UKŁAD

UKŁAD

 

 

DOKREWNY I 

DOKREWNY I 

HORMONALN

HORMONALN

Y

Y

CZYM JEST GRUCZOŁ?

• Gruczoły są różnymi organami w 

ciele człowieka, których funkcją jest 
wydzielenie specyficznych substancji 
niezbędnych do prawidłowego 
funkcjonowania organizmu. 

• Gruczoły mogą stanowić pojedyncze 

komórki albo ich skupiska lub całe 
narządy.

GRUCZOŁY DOKREWNE

GRUCZOŁY WYDZIELANIA

 (NARZĄDY)

WEWNĘTRZNEGO

GRUCZOŁY WYDZIELANIA 

ZEWNĘTRZNEGO

• Gruczoły wydzielania 

wewnętrznego nazwane 

są w ten sposób, 

ponieważ substancje 

przez nie wydzielane 

dostają się do wnętrza 

organizmu za 

pośrednictwem krwi, 

płynu tkankowego lub 

limfy. Miejscem 

docelowym substancji 

wydzielanych przez 

gruczoły dokrewne są 

narządy lub tkanki. 

Substancje wydzielane 

przez te gruczoły 

nazywamy hormonami. 

• Gruczoły wydzielania 

zewnętrznego 

produkują 

substancje, które 

wydostają się na 

zewnątrz ciała np. 

gruczoł śluzowy 

produkujący ślinę i 

gruczoły w śluzówce 

oskrzeli produkujące 

wydzielinę 

oskrzelową.

DO GŁÓWNYCH 

GRUCZOŁÓW 

ENDOKRYNNYCH 

CZŁOWIEKA ZALICZA SIĘ:

• przysadkę mózgową, 

• tarczycę, 

• przytarczyce, 

• nadnercza, 

• trzustkę, 

• jądra, 

• jajniki oraz łożysko ( u kobiet ciężarnych ),

• szyszynkę

• podwzgórze

• grasicę.

• 1 - przysadka 

mózgowa, 

• 2 - szyszynka, 
• 3 - tarczyca,
• 4 - przytarczyce, 
• 5 - grasica,
•  6 - trzustka,
• 7 - nadnercza, 
• 8 - jądra, 
• 9 - jajniki

PODWZGÓRZE

PODWZGÓRZE

• To centralna stacja odbiorcza wszelkiego 

rodzaju bodźców czuciowych

• Na poziomie podwzgórza następuje 

integracja wszystkich informacji 

napływających z receptorów (narządów 

zmysłów) i w zależności od aktualnych 

potrzeb odbywa się tu wydzielanie 

odpowiednich substancji

• Reguluje homeostazę poprzez: 

termoregulację, rytmy biologiczne, 

współpracę z autonomicznym układem 

nerwowym, kontrolą przysadki mózgowej, 

głodu i pragnienia. 

• Boczna część podwzgórza – odpowiada za 

ośrodek przyjemności. 

PODWZGÓRZE

• Hormony podwzgórza:

– tyreoliberyna (TRH) 
– gonadoliberyna (GnRH) 
– somatoliberyna (GHRH) 
– kortykoliberyna (CRH) 
– somatostatyna (GIH) 
– prolaktostatyna inaczej 

dopamina (PIH) 

– wazopresyna
– oksytocyna

PRZYSADKA MÓZGOWA 

pituitary gland

• jest nieparzystym 

gruczołem, ważącym 
ok. 0,5g, kształtu 
owalnego, położonym 
u podstawy mózgu w 
zagłębieniu siodła 
tureckiego. 
Rozróżniamy w 
przysadce płat 
przedni i płat tylny.

• Przysadka jest nadrzędnym gruczołem 

dokrewnym wydzielającym zestaw 
hormonów, które wywierają wpływ na 
komórki ustroju i regulują praktycznie 
wszystkie procesy fizjologiczne. 

• Przysadka nazywana „królową” 

gruczołów dokrewnych pozostaje pod 
wpływem podwzgórza, które jest 
łącznikiem układu nerwowego z układem 
dokrewnym. 

