe prowincje zostały z kolei podzielone na departamenty. 

Warszawa stała się siedzibą departamentu. (tj. Białystok, 
Kalisz, Poznań, Płock).

• Władzę w tym departamencie sprawowali Kamera (sprawy 

policji, podatków i pobór do wojska) i Rejencja (sprawy 
sadowe i szkolne).

Zmiany:

• Władze na 

terenach Polski 

sprawowane były 

wyłącznie w języku 

niemieckim.

• Godło polskie 

zastąpiono 

czarnym orłem. 

• Dawny samorząd 

Warszawy przestał 

istnieć.

• Prusy wprowadziły 

wiele reform 

administracyjnych 

oraz sprawom 

wewnętrznym.

• Zorganizowano 

sprawne pocztę.

• Narzucono zasady 

dbania o posesje.

• Narzucono zasady handlu 

żywnością.

• Zaprowadzono w 1797 roku 

księgi hipoteczne 

• Starano się uporządkować 

sprawy nierządu.  W 1802 roku 

ogłoszono Publicandum wider 

die Verfuerung junger Maedchen 

zu Bordell Und Andrere Reiler 

Hurerey. 

• Wprowadzono obowiązek 

oświetlania ulic.

• Zniesiono monopol tytoniowy.
• Za nieprzestrzeganie tych zasad 

groziła kara pieniężna lub 

cielesna.

• Są to jedynie przykłady wielu 

zmian wprowadzonych przez 

prusów.

• Prusy wykupywali 

ziemie od Polaków 
za bezcen i 
wprowadzali do 
nich swoich ludzi.

• Zmieniano nazwy 

ulic na niemieckie.

• Zlikwidowano język 

polski w 
administracji i 
sądownictwie.

Nauka pod zaborem 

pruskim

• Większość szkół średnich zamknięto.
• Wprowadzono obowiązkową naukę 

języka niemieckiego w szkołach 
elementarnych.

• Ograniczono używanie języka 

ojczystego-polskiego.

• Ograniczono dostęp ludności 

zniewolonej do literatury. 

Księstwo Warszawskie

• 7 lipca 1807 roku zostały podpisane w Tylży dwa 

traktaty pokojowe (rosyjsko-francuski i prusko-
francuski). Zgodnie z ich postanowieniami zostało 
powołane samodzielne państwo polskie „Księstwo 
Warszawskie”, na jego czele stanął król saski Fryderyk 
August.

• Napoleon w 1807 roku nadał konstytucję Księstwu 

Warszawskiemu. Przyznawała ona pełnię władzy 
wykonawczej i inicjatywę ustawodawczą. 

• Jednak w praktyce państwo owe było rządzone przez 

Radę Ministrów.

• W 1812 roku Fryderyk August oddał całą władzę 

Radzie. Stała się ona rządem krajowym.

Nauka w Księstwie 

Warszawskim

• Nastąpił rozwój 

szkolnictwa oraz 
odrodzenie kulturalne.

• Utworzono w 1807 roku 

Izbę Edukacyjną (szerzyli 
oni naukę na wsiach oraz 
średnich miastach)

• W 1808-1810 powstała 

Szkoła Prawa.

• Rozwijała się twórczość 

naukowa i literacka.

Konstytucja

 Księstwa Warszawskiego

• W jej myśl powołana została Rada Stanu. Ich 

zadaniem było przygotowanie projektów ustaw 
dla sejmu i dekretów króla. 

• Władzę ustawodawczą sprawował dwuizbowy 

sejm, składający się z senatu i izby poselskiej. 
Musieli oni uchwalać podatki, regulować system 
menniczy oraz podejmować decyzje o zmianach  
w prawie cywilnym i karnym. 

Kodeks Napoleona

• Był to kodeks cywilny przyjęty zgodnie z konstytucją.
• Potwierdzał on równość wszystkich wobec prawa.
• Wolność osobista każdej jednostki.
• Gwarantował nietykalność osobistą i majątkową
• Znosił zróżnicowanie sądowe i podatkowe
• Wprowadził powszechny obowiązek służby wojskowej

• Kodeks owy oddzielał sprawy państwa od spraw 

kościoła (wprowadzono m.in. śluby i rozwody 
cywilne).

