NERWY CZASZKOWE

    

Nerwy czaszkowe - 

12 par nerwów, które 
wychodzą i/lub 
wchodzą bezpośrednio 
do mózgowia, w 
zależności od tego czy 
są to nerwy ruchowe, 
czuciowe, czy 
mieszane. Jądra 
początkowe tych 
nerwów znajdują się 
bezpośrednio w mózgu.

 

 

Lokalizacja

 

Jądra nerwów czaszkowych zlokalizowane są następująco w pniu mózgu:

• nerwy III i IV w śródmózgowiu

• nerwy V-VIII w moście

• nerwy VIII-XII w rdzeniu przedłużonym

• jądra nerwu VIII leżą zarówno w moście jak i rdzeniu przedłużonym.      
  

Poszczególne nerwy są ponumerowane cyframi rzymskimi:

• I - nerwy węchowe

• II - nerw wzrokowy

• III - nerw okoruchowy 

• IV - nerw bloczkowy 

• V - nerw trójdzielny

• VI - nerw odwodzący

• VII - nerw twarzowy

• VIII – nerw statyczno-ruchowy

• IX - nerw językowo-gardłowy

• X - nerw błędny 

• XI - nerw dodatkowy

• XII - nerw podjęzykowy

 

 

– uszkodzeń w obrębie danego nerwu;

– uszkodzenia jądra nerwu;

– zmian w obrębie szlaków prowadzących do kory i z kory mózgu, 

międzymózgowia, móżdżku lub innych części pnia mózgu;

– uogólnionych procesów chorobowych dotyczących nerwów lub 

mięśni.

Objawy uszkodzenia nerwów 

czaszkowych mogą być wynikiem:

 

 

Badanie nerwu węchowego (I)

Badanie :

• sprawdzanie drożność nosa

– polecamy choremu wąchać z 

otwartej buteleczki różne wonne 

substancje j (ale nie substance silnie 

drażniące tj. amoniak, HCl, bo one 

podrażniają n.V)

– każdy nerw badamy oddzielnie 

zaciskając palcem drugi otwór nosa

Odchylenia :

• Anosomia w obu nozdrzach: zatkanie 

przewodów nosowych, uraz, częściowa 

utrata powonienia występująca z 

wiekiem, choroba Parkinsona, choroba 

Alzheimera.

• Anosomia jednostronna: zablokowane 

nozdrze, jednostronne uszkodzenie płata 

czołowego.

• Hyposomia – upośledzenie węchu 

(chory podaje, że czuje zapach, ale nie 

potrafi go zidentyfikować)

 

 

Badanie nerwu wzrokowego 

(II)

     

Należy określić ostrość wzroku za pomocą tablic 

Snellena (rys.), zbadać pole widzenia i dno oczu. 

Badanie dna oka wykonuje się za pomocą 

oftalmoskopu. 

Z punktu widzenia neurologicznego interesujące jest, 

czy stwierdza się tarczę zastoinową, zapalenie nerwu 

wzrokowego, zanik nerwu wzrokowego, wybroczyny. 

 

 

Pole widzenia

      

Pole widzenia można 

określić orientacyjnie 

metodą konfrontacji, za 

pomocą palca, porównując 

własne pole widzenia z 

polem badanego. W tym 

celu należy siąść naprzeciw 

chorego w odległości ok. 1 

m, zasłonić ręką jedno oko 

(chory zasłania sobie oko 

przeciwległe), a następnie 

przesuwając palcem od 

obwodu ku środkowi i 

pytając, czy chory widzi 

ruchy palca na obwodzie, 

ustalić, czy ma on 

zachowane pole widzenia. W 

ten sposób można wykryć 

dość łatwo niedowidzenie 

połowicze dwuskroniowe lub 

jednoimienne. 

 

 

 

Nerwy okoruchowe (III, IV, 

VI)

 

   

Nerwy te bada się razem, ponieważ 

unerwiają one mięśnie gałki ocznej i 
stanowią czynnościową całość. W 
badaniu tym można wykryć 
nieprawidłowe osadzenie i ruchy 
gałek ocznych, oczopląs oraz 
nieprawidłową reakcję źrenic na 
światło. 

 

 

Badanie nerwów 

okoruchowych cd

.

•

badanie ruchów 

dowolnych - poprosić  

pacjenta, aby spojrzał w 

prawo, w lewo, w górę i w 

dół  

•

odruch na zbieżność - 

poprosić pacjenta, aby 

patrzył w dal, a następnie 

spojrzał na palec 

badającego znajdujący 

się w odległości 50 cm od 

oczu pacjenta.  Następnie 

badający stopniowo 

przybliża palec do twarzy 

pacjenta.