GŁÓWNE HORMONY WYTWARZANE I WYDZIELANE 

PRZEZ PRZYSADKĘ

Hormon

Główny narząd 

docelowy

Główne działanie 

fizjologiczne

Przedni 

płat 
przysad
ki

Hormon wzrostowy 

(somatotropina)

Wątroba, tkanka 

tłuszczowa

Sprzyja (pośrednio) 

wzrostowi, kontroluje 
przemianę białkową, 
tłuszczową i 
węglowodanową

Hormon tyreotropowy

Gruczoł 

tarczowy

Pobudza wydzielanie 

hormonów tarczycy

Hormon 

adrenokortykotropow
y (ACTH)

Nadnercza 

(kora)

Pobudza wydzielanie 

gikokortykosteroidów

Prolaktyna

Gruczoły 

sutkowe

Wytwarzanie mleka

Hormon lutenizujący

Jajnik i jądra

Kontrola układu 

rozrodczego 

(doprowadza 

do owulacji i powstawania ciałka 
żółtego, pobudza je do produkcji 
progesteronu, stymuluje produkcje 
i wydzielanie testosteronu przez 
jadra)

Hormon pobudzający 

pęcherzyki

Jajnik i jądra

Kontrola układu 

rozrodczego

Tylny płat 

przysad
ki

Hormon antydiuretyczny 

(wazopresyna)

Nerki

Oszczędzanie wody w 

ustroju

Oksytocyna

Jajnik i jądra

Pobudza wydzielanie 

mleka, powoduje 
skurcze macicy

NADNERCZA

NADNERCZA

• to dwa gruczoły przylegające 

do górnych biegunów nerek. 

Są one płaskimi tworami o 

przekroju trójkątnym lub 

półksiężycowatym 

• Nadnercze składa się z dwóch 

połączonych ze sobą części, 

zewnętrznej i wewnętrznej, 

różnych pod względem 

budowy i czynności. Część 

zewnętrzna nosi nazwę kory 

nadnerczy, wewnętrzna to 

rdzeń nadnerczy. Kora stanowi 

główną masę gruczołu - około 

90% całego nadnercza. 

Składa się z trzech warstw o 

różnej budowie histologicznej: 

kłębkowatej, pasmowatej i 

siatkowatej.

HORMONY KORY 

NADNERCZY:

• Glikokortykoidy

 - podnoszą poziom glukozy we krwi 

zwiększając jej syntezę z aminokwasów: zwiększają 

katabolizm białka i tłuszczu

• Mineralokortykoidy

 - regulują gospodarkę sodem i 

potasem w organizmie

• Androgeny
• dehydroepiandrosteron 
• kortyzol
• kortykosteron

HORMONY RDZENIA NADNERCZY:

• andrenalina (epinefryna), noradrenalina (norepinefryna)

 - 

zwężają naczynia krwionosne, przyspieszaja prace serca, 

doprowadzajac do wzrostu cisnienia krwi, zwiekszajac 

rozklad glikogenu i rozklad tluszczu w organizmie

GRUCZOŁ TARCZOWY

• zwany pospolicie 

tarczycą, jest 

narządem 

nieparzystym, 

położnym w 

przedniej okolicy 

szyi przed tchawicą 

i krtanią. Składa się 

on z dwóch płatów 

bocznych i z części 

środkowej zwanej 

węziną.

 

HORMONY TARCZYCY

•Tyroksyna T4, 

Trijodotyronina T3

 -  

zwiększa 

tempo podstawowej przemiany materii, 
przyspiesza proces spalania w organizmie, 
wzmaga produkcje ciepła

    

•Kalcytonina 

- 

reguluje gospodarkę 

wapnia i fosforu (obniza poziom wapnia w krwi)

JAJNIKI

JAJNIKI

• Jajniki leżą wewnątrz 

jamy otrzewnej przy 

bocznych ścianach 

miednicy na tylnej 

powierzchni wiązadeł 

szerokich macicy, do 

których przywiązane 

są za pomocą 

krótkich krezek. 

Górne bieguny 

jajników objęte są 

przez jajowody. 

HORMONY JAJNIKÓW

•

Estrogeny

 (regulują aktywność gruczołów 

płciowych) - 

odpowiedzialne za drugorzędowe cechy płciowe 

żeńskie i popęd płciowy

 

•

Progesteron

 - 

wpływa na prawidłowy przebieg i utrzymanie ciąży

•

Estron 

•

estradiol

•

estriol

•

Relaksyna

Estrogeny są wytwarzane w ciągu całego życia 

kobiety, progesteron zaś produkowany jest 

jedynie w okresie dojrzałości płciowej i to 

wyłącznie w drugiej połowie cyklu 

miesiączkowego oraz w czasie ciąży.

