Podstawowe 

kategorie 

finansowe

Istota kategorii finansowych

• Kategorie finansowe to pojęcia finansowe  

wyodrębnione ze względu na swe 

specyficzne cechy

• Oparte na pieniądzu

• Umożliwiają poznanie istoty i treści zjawisk 

finansowych

• Występujące w postaci
    -abstrakcyjnej-cena ,dochód, opłata , 

kredyt

    -konkretnej- ulgi ,obligacje, podatek 

dochodowy.

Podstawową kategorią 

finansową jest pieniądz 

• Stanowi on ekwiwalent wymiany 

towarowej

• Został wyodrębniony ze świata 

towarów 

• Jest szczególnym towarem , gdyż 

służy wyłącznie obsłudze wymiany 
towarowej 

Systemy pieniądza 

   - system pieniądza towarowego
   - system pieniądza kruszcowego
   - system pieniądza papierowego

Rodzaje pieniądza

• Substancjonalny
• Papierowy/fiducjarny/
• Państwowy
• Żyrowy /kredytowy/

Współczesny pieniądz jest 

pieniądzem papierowym

• Występuje w postaci znaków 

pieniężnych emitowanych przez 
bank centralny

• Znaki te mają moc prawną
• przyjmują postać bilonu i banknotów
• W systemie płatniczym nie muszą 

występować w postaci gotówkowej

Funkcje pieniądza

• Miernik wartości
• Środek wymiany
• Środek płatniczy
• Środek tezauryzacji/oszczędności/

Formy pieniądza

Formy pieniądza

Pieniądz gotówkowy: powinien realizować 

wszystkie funkcje gospodarcze (miernika 

wartości, środka płatniczego, cyrkulacji, 

oszczędności).

Pieniądz bezgotówkowy; żyrowy; wkładowy; 

księgowy lub w przypadku zapisu 

magnetycznego - komputerowy:
a) pieniądz wkładowy banku centralnego;
b) pieniądz wkładowy banków komercyjnych;
c) surogaty  pieniądza - quasi pieniądz.

Pieniądz bezgotówkowy

• Występuje w formie zobowiązań między 

podmiotami

• Przyjmują one formę pożyczki lub kredytu
• Pieniądz kredytowy powstaje wyłącznie w 

systemie bankowym

• Oznacza to ,że bank wyposaża podmiot w 

zdolność płatniczą wcześniej niż ma 
miejsce przekazanie pieniądza 
gotówkowego

Formy pieniądza 

Formy pieniądza 

bezgotówkowego

bezgotówkowego

 lokaty bankowe,
 kredyt bankowy,
 pożyczki bankowe,
 pożyczki rynkowe 

krótko- i 

długoterminowe, w 

tym: obligacje, bony 

skarbowe skrypty 

dłużne itp.

 finansowe 

instrumenty 

udziałowe: akcje, 

Wartości pieniądza 

Wartości pieniądza 

bezgotówkowego określają:

bezgotówkowego określają:

 stopień płynności,
 ryzyko utraty wartości,
 wysokość ich oprocentowania.

Płynność jest esencją pieniądza. Dlatego też aktywa 

o mniejszej płynności są wyżej oprocentowane. Im 

wyższe oprocentowanie aktywów tym są one 

gorszym substytutem (surogatem) pieniądza. Z tego 

też powodu aktywa finansowe różnią się 

wewnętrzną stopą zwrotu - stopa zwrotu w 

warunkach brzegowych uwzględniającą koszt ich 

zamiany na gotówkę.

Cechy współczesnego 

pieniądza

• Papierowy emitowany przez państwo

• Często w formie bezgotówkowej

• Pieniądz gotówkowy jest emitowany 

wyłącznie przez bank centralny

• Ma charakter elektroniczny

• Wartość pieniądza jest oparta na sile 

gospodarczej kraju

• Stabilność pieniądza wymaga ochrony-

współczesny pieniądz łatwo zniszczyć

Zmiany wartości pieniądza

• Aprecjacja- gdy wartość pieniądza 

rośnie- za jednostkę monetarną 
można nabyć więcej towarów i usług- 
aprecjacja realna- aprecjacja 
nominalna- wyrażana w zmianie stóp 
procentowych i kursów walutowych

