Henryk Januszek

  SOCJOLOGIA

  Wkłady 2011  

     

Wykład VIII

KULTURA –  TYPY 

i WŁAŚCIWOŚCI

Pojęcie kultury

„Kultura” jest pojęciem wieloznacznym    

       w różny sposób interpretowanym.

 Wyraz wywodzi się z jęz łac. culturus 

agria (uprawa ziemi) Pierwotnie termin 

cultura wiązał się z uprawą roli, bądź 

hodowlą zwierząt i oznaczał 

przekształcanie naturalnego stanu 

zjawisk przyrody w stan bardziej 

użyteczny i przydatny człowiekowi. 

Pierwszy raz terminu k. kultura,  w 

rozumieniu dbanie pielęgnowanie 

kształcenie,  użył Cyceron, w dziele 

Disputationes Tusculanae w 

sformułowaniu cultura animi (uprawa 

umysłu). 

Pojęcie kultury cd.

• Nowoczesne zastosowanie pojęcia "kultura" pierwszy 

wprowadził,  w 1688  roku Samuel Pufendorf w pracy De iure 
naturae et gentium, gdzie słowa: cultura i cultura animi użył 
na oznaczenie wszelkich wynalazków wprowadzonych przez 
człowieka (takich jak instytucje społeczne, ubranie, język, 
moralność kierowaną przez rozum i obyczaje).

• W ciągu wieków słowo k. było coraz częściej używane przez 

uczonych zajmujących się społeczeństwem. Rezultatem tego 
procesu jest wieloznaczność k. Istnieje wiele definicji kultury, 
często rozbieżnych, a nawet sprzecznych. Johan Herder już w 
XVIII wieku pisał w przedmowie do Myśli o filozofii dziejów: 
"Nie ma nic bardziej nieokreślonego niż słowo kultura."

Pojęcie kultury cd.

• Najczęściej kulturę definiuje się jako wytwór myśli i 

działalności człowieka lub jako całokształt 

materialnego i duchowego dorobku ludzkości 

przekazywanego z pokolenia na pokolenie.

• K. to całokształt duchowego i materialnego 

dorobku ludzkości. 

• K. obejmuje również charakterystyczne dla danego 

społeczeństwa wzory myślenia i postępowania oraz 

to, co w zachowaniu ludzkim jest wyuczone, w 

odróżnieniu od tego, co jest biologicznie 

odziedziczone.

Socjologiczne rozumienie  kultury

• W socjologii, inaczej niż w języku potocznym, 

terminowi "kultura" przypisuje się charakter 

neutralno-opisowy a nie wartościująco-oceniający.

• W socjologii  k. rozumiana  jest jako wydzielony 

obszar życia i działalności grup ludzkich

• Kultura to wszystko to co wytworzył człowiek, a 

nie wytworzyła – przyroda, natura sama przez się.

 

SOCJOLOGICZNA ANALIZA KULTURY

• SOCJOLOGOWIE ANALIZUJĄC KULTURĘ WYRÓŻNIAJĄ W NIEJ

SWOISTE ELEMENTY I CECHY TJ. TAKIE PRZEDMIOTY, IDEE, 
WZORY POSTĘPOWANIA, KTÓRE WYZNACZAJĄ ZACHOWANIA 
WAŻNE DLA CZŁONKÓW GRUPY, NP. SOCHA, SAMOCHÓD

• SOCJOLOGOWIE POSZUKUJĄ ZALEŻNOŚCI MIĘDZY 

ELEMENTY I CECHAMI KULTURY A ZJAWISKAMI I PROCESAMI 
ZACHODZĄCYMI W SPOŁECZEŃSTWIE

• SOCJOLOGA INTERESUJE WPŁYW KULTURY NA ŻYCIE 

SPOŁECZNE

WPŁYW KULTURY NA ŻYCIE SPOŁECZNE

• kultura decyduje o tym jak każdy człowiek 

zaspakaja  swoje potrzeby np. głód

• kultura ustanawia systemy wartości i 

kryteria wartości

• kultura ustala wzory zachowań i 

reagowania na określone sytuacje

• kultura ustala modele i ideały życia

Różnorodność kultur

Mimo że kultura jest atrybutem człowieka i co
za tym idzie wszystkich społeczeństw homo
sapiens nie jest ona jednolita i w różnych 
okresach historycznych, jak również w różnych 
obszarach geograficznych wytwory ludzkie, 
systemy norm i wartości były i są od siebie 
w dużym stopniu odbiegające.
 