JĄDRA

17

• jądra są położone 

poza obrębem 

ciała, zawieszone 

przez powrózek 

nasienny w worku 

mosznowym 

• Jądra produkują 

hormon 

testosteron 

-

 

odpowiedzialne za drugorzędne 

cechy płciowe męskie, popęd 

płciowy

PRZYTARCZYCE

PRZYTARCZYCE

• W liczbie dwóch par leżą 

na tylnej powierzchni 

tarczycy, a często są 

ukryte w jej utkaniu. 

Mają one kształt 

okrągławych lub 

owalnych nieco 

spłaszczonych tworów 

długości 6-8 mm. 

• W odróżnieniu od innych 

gruczołów dokrewnych 

czynność gruczołów 

przytarczycznych nie jest 

regulowana przez 

przysadkę mózgową ani 

przez układ nerwowy.

HORMON GRUCZOŁÓW 

PRZYTARCZYCY: 

Parathormon

 

stymuluje co najmniej trzy 

procesy:

• uruchamia wapń z kości i uwalnia 

sole wapnia do krwi.

• zwiększa wchłaniane wapnia w 

jelicie cienkim.

• hamuje wydalanie wapnia z moczem, 

zwiększając jego wchłaniane 
zwrotne w kanalikach nerkowych. 

TRZUSTKA

• W calej trzustce 

rozrzucone sa wysepki 
Langerhansa (jest ich 
okolo miliona) . Tworzą 
dwa rodzaje komorek: 
alfa i beta 

• Komórki trzustki mają 

"własny" zegar, który 
decyduje o porze i ilości 
wydzielonej insuliny. 
Zegar informuje, kiedy i 
ile w danej chwili jej 
potrzeba.

HORMONY TRZUSTKI

• insulina

 (regulacja ilości cukru we krwi) - jest 

hormonem białkowym, którego zadanie polega na 

obniżaniu poziomu cukru we krwi. 

Produkowana jest w komórkach beta trzustki, a 

następnie wydzielana do krwi w małych ilościach 

przez całą dobę oraz w momencie gdy zobaczysz 

lub poczujesz zapach jedzenia następuje 

zwiększenie produkcji insuliny.

• glukagon

 (regulacja ilości cukru we krwi) - podnosi 

poziom glukozy we krwi zwiększając rozkład 

glikogenu i syntezę glukozy z aminokwasów

• somatostatyna

 

• Polipeptyd trzustkowy

SZYSZYNKA

SZYSZYNKA

• Szyszynka - jest ułożona 

w mózgu miedzy 

wzgórzem a sklepieniem 

trzeciej komory

• Posiada stosunkowo 

niewielkie rozmiary - 

długość 5-8 mm, a 
szerokość 3-5 mm.

 

• Wydziela hormon 

Melatoninę

, która działa 

na ośrodki związane ze 

snem i czuwaniem. 

Reguluje cykl dobowy, 

wpływa na wczesne etapy 

dojrzewania

GRASICA

• zbudowana z dwóch 

płatów  oddzielonych 
przegrodami 
łącznotkankowymi

• Hormonem jej jest 

tymozyna

 - pobudza 

tkankę limfoidalna w 
okresie rozwoju 
organizmu, reguluje 
produkcje limfocytów

NERKI

NERKI

• U człowieka nerki 

znajdują się po obu 

stronach kręgosłupa, za 

żołądkiem i pod wątrobą, 

prawa nieco niżej niż 

lewa, obie na wysokości 

ostatniego kręgu 

piersiowego i drugiego 

kręgu lędźwiowego. 

• Hormony wydzielane przez 

nerki:

– Renina
– Erytropoetyna (EPO) 
– Kalcytriol

WĄTROBA

•

znajduje się pod 

przeponą, jej większa 

część jest w prawym 

podżebrzu. Zajmuje 

również górne części 

nadbrzusza i lewego 

podżebrza, sięgając aż do 

linii sutkowej. Od góry i z 

przodu graniczy z 

przeponą, z dołu i z tyłu z 

jelitami i żołądkiem.

•

Hormony wątroby: 

–

Insulinopodobny 

czynnik (IGF) 

–

angiotensynogen

–

trombopoetyna