Wprowadzenie do problematyki 

autyzmu 

Wykład 1

Dr Monika Suchowierska

monika.suchowierska@gmail.com

• Plan szkolenia

– Ogólne informacje dotyczące autyzmu i 

Zespołu Aspergera

– Ogólne informacje dotyczące oddziaływań 

behawioralnych

– Cegiełki efektywnego środowiska 

edukacyjnego

– Motywowanie dziecka

– Umiejętności kluczowe

– Metody uczenia nowych zachowań

– Metody redukowania zachowań zakłócających

– Rola nauczyciela-cienia

Autyzm: fakty

• Jedno z najcięższych zaburzeń rozwoju

– Często nazywany „zagadką”

– Stosunkowo słabo poznany

• Liczba osób z autyzmem rośnie

• Związek autyzmu z płcią

• Złożona i wieloczynnikowa etiologia

– Zaburzenie neurobiologiczne

– Nieprawidłowości strukturalne w mózgu

– Czynniki genetyczne

– Związek ze szczepionkami, nieprawidłowościami 

w układzie immunologicznym, pokarmowym, z 

zaburzeniami sensorycznymi

• Prognozy rozwojowe nie są dobre

• Dzieci z autyzmem uczą się inaczej

• Wczesna terminologia

– Autyzm jako zespół chorobowy

• Kanner (1943) - autyzm wczesnodziecięcy (early 

infantile autism)

– Autyzm jako psychoza

• DSM-I i DSM-II (1952, 1968) – autyzm jako postać 

schizofrenii dziecięcej

– Autyzm jako całościowe zaburzenie rozwoju

• DSM-III (1980) – autyzm jako całościowe zaburzenie 

rozwoju

– rozległy, rozwojowy charakter zaburzeń podstawowych 

funkcji psychicznych zaangażowanych w rozwój zdolności 

społecznych i języka dziecka

– wiele podstawowych obszarów zostaje dotkniętych w tym 

samym czasie w znacznym stopniu

Całościowe zaburzenia rozwojowe 

(pervasive developmental disorder, 

PDD) 

vs. 

Spektrum zaburzeń autystycznych

 (autistic spectrum disorders, ASD)

• Całościowe zaburzenia rozwojowe (PDD) vs. Spektrum 

zaburzeń autystycznych (ASD)

– Wing i Gould (1979)

• opisały zaburzenia charakteryzujące się 

trudnościami w trzech sferach

• używały sformułowań „kontinuum autystyczne” i 

„spektrum autystyczne” wymiennie

– Termin „spektrum autystyczne” pojawia się 

w literaturze w latach 1980-tych (Damasio, 

1984; Wing i Atwood, 1987)

– Allen (1988) stworzyła termin „spektrum 

zaburzeń autystycznych”

• Formalna terminologia (PDD) 

pochodzi z systemu klasyfikacji 
zaburzeń psychicznych, ale w pracy i 
opracowaniach klinicznych używa się 
terminu ASD

• Obecnie stosuje się kryteria 

diagnostyczne z DSM-IV-TR (2000) i 
ICD-10 (1993)

Definiowanie autyzmu

DSM-IV-TR (2000)

• W zakres PDD wchodzi obecnie 5 

jednostek:

– zaburzenie autystyczne
– zaburzenie Aspergera
– zaburzenie Retta
– dziecięce zaburzenie dezintegracyjne
– całościowe zaburzenie rozwoju – inaczej 

nieokreślone (PDD-NOS)

ICD-10 (1993)

• W zakres PDD wchodzi obecnie 8 jednostek:

– autyzm dziecięcy

– autyzm atypowy

– zespół Retta

– inne dziecięce zaburzenie dezintegracyjne

– zaburzenie hiperkinetyczne z towarzyszącym 

upośledzeniem umysłowym i ruchami 

stereotypowymi

– zespół Aspergera

– inne całościowe zaburzenia rozwojowe

– całościowe zaburzenie rozwojowe, nie określone

Spektrum

 zaburzeń 

autystycznych

Diagnozowanie autyzmu

• W dwóch powszechnie stosowanych 

klasyfikacjach zaburzeń psychicznych i zaburzeń 
zachowania DSM –IV-TR (2000) i ICD-10 (1993) za 
podstawę przyjęto triadę zaburzeń:

– nieprawidłowości w rozwoju społecznym, zwłaszcza w 

zdolności do uczestniczenia w naprzemiennych 
interakcjach społecznych

– deficyty i dysfunkcje w porozumiewaniu się
– obecność sztywnych wzorców zachowania, aktywności i 

zainteresowań

„Triada autystyczna”

Interakcje 
Społeczne

 

 

    Sztywne wzorce
         zachowań

         Komunikowanie 
                   się

AUTYZM

Diagnoza

• Autyzm jako zaburzenie nieharmonijne (deficyty 

w pewnych obszarach vs nadzwyczaj dobry 
poziom rozwoju w innych obszarach)

• Nieprawidłowości mogą występować już w 

pierwszym roku życia. Czasem rozwój postępuje 
prawidłowo, po czym następuje zahamowanie lub 
regres.  

