„ Analiza pozawerbalna powoli zawęża 
granice swobodnej „działalności” dziecka do 
manipulacji słowem, którego kontekst językowy 
prowokuje do podjęcia rozumowania logiczno – 
pojęciowego (analiza lingwistyczna). Myślenie 
w tym układzie staje się „abstrakcyjne, czyli 
oderwane od działania na konkretnych 
przedmiotach i obrazach  spostrzeżeniowych 
lub schematach wyobrażeniowych. A dzieci 
starsze i młodzież myślą przede wszystkim na 
podstawie wyobrażeniowej” […]”.

M. Przetacznikowa: Na przełomie dzieciństwa i młodości, 
Warszawa 1972, s.92.

„Myśl rodzi się z działania, by powrócić znów do 

czynu”.

Henri Wallon

Analiza pozawerbalna wykorzystuje:

 łatwość przekładu słowa na gest, barwę, 
kształt, dźwięk;

zdolność wypowiadania się odbiorcy sztuki na 
jej temat za pomocą działalności  manipulacyjnej, 
plastycznej, ruchowej (w przypadku dzieci – 
zabawa);

 naturalną tendencję dziecka do okazywania 
swoich uczuć w formie ekspresji: taniec, śpiew, 
malowanie, zachowania zabawowe np. gry,  
mówienie;

Jaką funkcję językową 
mogą spełniać obrazki?

akcentuje funkcję poznawczą – najważniejszy 
jest świat przedstawiony utworu z zaznaczeniem 
miejsca akcji;

 w zestawieniu z innymi obrazkami może 
posłużyć jako element składowy komiksu, za 
pomocą którego dzieci mogą szybko opanować 
fabułę.
Historia opowiedziana za pomocą serii obrazków 
jest bardziej czytelna niż opowiedziana słowami.

 łączy się z funkcją apelatywną języka i 
sugeruje wprowadzenie wniosków natury 
dydaktycznej;

 należy go zwerbalizować przy użyciu 
odpowiednich haseł;

 łączy się z funkcją ekspresyjną języka, 
skupia się na wypowiedzi dotyczącej 
wewnętrznych przeżyć i odczuć jego twórcy;

w swojej formie abstrakcyjnej łączy się z 
muzyką, sztuką asemantyczną, wyraża więc 
przeżycia bliżej niesprecyzowane, niejasne 
odczucia – prowokuje do swobodnych 
wypowiedzi na sugerowany temat;

 Język  znaków ikonicznych składa się z:

 odpowiednio dobranych kształtów i barw (jak 
na mapie);

Wszelkiego rodzaju układów i proporcji (jak na 
diagramie);

Obrazków alegorycznych mających tzw. drugie 
dno, w którym szuka się ukrytych znaczeń;

Rysunków odwzorowujących na podstawie 
przyjętej konwencji kształty otaczającego świata; 

A.  Baluch  :  Poezja  współczesna  w  szkole  podstawowej,  Warszawa 
1984, str.25

„Jeżeli już zaczniesz
wszystko widzieć wyraźnie,
blask od cienia
odróżnisz – 
odejdą baśnie,
by nigdy nie powrócić.

Zwierzęta mówić przestaną,
czary odlecą z przedmiotów,
wieloryb się zmieni w butelkę 
tranu,
a słonce -  w kroplę potu.”

J.Ratajczak

O czym nie można zapomnieć podczas czytania 

tekstów literackich?

 Intonacja – zmiany wysokości tonu głosu w obrębie 
wypowiedzi 
językowej, pełniące rolę wskaźników ekspresywnych i 
logicznych;

 Znaki suprasegmentalne, czyli:
Specyficzny ton mowy zwróconej do dziecka z 
charakterystycznymi dla niego delimitatorami tempa 
wypowiedzi, następstwo tonów różnej wysokości, siła i 
barwa głosu. Znaki te kierują dziecięcym procesem 
odbioru lektury;

 prezentacja tekstów  : graficzna i akustyczna;  
 (opinie i argumenty: forma akustyczna, realia: forma 
graficzna);

Dwutekst – głośny ciąg zdań tekstu literackiego , 
czytanego przez pośrednika wraz z jego intonacyjnym  
komentarzem;

Style:

Styl mimetyczny – stanowi punkt odniesienia 
pomiędzy przedmiotami a sytuacjami opisanymi  w 
utworze literackim.
Stosunkowo szybkie  tempo głosu o wyższych 
tonach;

Styl alegoryczny – ukierunkowuje  postawę 
odbiorcy słuchacza. kontekst interpretacyjny, 
szukanie drugiego dna.
Ton głosu podkreśla tajemnicę i grozę;

Styl estetyzujący – autonomiczna wartość słowa , 
zabawa 
i żonglowanie słowem.
Przyśpieszenie tempa, redukcja pauz między 
słowami, łączenie pewnych grup słownych, 
eksponowanie walorów  brzmieniowych;

Styl mimetyczny? Styl alegoryczny? Styl 
estetyzujący?