 

 

Badanie nerwu 

trójdzielnego (V)

     

Badanie nerwu trójdzielnego polega głównie na ocenie czucia 

w obrębie twarzy oraz czynność mięśni żucia. 

Badanie:

• oglądanie twarzy z boków, czy nie ma zaniku mięśnia 

skroniowego

• poproszenie pacjenta, aby zacisnął zęby (badamy czy mięśnie 

napinają się jednakowo, czy żuchwa nie zbacza)

• obserwujemy czy ruchy żuchwy na boki są zachowane

• odruch żuchwowy - poproszenie pacjenta, aby luźno otworzył 

usta

• położyć palec na podbródku pacjenta, uderzyć w palec 

młotkiem neurologicznym; następuje wówczas skurcz mięśni 

żucia i zamknięcie ust.; odruch ten okazuje się bardzo 

wzmożony w zespole rzekomoopuszkowym i stwardnieniu 

bocznym zanikowym 

• odruch rogówkowy- bada się go dotykając ostrożnie kłaczkiem 

waty; następuje wówczas zamknięcie oka

 

 

Nerw twarzowy (VII)

• Nerw twarzowy odpowiada 

głównie za ruchy mimiczne 

twarzy

Badanie:
• poprosić pacjenta, aby: 

wyszczerzył zęby, zagwizdał, 

mocno zacisnął powieki

   
   Oglądanie twarzy może 

wykazać opadnięcie kącika 

ust, spłycenie bruzdy 

nosowo-wargowej, 

rozszerzenie szpary 

powiekowej po stronie 

porażenia nerwu (niedowład 

mięśnia okrężnego oka). 

 

 

Nerw statyczno-słuchowy 

(VIII)

• Zaburzenia słuchu wykrywa w orientacyjnym badaniu 

słyszalności szeptu z odległości 6 m lub przez 
przyłożenie tykającego zegarka do małżowiny usznej.

• Próba Webera
• Próba Rinniego 

 

 

Nerwy dolne czaszkowe (IX, X)

 

    W czasie badania zwraca się szczególną uwagę na czynność 

mowy i połykania, stan napięcia łuków i odruchów 

podniebiennych oraz odruchów gardłowych ( badanych przy 

pomocy szpatułki). 

• poprosić pacjenta, aby otworzył usta – ocenić stan dziąseł, 

ocenić położenie języczka 

• poprosić pacjenta aby mówił „aaa…” (sprawdzenie czy łuki 

podniebienne są symetryczne i czy napinają się jednakowo)

• poprosić pacjenta, aby wypchnął językiem policzek po lewej 

i prawej stronie

• odruch podniebienny-polega na uniesieniu się łuku po jego 

dotknięciu szpatułką 

• odruch gardłowy-wyraża się wystąpieniem reakcji 

wymiotnej po dotknięciu tylnej ściany gardła

 

 

Nerw dodatkowy (XI)

    

Nerw XI zaopatruje mięsień mostkowo-

obojczykowo-sutkowy oraz mięsień 
czworoboczny grzbietu. Poleca się 
choremu unosić oba barki ku górze oraz 
odwodzić ramiona. Podczas tego badania 
oceniamy mięsień czworoboczny. 
Natomiast do oceny mięśnia mostkowo-
obojczykowo-sutkowego należy wykonać 
skręt głowy ku bokom. 

 

 

Choroby niedowładu 

mięsni

–

Choroba ośrodkowego neuronu ruchowego  - 

zwiększone napięcie, wzmożone odruchy, 

niedowład tzw. piramidowy.

–

Choroba obwodowego neuronu ruchowego – 

zanik mięśni, drżenie pęczkowe, obniżenie 

napięcia i brak odruchów. 

–

Choroba mięśni – zanik mięśni, obniżenie 

napięcia, odruchy osłabione lub całkowicie 

zniesione.

–

Uszkodzenie płytki końcowej (nerwowo-

mięśniowej) – niedowład nasilający się pod 

wpływem wysiłku, na pięcie prawidłowe lub 

osłabione, odruchy prawidłowe.

–

Niedowład czynnościowy – napięcie i odruchy 

prawidłowe, brak zaników, zmienność siły mięśni.

 

 

Nerw podjęzykowy (XII)

   

Jak sama nazwa wskazuje nerw XII unerwia mięśnie języka. 

Badanie polega na wysunięciu języka przez badanego. 

Następnie ocenia się czy występuje jego zbaczanie lub zanik 

mięśni. W zespole opuszkowym lub rzekomoopuszkowym 

chory może mieć trudności z wysunięciem języka do przodu. 

Również chorzy z afazją ruchową nie mogą wysunąć języka na 

polecenie, mimo braku porażeń. Jest to tzw. apraksja języka. 

 

 

KONIEC