• Deprecjacja- odwrotność 

Czynniki zmian wartości 

pieniądza

• Inflacja i deflacja
• Napływ i odpływ pieniądza z 

zagranicy

• Szoki podażowo –popytowe
• Kryzysy walutowe
• Ogólny stan gospodarki krajowej i 

międzynarodowej

Inflacja

• Wzrost ogólnego poziomu cen
• Spadek wartości pieniądza
• Wzrost ilości pieniądza w obiegu

Spirala inflacyjna ;

 sytuacja  w 

której wzrost cen wywołuje 
wzrost dochodów

Deflacja – przeciwieństwo inflacji

Rodzaje inflacji

• Inflacja popytowa
• Inflacja kosztowa
• Inflacja pełzająca
• Inflacja krocząca
• Inflacja galopująca
• Hiperinflacja
• Dezinflacja 

Przepływy pieniężne z 

zagranicy

• Związane są z płatnościami za towary i 

usługi

• Inwestycje zagraniczne w kraju 
   - inwestycje bezpośrednie
   - inwestycje pośrednie
Bilans handlowy-przepływy towarów i usług
Bilans płatniczy – przepływy  pieniężne i 

kapitałowe

Saldo obrotów 

zagranicznych

• Obroty bieżące- z przepływu dóbr i 

usług, płatności odsetkowych itp.

• Obroty kapitałowe- inwestycje krótko, 

średnio i długoterminowe

Saldo – dodatnie i ujemne
Saldo dodatnie wzmacnia pieniądz 

krajowy. 

Saldo ujemne - odwrotnie

Szoki i kryzysy walutowe

   nagła zmiana ilości pieniądza w kraju 

wskutek szybkiego odpływu bądź napływu

   pieniądza z zagranicy.
   Szoki podażowe oznaczają zmiany w 

wartości pieniądza na skutek zmian podaży 

dóbr i usług

   Szoki popytowe dotyczą przepływu dużych 

ilości pieniądza w skali gospodarki światowej

 

   

Podział kategorii 

finansowych

• Przychodowe ; ceny i przychody pieniężne
• Dochodowe; dochód ,zysk, procent ,renta 

pieniężna

• Wydatkowo-kosztowe; wydatek, koszt, 

amortyzacja

• Dłużne-pożyczka ,kredyt /pieniężny/, 

deficyt i dług finansowy

• Podatkowe; różne  typy podatków 

pieniężnych

Pojęcie i funkcje cen

• Cena to wyraz pieniężny dóbr i usług 

wytwarzanych w gospodarce

• Przychodowa- cena x ilość
• Alokacyjna- podział wytworzonych dóbr i usług w 

gospodarce dokonuje się poprzez ceny

• Redystrybucyjna- przemieszczanie dochodów za 

pomocą cen

• Agregacyjna-  miernik wartości dóbr i usług
• Informacyjna- stanowi parametr podejmowania 

decyzji podmiotów

Motywacyjna funkcja cen 

– wywołuje reakcje konsumentów i producentów
- Reakcję nabywcy towaru na zmianę cen /cenowa 

elastyczność popytu/ -mierzy się procentową 
zmianą wielkości popytu do procentowej zmiany 
ceny

• Reakcję producenta na zmianę cen mierzy  

wskaźnik procentowej zmiany wielkości podaży do 
procentowej zmiany ceny /cenowa elastyczność 
podaży/

Popyt i podaż mogą być

• Elastyczne
• Nieelastyczne
• Sztywne
• <,>, =  1
• Nieduże ,jednostkowe itp.

Przychód pieniężny

• Zewnętrzny pieniężny skutek 

działalności gospodarczej

• Podstawa weryfikacji działalności 

gospodarczej

• Podstawa wpływów pieniężnych- 

płynności podmiotów

Dochód

•  w ujęciu procesowym- strumień wartości powstający w 

efekcie inwestowania.

•  Podejście rachunkowe - różnica między wartością kapitału 

na początek i koniec okresu jego obliczania. 

• Matematycznie różnicę tę wyraża formuła:
           Kt+1 – Kt = ΔK = D
     gdzie: 
      Kt+1 – wielkość kapitału na koniec okresu inwestowania
      Kt – wielkość kapitału na początek okresu inwestowania
      ΔK – przyrost kapitału w czasie
      D – wysokość dochodu.