Wojna -1809 rok

• W kwietniu wybuchła wojna między Austrią i Francją. 

Liczący 30 tysięcy żołnierzy korpus austriacki wkroczył 
do Księstwa Warszawskiego w celu zdobycia Warszawy. 
Pomimo bohaterskiej obrony polski w bitwie pod 
Raszynem, Austria zagarnęła stolicę.

• O dalszych losach przesądziła bitwa pod 

Wagram(1809r-6 lipca). Zwycięstwo Napoleona 
umożliwiało podyktowanie warunków pokoju. 14 
października został zawarty traktat pokojowy. Zgodnie 
z jego postanowieniami Księstwo Warszawskie 
poszerzyło swoje tereny o Nową Galicję z Krakowem, 
Lublin, pas ziemi od Skawiny do Wieliczki.

Wojna -1812 rok

• Walki prowadzić zaczęły Rosja i Francja, które 

rywalizowały o wpływy  w Księstwie Warszawskim. 

• W czerwcu 1812 roku Bonaparte uderzył na Rosję 

(Druga wojna Polska).

• Tysiące polskich żołnierzy wspierało Napoleona pod 

dowództwem  Józefa Poniatowskiego.

• Niestety Polska i Francja zmuszone zostały do 

wycofania swoich wojsk.

• Efektem tej wojny były: likwidacja Księstwa 

Warszawskiego, ogromne straty w ludziach.

• W lutym 1813 roku do Warszawy wkroczyła armia 

rosyjska i ustanowiła własne rządy. 

Królestwo Polskie 1815-

1830

• 27 listopada 1815 roku car podpisał konstytucję Królestwa. 
• Głównym autorem konstytucji był książę Adam Czartoryski.
• Józef Zajączek był zastępcą króla. Rządy jego były 

podporządkowane Rosji. Co nie podobało się ludności 
polski i nie zdobył on ich uznania.

• Konstytucja panująca w Królestwie nadawała mu własny 

rząd, Radę Stanu, dwuizbowy sejm oraz odrębne wojsko i 
skarb.

• Naczelnym wodzem armii Królestwa Polskiego był książę 

Konstanty (dążył on do niewielkiej samodzielności 
Królestwa, sprawował również nadzór nad działalnością 
tajnej policji).

Łamanie konstytucji

• Niestety uchwalone zasady nie były przestrzegane 

przez cara Aleksandra I:

     
      Sejm nie był zwoływany na czas
     Zniesiona została jawność obrad sejmu.
     Car rozbudował tajna policję.
     Policja aresztowała Polaków, którzy wychylali się i 

zgłaszali swój sprzeciw  wobec bezprawia.

     Wprowadzono cenzurę.

Opozycja

• W okresie Królestwa Warszawskiego opozycja 

przybrała formę walki legalnej. Rozpoczęło ją kilku 
posłów, którym przewodzili dwaj bracia Wincenty i 
Bonawentura Niemojowscy. Byli oni zwolennikami 
liberalizmu, dążyli do unowocześnienia gospodarki 
(oczynszowania chłopów i umożliwienia im wykupu 
praw własności ziemi, którą użytkowali)

• Na forum sejmu oraz w legalnej prasie opozycja 

kaliska potępiala łamanie konstytucji i żądała 
pełnego jej respektowania przez rząd.

• Gdy w 1820 roku podczas obrad sejmowych 

kaliszanie zaprotestowali przeciw np. wprowadzeniu 
cenzury itp. car przez pięć lat nie zwoływał 
parlamentu.

Tajne nauczanie:

• Patriotyczne kręgi inteligencji starały przeciwstawiać 

się rusyfikacji, organizując tajne nauczanie, 

prowadzone na wszystkich poziomach. Jednym z 

wykładowców (często wybitnych uczonych, literatów 

i studentów) był, wtedy student weterynarii, Stefan 

Żeromski, prowadzący tajne komplety wśród 

robotników i rzemieślników. Innym przykładem 

tajnego nauczania był Uniwersytet Latający. Były to 

organizowane od 1882 w domach prywatnych  

konspiracyjne kursy samokształceniowe dla kobiet, 

dla których edukacja na poziomie uniwersyteckim 

była zamknięta. W roku 1905 Uniwersytet 

przekształcił się w jawnie działające Towarzystwo 

Kursów Naukowych.

