Struktury zależności 

między wskaźnikami 

zrównoważonego rozwoju 

(D-P-S-I-R)

ilościowe,jakościowe;obowiązkowe i 

dobrowolne 

Kaja Chmura, II rok ochrony 

środowiska

 

Główne aspekty prezentacji:

1) Układ D-P-S-I-R 

jako przykład struktury zależności

 

między wskaźnikami zrównoważonego rozwoju

2) Znacznie wskaźników 

w ramach powyższego 

układu

 

3) Przykłady ilościowych wskaźników 

w zakresie 

układu

4) Przykłady jakościowych wskaźników 

w 

zakresie układu

 

5) Przykłady obowiązkowych wskaźników 

w 

zakresie układu  

6) Przykłady dobrowolnych wskaźników 

w 

zakresie układu

  

7) Wnioski

 Przykład struktury zależności 

między wskaźnikami-układ 

przyczynowo-skutkowy 

D-P-S-I-R

„od problemu 
środowiskowego

do jego 
rozwiązania” 

Driving force (wskaźniki czynników sprawczych) 
=>

Pressure(wskaźniki presji) =>

State( wskaźniki stanu) =>

Impact(wskaźniki oddziaływania) =>

Response(wskaźniki reakcji) => 

Zastosowanie D-P-S-I-R

14 zagadnień 

problemowych: 

• rozwój społeczno–
gospodarczy,                              
       

•  zmiany klimatu,
•  zanikanie warstwy ozonu 
stratosfer.,

•  zakwaszenie,
•  troposfer. ozon i inne fotoch. 
utleniacze,

• substancje chemiczne,
• odpady,

 

• przyroda i różnorodność 
biologiczna

•  woda,
• środowisko przybrzeżne i 
morskie,

• degradacja gleby,
• środowisko miejskie,
• główne przypadki 
nadzwyczajnych zagrożeń 
środowiska,

• sektory społeczne.

Wskaźniki czynników 

sprawczych

Czynniki sprawcze: formy aktywności 

ludzkiej wpływającej destrukcyjnie na 

środowisko

1) Zużycie energii 

2) Wskaźniki transportu

3) Procesy przemysłowe

4) Rolnictwo(używanie pestycydów,nawozów 

sztucznych lub innych środków 
chemicznych)

5) Inne 

Wskaźniki presji

 

• emisja zanieczyszczeń związanych z 
transportem 

• emisja zanieczyszczeń związanych z 
przemysłem 

• emisja zanieczyszczeń związanych z  
rolnictwem

• emisja zanieczyszczeń związanych z zużyciem 
energii 

• emisja innych zanieczyszczeń związanych z 
działalnością człowieka 

Wskaźniki stanu

Stan środowiska i zasobów naturalnych:

 

1) Wskaźniki dot powietrza

2) Wskaźniki dot krajobrazu 

3) Wskaźniki dot wody

4) Wskaźniki dot zasobów naturalnych 

Wskaźniki wpływu 

• wskaźnik wpływu na zdrowie człowieka 

•wskaźnik wpływu na środowisko naturalne, np.

  

- zakwaszenie wody,lasów i gleb

          

-zmiany w bioróżnorodności i w 

rozmieszczeniu gatunków   

Wskaźniki reakcji 

 Reakcja organizacji i instytucji 

ekonomicznych oraz środowiskowych: 

1) Działania w administracji

2) Działania w gospodarstwie domowym

3) Działania w przedsiębiorstwach

4) Działania w organizacjach międzynarodowych 

Układ D-P-S-I-R dla wskaźników 

ochrony powietrza 

Grupa wskaźników

w układzie D-P-S-I-

R

 

Wskaźniki 

cząstkowe 

Wskaźniki czynników 

sprawczych 

   1) liczba zakładów szczególnie 

uciążliwych na km²  
   2)  liczba samochodów na 

1000 ludzi
   3)  produkcja/konsumpcja 

substancji zubażających 

warstwę ozonową

Wskaźniki presji na jakość 

powietrza

1) Emisja zanieczyszczeń 

gazowych z zakładów 

szczególnie uciążliwych 
2)  Emisja zanieczyszczeń 

pyłowych z zakładów 

szczególnie uciążliwych 
3)  Emisja gazów cieplarnianych 
4)  Wskaźnik presji motoryzacji 

(emisja ze środków mobilnych) 
5)  Energochłonność gospodarki 

Układ D-P-S-I-R dla wskaźników 

ochrony powietrza

Grupa wskaźników

w układzie D-P-S-I-R

Wskaźniki cząstkowe 

Wskaźniki stanu

(jakości lub zanieczyszczenia 

powietrza)