Finansowe ujęcie dochodu

•Dochód brutto
•Dochód netto
•Dochód po opodatkowaniu
•Dochód do dyspozycji

Dochód według źródeł jego 

powstawania 

• Dochód z pracy
• Dochód z kapitału
•  Dochód z ziemi
• Dochód z inwestycji finansowych i  

rzeczowych

• Dochód z aktywów i majątku
• Dochód do opodatkowania 

Zysk

• Pieniężny wyraz efektów 

gospodarowania

• Suma różnych dochodów
• Różnica między przychodami a 

kosztami prowadzonej działalności 
gospodarczej

• Wynik finansowy 

Rodzaje zysku

• Zysk  ekonomiczny
• Zysk rachunkowy –księgowy
• Zysk z działalności gospodarczej
• Zysk kapitałowy

Zysk ekonomiczny

• Nadwyżka przychodów  podmiotu 

gospodarczego nad kosztami 
własnymi

• Jego kalkulację powiększa się o:
      - koszt alternatywny wykorzystania
        kapitału
      - ryzyko utraty zaangażowanego 

kapitału

Procent

• Dochód osiągany z kapitału 

pożyczkowego przez pożyczkodawcę

• Wyrażona procentowo stopa zwrotu z 

kapitału

• Koszt kapitału pożyczkowego 

pożyczkobiorcy

Procent występuje w dwóch 

formach

• Odsetek  od wartości nominalnej 

kapitału

• Dyskonta wyrażanej różnicą między 

wartością nominalną a wartością obecną

• Jest liczony jako procent prosty  i 

składany

• Jego wysokość zależy  od kwoty kapitału 

pożyczkowego, okresu trwania pożyczki, 
stopy procentowej

Renta  pieniężna

• Dochód ale regularny w czasie i wielkości
• Rodzaje renty
    - ekonomiczna- nadwyżka z zastosowani
      kapitału ponad koszt alternatywny
    - z kapitału
    - społeczna- inwalidzka, chorobowa 

,rodzinna itp..

    

Wydatek

• Kwota pieniężna przeznaczana na 

różne transakcje gospodarcze

• Wydatki bieżące- na potrzeby 

codzienne

• Wydatki inwestycyjne- na potrzeby 

przyszłe 

Koszt

• Pieniężny wyraz wykorzystanych w procesie gospodarczym 

zasobów

• Koszt alternatywny- utraconych możliwości-związany z 

niewykorzystaną szansą

• Koszt krótkiego i długiego okresu

• Koszt stały i zmienny

• Koszt całkowity

• Koszt krańcowy- ostatni w łańcuchu kosztów, przy którym  

zmieni się trend , gdy produkcja wzrośnie o 

jednostkę/koszty przyrostu/

• Koszt ekonomiczny- najwyższy, obejmuje wszystkie typy 

kosztów.

Amortyzacja

• Koszt zużytego w procesie produkcyjnym 

majątku trwałego

• Nie stanowi wydatku pieniężnego
• Funkcje
   -przychodowa
   -kosztowa
   -odtworzeniowa
  -umorzeniowa

Metody amortyzacji

•Liniowa- w każdym okresie 

równe odpisy na amortyzację

•Przyśpieszona- na początku 

odpisy na amortyzację są 
wyższe

 

Podatki

• Pieniężne ,przymusowe, powszechne, 

nieodpłatne i bezzwrotne 
świadczenie na rzecz państwa lub 
innych związków publicznoprawnych

• Podatki mają znaczenie fiskalne i 

ekonomiczne, ale  pełnią też i inne 
funkcje w gospodarce 

Pożyczka pieniężna

• Zobowiązania wzajemne podmiotów , 

w których pożyczkobiorca po 
umownym okresie zwraca kapitał 
wraz z odsetkami, a pożyczkodawca 
przekazuje do dyspozycji kapitał 
pożyczkowy określony w umowie.

• Pożyczki są bankowe i rynkowe

Kredyt bankowy

• Szczególna forma pożyczki pieniężnej
• Ma miejsce kreacja pieniądza
• Wymagana zdolność kredytowa
• Płatny w ratach kapitałowych wraz z 

odsetkami

Deficyt finansowy

• Ujemne saldo pieniężne jakiegokolwiek bilansu
• Deficyt bilansu płatniczego
• Deficyt budżetowy
• Deficyt finansów publicznych
• Deficyt kasowy – za dany okres /rok/
• Deficyt memoriałowy-uwzględnia zobowiązania i 

należności przechodzące na następny rok

• Deficyt ekonomiczny- pomniejszony o transfery 

Dług finansowy

• Narosłe w czasie zobowiązania
• Dług publiczny
      -zbywalny i niezbywalny
      -krajowy i zagraniczny
      -rządowy i samorządowy