Objawy charakterystyczne dla 

autyzmu 

c.d.

• Zaburzenia w komunikowaniu się – zaburzone 

rozumienie oraz ekspresja językowa używana w 
społecznym porozumiewaniu się; zaburzona istota 
komunikacji

• Zaburzenia interakcji społecznych – zaburzony 

rozwój przywiązania społecznego lub wzajemnych 
kontaktów społecznych

Objawy charakterystyczne dla 

autyzmu 

c.d.

• Ograniczone, powtarzające się, stereotypowe, 

modele zachowań i zainteresowań – zaburzona 
zabawa

Objawy charakterystyczne dla 

autyzmu 

c.d.

Zaburzenia w komunikowaniu 

się

• Opóźnienie lub brak rozwoju mówionego języka.
• Nie używanie gestów lub mimiki jako sposobu 

porozumiewania się

• Brak inicjatywy w podejmowaniu wymiany 

konwersacyjnej

• Stereotypowe i powtarzające się wykorzystanie 

słów - echolalie

Zaburzenia w komunikowaniu 

się

• Brak potakiwania lub uśmiechania się aby 

podtrzymać komunikację

• Odwracanie zaimków
• Nie odpowiadanie na  sygnały kierowanie do 

dziecka

• Rolę komunikacji pełnić może krzyk, płacz, 

samouszkadzanie lub zachowanie agresywne

• Dysproporcja w rozumieniu i naśladowaniu słów

Zaburzenia interakcji 

społecznych

• Nie nawiązywanie kontaktu wzrokowego
• Nieadekwatne do sytuacji: wyraz twarzy, postawa 

ciała i użycie gestów

• Nieadekwatny rozwój związków rówieśniczych 

obejmujących podzielanie zainteresowań, 

czynności, emocji

• Nieadekwatne reagowanie na emocje innych osób 
• Brak spontanicznej potrzeby dzielenia z innymi 

radości, zainteresowań lub osiągnięć 

Zaburzenia interakcji 

społecznych

• Zaburzona zdolność do monitorowania uwagi 

innej osoby

• Zaburzone naśladowanie innych osób
• Brak zainteresowania innymi ludźmi
• Brak podejmowania wspólnej aktywności z 

rówieśnikami.

 

Zachowania 

stereotypowe

• Przywiązanie do niefunkcjonalnych czynności 

rutynowych 

• Powtarzające się manieryzmy ruchowe
• Koncentracja na cząstkowych właściwościach 

przedmiotów 

• Brak zabawy, w której dziecko bawi się „na niby” 

lub naśladuje role

Zachowania stereotypowe:

•

Wahadłowe kiwanie się, kołysanie się,  

podskakiwanie w miejscu, doznawanie 

wstrząsów, wirowanie w miejscu

•

przysłuchiwanie się urządzeniom mechanicznym, 

zainteresowanie źródłami światła, przyglądanie 

się przedmiotom, fascynacja krawędziami,  

•

zachowania autoagresywne – dostarczanie sobie 

bólu (gryzienie się, drapanie, duszenie się, 

nakłuwanie ciała, szczypanie, uderzanie 

częściami ciała w przedmioty, uderzanie  rękoma 

lub przedmiotami w różne części ciała) 

• Rozwój poznawczy

– Autyzmowi towarzyszą zaburzenia poznawcze

• Zaburzenia uwagi

• Odgrywają rolę w interakcjach społecznych, ze 

względu na trudności w szybkim przenoszeniu uwagi 

a także ze względu na złożoność bodźców 

społecznych

• Duże trudności dzieci z autyzmem z przenoszeniem 

uwagi z osoby na przedmiot lub wydarzenie

• Problemy z tworzeniem wspólnego pola uwagi – 

ukierunkowywaniem uwagi innej osoby na określony 

obiekt w celu dzielenia się z nią zainteresowaniem 

oraz śledzeniem, na czym skupia uwagę druga osoba

– Wskazywanie, poszukiwanie kontaktu wzrokowego, 

śledzenie w jakim kierunku patrzy druga osoba, 

wokalizowanie w celu zwrócenia czyjejś uwagi na dany 

obiekt

• Uszkodzenie mechanizmu poznawczego 

umożliwiającego „czytanie” w umyśle

– Zdolność udawania

• Ściśle związana z możliwością odróżnienia tego co się dzieje w 

umyśle i obiektywnej rzeczywistości, tj. odróżnianie obiektu 

rzeczywistego od jego umysłowej reprezentacji (np. traktowanie 

patyka jak pistoletu)