Sprzysiężenie Piotra 

Wysockiego

• Pod koniec 1828 roku wśród 

studentów i wykładowców 
warszawskiej Szkoły 
Podchorążych Piechoty, zawiązała 
się tajna organizacja, której 
przewodniczył Piotr Wysocki.

• Członkowie sprzysiężenia 

planowali walczyć w sprawie 
obrony praw konstytucyjnych.

Noc Listopadowa

(29/30 listopada 1830roku)

• Był to umowny początek powstania listopadowego.
• Pierwszym celem powstańców było uderzenie na Belweder, 

chcieli dokonać zamach na księcia Konstantego. Atak ten 
nie doszedł do skutku, ponieważ Konstanty zdołał uciec.

• Cała akcja toczyła się w Warszawie, dokładniej Plac Trzech 

Krzyży, Nowy Świat, Krakowskie Przedmieście, Centrum 
miasta.

• Do organizujących powstanie ludzi dołączyło z pomocą 

wielu ochotników i w taki właśnie sposób nad ranem dnia 
30 listopada stolica była wolna!!! 

• Konstanty wraz z wojskiem rosyjskim wycofał się do 

Wierzbna.

• Był to początek długiej walki powstańców o niepodległość

Powstanie Listopadowe

• Trwało ponad 10 miesięcy. 

Był jednym z większych 

zrywów 

niepodległościowych.

• Wymierzone  było przeciwko 

największej potędze 

militarnej Europy-Rosji.

• Podczas powstania Polska 

była niezależnym państwem.

• Powstańcy mieli na celu 

przeciwstawienie się 

łamaniu zasad konstytucji 

oraz aby Polska była 

państwem samodzielnym.

• Powstanie owe zakończyło 

jego upadkiem się dnia 21 

października 1831r.

Sytuacja polityczna po upadku 

powstania listopadowego

• Władze rosyjskie zastosowały wobec jego 

uczestników ostre represje.

• Oficerowie i politycy, którzy pozostali w kraju, zostali 

osadzeniu lub skazani na więzienie oraz ciężkie 
roboty.

• Majątki skazanych zostały skonfiskowane.
• Na Królestwo nałożono wysoką kontrybucję.
• Mikołaj I unieważnił konstytucję i zamiast niej nadał 

Królestwu Polskiemu Statut Organiczny.

• Do wojsk rosyjskich pod przymusem zagarnięto 

polaków, aby służyli armii rosyjskiej.

• Stanowcza rusyfikacja zaatakowała polskę.

Manifestacje patriotyczne

 i żałoba narodowa

• 11 czerwca 1860-pogrzeb wdowy po bohaterze 

powstania listopadowego (Generał Sowiński) stał się 
wielką manifestacją patriotyczną.

• 29 listopada 1860-zorganizowano kolejną wilka 

manifestację upamiętniającą powstanie listopadowe.

• 25 lutego 1861-wojsko rosyjskie rozpędziło 

demonstrację upamiętniającą rocznicę bitwy o 
Olszynkę.

     Rosjanie usiłowali tłumić wszystkie tego typu 

demonstracje, gdyż właśnie one wzbudzały w całym 
narodzie polskim nadzieję i wiarę w odzyskanie 
niepodległości.

Powstanie Styczniowe

(1863-1864)

• Powstanie to również było 

buntem przeciw władzy i 
niesamodzielności Polski.

• Miało charakter wojny 

partyzanckiej.

• Podczas powstania doszło 

do około 1200 bitw i 
potyczek

• Mimo początkowe sukcesu 

Polaków powstanie upadło.

• Efektem były ogromne 

straty w ludziach. 
Kilkadziesiąt powstańców  
zabito około 38 tysięcy 
skazano na katorgę lub 
zostali zesłani na Syberię. 

Skutki upadku

Powstania Styczniowego

• Ogromne straty w 

ludziach

• Obudzeniu ducha odwagi 

w narodzie polskim. 
Aczkolwiek Polacy 
porzucili myśli o 
zwycięstwie w sposób 
zbrojny.