„A kiedy  się odkręci oba kurki naraz, to wtedy te dwa 
kolory spotykają się w środku ze sobą i robi się z nich 
jeden – liliowy. Liliowy jak bez, liliowy jak wrzos, liliowy jak 
śliwki. Bzowo – wrzosowo – śliwkowy. Wrzosowo- śliwkowo- 
bzowy. Śliwkowo- bzowo – wrzosowy.”

„Bo tam w środku, głęboko, bardzo  głęboko w tunelu 
metalowej rurki, woda z czerwonego kurka jest czerwona, 
a z niebieskiego – niebieska. Taka czerwona jak sok 
malinowy, albo nawet jeszcze czerwieńsza, i taka 
niebieska jak sok z niebieskich migdałów, albo jeszcze 
bardziej niebieska.”

„Jeden kurek jest czerwony, a drugi niebieski. Z tego 
czerwonego płynie gorąca woda, a z niebieskiego – zimna. 
A kiedy się te dwie wody połączą, to robi się jedna – 
letnia.”

Dźwięk, obraz i gest

„Najciekawsze lekcje były w dniu gdy, pani 
dała nam instrumenty muzyczne(kołatki, 
trójkąty, bębenki). Dostaliśmy też farby, 
pędzel i wodę i dwie kartki. Instrumentami 
wyraziliśmy muzyczną stronę tekstu. 
Rysunkami a właściwie obrazkami 
malowaliśmy tekst. Kredkami 
narysowaliśmy metafory tego tekstu. Słowo 
metafora używamy wtedy, kiedy słowa 
nie zgadzają się ze sobą. Przy malowaniu 
pani wprowadziła nas w nastrój muzyką”.

Uczennica Basia

„Nad Soplicowem słońce weszło, i już padło
Na strzechy, i przez szpary w stodołę się wkradło:
I po ciemnozielonym, świeżym, wonnym sianie,
Z którego młodzież sobie zrobiła posłanie,
Rozpływały się złote, migające pręgi
Z otworu czarnej strzechy, jak z warkocza wstęgi;
I słońce usta sennych promykiem poranka
Draźni, jak dziewczę kłosem budzące kochanka.
Już wróble skacząc świerkać zaczęły pod strzechą,
Już trzykroć gęgnął gęsior, a za nim jak echo
 Odezwały się chorem kaczki i indyki,
I słychać bydła w pole idącego ryki.”

A. Mickiewicz: Księga druga: Zamek [w:] Pan Tadeusz;

Widzimy kolor ciemnozielony, złoty, czarny;

 Odczuwamy dotyk drażniącego kłosa – 

słońca; 

Czujemy zapach siana świeży i wonny;

Słyszymy głosy zwierząt : gęganie, świerkanie 

i ryk;

Program nauczania w pierwszych latach 

pobytu    w szkole podstawowej pod 

kątem zawartych w nich wiadomości o 

wierszu i poezji:

KLASA I – uczenie się na pamięć łatwych i 
krótkich  wierszyków oraz tekstów piosenek;

KLASA II – uczenie się na pamięć i wygłaszanie 
wierszy i przysłów;

KLASA III – Wygłaszanie z pamięci wierszy z 
naturalna intonacją. Praktyczne rozróżnianie 
utworów wierszowanych i niewierszowanych;

Analiza pozawerbalna pomaga dotrzeć do 
tekstu:

1)Analizy wyrażane przez kształt i barwę;

2)Analizy wyrażane przez zorganizowany ruch;

3)Analizy wyrażone przez dźwięk 
asemantyczny (rytm, intonacja) i 
semantyczny(słowo);

ćw.1
Wpisz słowa „radość” , „gorycz” , „pustka” w odpowiednie kratki na 
podstawie wiersza i uzasadnij wybór:

czerwona

fioletowa

biała

ćw2.
Wybierz odpowiednią ilustrację do wiersza. Uzasadnij wybór.

Analizy wyrażane przez kształt i barwę;

Analizy wyrażane przez zorganizowany 

ruch;

ćw.1  Palce
Polecenie: przyjrzyj się własnym palcom  i 
wymyśl imiona dla pięciu braci;

ćw.2 Twarz
Polecenie: Recytując wiersz pokazuj 
odpowiednie części twarzy. 

Ćw.3. Kołysanka
Polecenie: zabawcie się w grupie w wyliczankę 
na podstawie tekstu wiersza. Spróbujcie przy 
pomocy poduszki zagrać poszczególne 
zwierzęta;

Analizy wyrażane przez dźwięk 

asemantyczny 

(rytm, intonacja) i semantyczny(słowo);

ćw.1. Śpiewanie:
 zadeklamuj wiersz głosem:

-zdziwionym;

-przerażonym;

-kpiącym;

ćw.2. Agnieszka:
Pytania: Kto może spełnić życzenia z 
wiersza? Jaki kolor będzie mieć sukienka?
Czy koszyczek może być kołyską?
Jak długo będzie żył gołąbek? 
Czy Agnieszka będzie kochana?

Dziękuję za 
uwagę.

Justyna Pietrzak