 

   1)

   

Jakość powietrza 

atmosferycznego (np. liczba dni z 

nieprzekroczoną normą 

dopuszczalnej immisji SO

2

, NO

x

, 

pyłów)
   2)   Wskaźniki zanieczyszczenia 

powietrza (immisja zanieczyszczeń 

gazowych, immisja zanieczyszczeń 
pyłowych)

 

Wskaźniki wpływu

 

  

1) Wskaźniki zakwaszenia jezior, 

lasów, gleb
2) Wskaźniki wpływu na zdrowie 

człowieka (ryzyko ekologiczne) 

Układ D-P-S-I-R dla wskaźników 

ochrony powietrza

Grupa wskaźników

w układzie D-P-S-I-R

Wskaźniki cząstkowe

Wskaźniki reakcji

 

     1)  Sprawność redukcji zanieczyszczeń gazowych 
(pyłowych)
     2) Udział zakładów szczególnie uciążliwych 
wyposażonych w urządzenia do redukcji 
zanieczyszczeń pyłowych (gazowych) w ogólnej 
liczbie zakładów szczególnie uciążliwych
     3) Udział nakładów inwestycyjnych na ochronę 
powietrza i klimatu
w ogólnej wartości nakładów inwestycyjnych na 
ochronę środowiska
    4) Nakłady inwestycyjne na ochronę powietrza 
atmosferycznego i klimatu na 1 mieszkańca
    5) Udział samochodów wyposażonych w 
katalizatory w ogólnej liczbie zarejestrowanych 
pojazdów
    6) Udział powierzchni parków, zieleńców i terenów 
zieleni osiedlowej
w powierzchni miast
    7) Produkcja energii ze źródeł odnawialnych

 

Wskaźniki ilościowe

 obrazują możliwości lokalne i stan 

wyjściowy poszczególnego regionu lub 

kraju 

Przykłady wśród układu D-P-S-I-R: 

1. Wskaźniki emisji zanieczyszczeń (P) 

2. Wskaźniki immisji zanieczyszczeń (S)  

Wskaźniki jakościowe

•

 uwzględniają współzależności pomiędzy trzema filarami 
rozwoju zrównoważonego, tzn. gospodarką, środowiskiem i 
społeczeństwem 

•

 pozwalają na ocenę i prognozę efektów działania na problem 
środowiskowy oraz korekty postępowania. 

•

 przykłady w układzie D-P-S-I-R:

1. zużycie energii (D)

2. wskaźnik jakości powietrza (S)

3. wskaźnik wpływu na zdrowie człowieka (I)

4. wskaźnik wpływu na środowisko naturalne (I)

5. wszystkie wskaźniki reakcji na problem środowiskowy (R)  

Wskaźniki obowiązkowe - tzw. 

podstawowe 

1 Zadowolenie obywateli ze wspólnoty lokalnej

2 Lokalny wkład do globalnych zmian 
klimatycznych

3 Lokalne możliwości przemieszczania się i 
transport pasażerski

4 Dostępność lokalnych publicznych terenów 
zielonych i usług lokalnych

5 Jakość lokalnego powietrza na zewnątrz

Wskaźniki dobrowolne - tzw. 

dodatkowe

6 Podróże dzieci do i ze szkoły

7 Zgodne z zasadami zrównoważonego rozwoju 
zarządzanie w organach administracji lokalnej i 
lokalnych podmiotach gospodarczych

8 Zagrożenie hałasem

9 Zgodne z zasadami zrównoważonego rozwoju 
użytkowanie gruntów

10 Produkty promujące trwały rozwój

Bibliografia

      1)  „Zarządzanie zrównoważonym rozwojem. Agenda 21 w Polsce-

10 lat po Rio” pod redakcją Tadeusza Borysa, Wydawnictwo 
Ekonomia i Środowisko, Białystok 2003 

      2) „Wskaźniki zrównoważonego rozwoju” pod redakcją naukową 

Tadeusza Borysa,Wydawnictwo Ekonomia i Środowisko,Białystok 
2005  

      3) http://www.laboratoria.net/.../zielona_chemia_1D.jpg

      4) http://www.ujk.edu.pl/ios/wydawnictwa/z3/Jozwiak.pdf

     5)  http://lex.pl/czasopisma/pos/ekorozw.html

     6)  http://www.yale.edu/esi/

      7)  http://www.gdańsk.pl_8832.pdf