• Zaostrzenie relacji 

Rosjan z polakami. 

• Mocniejszy i bardziej 

brutalny nacisk rosyjskiej 
władzy na Polskę.

Działalność Warszawy po 

powstaniu styczniowym do 1 

wojny światowej

• Po upadku powstania styczniowego na Królestwo 

Polskie, przekształcone w Priwiślański Kraj, spadła 

fala rusyfikacji i prześladowań. Polacy umęczeni 

walką zbrojną postanowili odrzucić tę drogę 

odzyskania niepodległości. Postanowili zająć się 

działalnością pozytywistyczną. Warszawa była 

najsilniejszym miejscem prądu pozytywistycznego, 

dlatego często określa się go mianem 

warszawskiego. Działali w niej przedstawiciele 

„pokolenia młodych" urodzonych w latach 1840-

1850. Wielu z nich było absolwentami warszawskiej 

Szkoły Głównej działającej w latach 1862-1869. 

Najważniejsi z nich to Aleksander Świętochowski, 

Bolesław Prus, Piotr Chmielowski, Julian Ochorowicz. 

• Najważniejszymi hasłami były: praca u podstaw, 

czyli działalność warstw wykształconych na rzecz 

rozwoju oświaty wśród ludu, oraz praca organiczna 

(termin powstał w Wielkopolsce), czyli dobrze 

zorganizowana, harmonijna współpraca wszystkich 

warstw i środowisk społecznych nad 

wszechstronnym rozwojem kraju, unowocześnienie 

polskiej gospodarki, rozwój nauki w nawiązaniu do 

najnowszych osiągnięć europejskich, 

upowszechnienie kształcenia zawodowego, 

emancypacja kobiet, zrównanie w prawach 

wszystkich obywateli niezależnie od narodowości i 

wyznania. Hasła te propagowali poprzez 

wydawanie w Warszawie dzieł publicystycznych - 

Przegląd Tygodniowy Życia Społecznego, 

Literatura i Sztuka Piękna, Nowiny, Prawda.

Rozwój Warszawy

• W XIX wieku Warszawa 

ulegała bardzo szybkiemu 

rozwojowi. Stała się 

ośrodkiem przemysłu 

metalowego i 

maszynowego. Tradycyjny 

plebs Warszawy 

przekształcił się w klasę 

robotniczą. Liczba ludności 

Warszawy w 1882 r. 

wzrosła do ponad 380 tys. 

Warszawa nie mogła 

jednak poszerzać swojego 

terytorium, gdyż 

otaczający ją podwójny 

pierścień fortów 

obronnych wraz z Cytadelą 

zakreślał nieprzekraczalne 

granice miasta. 

• Doprowadziło to do tego, 

że Warszawa należała do 

najbardziej przeludnionych 

miast Europy w drugiej 

połowie XIX w. W 1881 r. 

dzięki energii prezydenta 

Sokratesa Starynkiewicza 

przystąpiono do budowy 

nowoczesnych wodociągów 

i kanalizacji według 

projektu Williama Lindleya. 

Od 1885 r. zaczęto 

instalować ogrzewanie 

wodne mieszkań i innych 

pomieszczeń. Powstała 

sieć wąskotorowych 

kolejek dojazdowych, 

łączących miasto ze strefą 

podmiejską.

I wojna Światowa

• Do walki tej doszło 

pomiędzy Wielką 

Brytanią, Francją, Rosją, 

Serbia, Japonia, Włochy, 

Stany Zjednoczone a 

Państwami Centralnymi.

• Zakończyło się klęską 

państw centralnych.

• Wojna ta wcale nie 

rozwiązała większości 

konfliktów. 

• Dla Polski była 

wybawieniem. Dzięki 

niej Polska stała się 

krajem samorządnym.

Podsumowanie:

• Polska pokonując wiele trudności 

dostała w końcu to o co walczyła. 

Ukoronowaniem ich poświęcenia 

było odzyskanie niepodległości w 

11 listopada 1918.

• A efekty wszystkich decyzji 

podjętych lata temu widoczne dziś;) 

•                                        

11 listopada 1918

Przygotowała:

Paulina Szabelska

1D TGH