• Dzieci z autyzmem przejawiają deficyty w tej sferze

– Rola patrzenia

• Jeśli ktoś na coś patrzy, to posiada pewne informacje na temat 

tego na co patrzy

• Osoby z autyzmem nie widzą związku pomiędzy patrzeniem a 

informacjami, które mogą być przekazywane tą drogą (np. 

intencją, pragnieniem, zainteresowaniem)

• „Szklany” wzrok osoby z autyzmem

• Zaburzenia zdolności odczytywania stanu 

umysłu innej osoby, pozostają w związku 

z niektórymi symptomami autyzmu

– Naprzemienne interakcje społeczne (brak 

uświadamiania sobie potrzeb i zainteresowań 

innych osób)

– Lęki w sytuacjach społecznych (brak 

umiejętności przewidywania zachowań 

innych ludzi)

– Komunikowanie się – podtrzymywanie dialogu 

i uwzględnianie w nim potrzeb rozmówcy

– Przedmiotowe traktowanie innych osób

• Poziom inteligencji u osób z autyzmem

– Dokonanie oceny sprawia duże trudności
– U ok. 40% osób występuje niepełnosprawność 

intelektualna

• Prognozy rozwojowe

– Formułowanie prognoz rozwojowych nie jest 

łatwe ze względu na duże zróżnicowanie 

populacji

– Najlepsze predyktory:

•

Iloraz inteligencji (mierzony w skali niewerbalnej)

•

Posługiwanie się mową przed ukończeniem 5. r.ż.

• Dobre zwiastuny w funkcjonowaniu 

małego dziecka

– Zdolność do naśladowania
– Tworzenie wspólnego pola uwagi
– Zabawę przedmiotami

• Najsłabsze prognozy rozwojowe odnoszą 

się do osób z dysfunkcjami mózgowymi 

(np. ujawniającymi się w postaci epilepsji) 

i z niepełnosprawnością intelektualną

– Ok. 50% osób z autyzmem

Zespół Aspergera

• Opisany w 1944 r., ale uznany za jednostkę 

kliniczną dopiero w 1993 r. 

• Przed 1993 r. w celu diagnozy posługiwano 

się listami charakterystycznych objawów:

– Brak empatii
– Nieprawidłowy sposób nawiązywania relacji 

społecznych

– Pedantyczna mowa
– Zaabsorbowanie pewnymi tematami

• 1989 r. – kluczowe sześć objawów (wg. 

Gillberg & Gillberg)

– Zaburzenia wzajemnych interakcji 

społecznych

– Ograniczone zainteresowania i aktywności
– Powtarzające się schematyczne zachowania 

lub rytuały

– Zaburzenia ekspresji i rozumienia mowy
– Zaburzenia w komunikacji niewerbalnej
– Niezgrabność ruchowa

• Obraz kliniczny

– Dominują objawy z triady autystycznej
– Osoby są nieświadome niepisanych reguł 

społecznych

– Ich zachowanie może być postrzegane jako dziwne 

ekscentryczne, a nawet niegrzeczne, czy 
niekulturalne

– W sferze komunikacji, problemy z:

• Pragmatyką (wykorzystanie języka w danym kontekście)
• Semantyką (znaczenie wyrazów, zwrotów)
• Prozodią (ton, akcent, intonacja)

– Często występuje wokalizacja myśli
– Dominującą formą wypowiedzi jest monolog
– Występują zaburzenia empatii i brak 

odczytywania sygnałów społecznych

– Upośledzona umiejętność rozumienia 

kontaktów społecznych – tzw. „ślepota 
społeczna”

– Może występować nadwrażliwość 

sensoryczna

– Przywiązanie do czynności rutynowych

Podsumowanie terminologii

•  Autyzm klasyczny/Zespół Kannera
• Autyzm wczesnodziecięcy  
• Autyzm dziecięcy = zaburzenie 

autystyczne

• Autyzm atypowy
• Cechy/tendencje/zachowania autystyczne 
• Wysoko/Nisko funkcjonująca osoba z 

autyzmem

• Spektrum zaburzeń autystycznych