Ze względu na różnorodność 

kultur

przedstawiciele nauk społecznych 

starają się:

• sklasyfikować występujące typy kultur 
• opisać poszczególne przypadki kultur 
   istniejących obecnie lub w przeszłości
*  nadać im nazwy specyficzne ze 

względu na miejsce, czas bądź ogólny 
typ opisywanej kultury

Typy kultury

• k. materialna (cywilizacyjna)

• k. duchowa (symboliczna) 

• k. społeczna (normatywna)

Typy kultury

• Kultura materialna obejmuje wszelkie fizycznie, rzeczowe 

wytwory działalności człowieka - zarówno przedmioty życia 
codziennego, przedmioty użytkowe, narzędzia, jak i wytwory 
sztuki. Do kultury materialnej zalicza się technikę i technologię 
wytwarzania przedmiotów np. technologię produkcji, sposoby 
uprawy i hodowli itp. K.m. zwana jest czasami cywilizacją.

• Kultura duchowa obejmuje wytwory niematerialne, nie 

mające zastosowania praktycznego np. wytwory sztuki, 
muzyki, literatury, filozofii, religii. K.d. obejmuje ogół dążeń do 
ideałów piękna, dobra, prawdy, sprawiedliwości, obyczajów, 
przedmiotów, w których ideały te zostały utrwalone. K.d. 
zwana jest czasami k. semiotyczną i traktowana jest jako 
narzędzie komunikowania się ludzi.

Rodzaje kultury

• Kultura społeczna (normatywna) obejmuje organizację 

społeczeństwa i związany z nią zbiór norm i wzorców zachowań 

charakterystycznych dla danego społeczeństwa. Wzory zachowań 

rozumiane są jako wszelkie reguły zachowań człowieka w danej 

zbiorowości. 

• Kulturę (subkulturę) zbiorowości obejmującą ogół 

wytworów myśli i działań,  wartości sposobów 

postępowania, które są uznane przez zbiorowość jako 

ważne dla jej członków oraz wyznaczają obowiązujące w 

niej przyzwoite zachowania, wyróżniamy np. subkultury: 

młodzieżową, studencką, robotniczą, chłopską itd. 

• Kulturę osobistą jednostki obejmującą ogół zachowań, 

postępowań i metod działania jednostki, które mogą być 

nieznane innym ludziom. K.o. mieści się jednak w k.z. 

Ze względu, kto i w jakim zakresie 

uczestniczy w kulturze

rozróżniamy kulturę: 

– elitarną  - wiele wytworów kultury dla 

niewielu,

– masową  - niewiele wytworów kultury 

dla wielu /mas/

– alternatywną (która jest wynikiem 

sprzeciwu wobec tradycji) 

• Zgodnie z przyjętą nazwą uczestnicy tych 

kultur różnią się zajmowaną pozycją w 

społeczeństwie

DIEDZICZENIE I DYFUZJA KULTURY

• Kultura to zespolenie aktualnego dorobku danej 

zbiorowości z dorobkiem wniesionym z zewnątrz

• Elementy kultury mogą być przejęte z innych epok 

albo innych przestrzennie grup, czyli mamy do 

czynienia z dziedziczeniem i dyfuzją kultury

• Idee, zasady moralne, religia, poglądy filozoficzne, 

estetyczne, społeczne, polityczne są wytworem ludzi 

a jeśli się przyjmują trwają przez wieki i pokolenia

• Życie każdego pokolenia jest pod wpływem 

przeszłości i naciskiem dziedzictwa.

DZIEDZICWO A  DYFUZJA KULTURY

• DIEDZICWO KULTURY TO PRZEJMOWANIE ELEMENTÓW 

KULTURY         Z WCZEŚNIEJSZYCH EPOK I POKOLEŃ

• DIEDZICWO KULTURY RODZI SPÓR O KANON KULTURY (DO 

JAKICH WZORÓW, FAKTÓW Z PRZESZŁOŚCI NALEŻY SIĘ 
ODWOŁYWAĆ?)

•  DYFUZJA KULTURY TO ROZPRZESTRZENIANIE SIĘ NOWYCH 

ELEMENTÓW KULTURY W DRODZE BĄDŹ TO NIEZALEŻNYCH 
OD SIEBIE ODKRYĆ I WYNALAZKÓW LUB WSKUTEK 
ZAPORZYCZENIA, POWIELANIA, MIGRACJI IDEII I 
NARZUCENIA OBCEJ KULTURY (W TYM SENSIE DYFUZJA K. 
JEST WYRAZEM BRAKU INWENCJI KULTUROWEJ I 
ZDOLNOŚCI DO INNOWACYJNOŚCI