LEKI DZIAŁAJĄCE NA 

PIERWOTNIAKI 

Joanna Zalewska

Agnieszka Zagórowska

gr. IX

Pierwotniaki

-organizmy jednokomórkowe

-65 000 przedstawicieli tych 

pasożytów na świecie

-wywołują parazytozy u ludzi i 

zwierząt

Choroby wywoływane przez 

pierwotniaki

 (najpopularniejsze):

- Kokcydioza

- Rzęsistkowica

- Toksoplazmoza

- Babeszjoza

-

Sarkosporydio

za

-Balantydioza

-Histomonadoza

Kraje tropikalne:

                                      

 - Trypanosomatozy

                                       - Lamblioza

                                       - Pełzakowica  

Leki działające na pierwotniaki mają wąski 

zakres działania

Zwalczanie kokcydiozy

-Chorobę tą wywołują pierwotniaki z grupy Coccidia, rodzaju 

Eimeria.

-Największe stary są na fermach drobiu. Ta jednostka 

chorobowa może mieć przebieg ostry (z krwotocznym 

zapaleniem jelit) lub przewlekły (zmniejszenie przyrostu 

masy ciała).

-Leki przeciw kokcydiozom maja działanie na stadia 

pozakomórkowe  (sporozoity i merozoity) – zapobiegają 

wnikaniu im do komorek gospodarza lub hamują ich 

rozwój (stadia wewnątrzkomórkowe). Inne działanie to 

kokcydiostatyczne lub kokcydiobójcze (zależy ono od 

wielkości dawki, długości leczenia i nie zawsze jest 

możliwe do osiągnięcia).

-Przy intensywnej hodowli trzeba stale 

używać kokcydiostatkow.

- Brojlerom podaje się przez cały okres 

hodowli leki (od pierwszego dnia do 3-5 dni 

przed ubojem). 

-Nioski otrzymuja kokcydiostatyki, które 

umożliwiają wytworzenie u nich odporności 

na kokcydia (czyli na późniejsze postacie 

rozwoju bezpłciowego pasożytów 

rozpoczynając od II schizogonii <4 dzien po 

zarazeniu>).

- Otrzymuja one leki od pierwszego dnia do 

16 tygodnia, co zapewnia 4 tygodniowy 

okres karencji przed rozpoczęciem 

nieśności.

1. Sulfonamidy

-

Pierwsze chemioterapeutyki użyte do 

zwalczania kokcydiozy

-Aktualnie jest wysoka oporność kokcydii 

drobiu na sulfonamidy

-Stosowane nadal w kokcydiozie przeżuwaczy 

i małych zwierząt

-Są to leki głównie przeciwbakteryjne

Mechanizm działania sulfonamidów



Konkurencyjny 

antagonizm z PABA w 

procesie syntezy kwasu 

foliowego



Kwas foliowy stanowi 

podstawę do dalszej 

biosyntezy kwasów 

nukleinowych



Efekt wystąpi, gdy 

komórka zużyje cały 

zapas PABA



Sulfonamidy działają 

tylko na te drobnoustroje, 

które same syntetyzują 

kwas foliowy



Efekt działania jest 

odwracalny

a) Sulfonamidy z trimetoprimem (TMP)

-Stosowane u drobiu, przeżuwaczy, mięsożernych, świń 

i królików

- TMP jest inhibitorem reduktazy: nie powstaje kw. 

foliowy

-Używana jest: sulfadoksyna, sulfadiazyna, 

sulfadymidyna

(sulfonamidy średnio-długo działające w przewodzie 

pokarmowym)

b) Sulfachinoksalina z pirymetaminą  /Sulkan F – 

proszek/

-Działanie przeciw kokcydiom u kur, indyków i 

królików

-Wydalane są przez nerki

Przeciwskazania:

       Ciężkie uszkodzenie nerek

       Ciąża u królików

       Uszkodzenia układu krwiotwórczego

-Karencja: mięso 15 dni, jaja 20 dni

c) Sulfachinoksalina z diawerydyną /Darvisul – 

płyn/

-Stosowane u kurcząt, gęsi, indyków, gołębi i 

królików

- Diawerdyna – inhibitor przemiany folianowej 

(efekt jak w połączeniu sulfonamidu z TMP)

Przeciwskazania: takie jak w sulfachinoksalinie z 

pirymetaminą

  

-Karencja: mięso 14 dni (króliki 10 dni), jaja 14 dni

2. Kokcydiostatyki różnego 

pochodzenia

 

Amprolium /Amprolium, amprol, anticoccid/

-Silne antagonista tiaminy (Wit. B1) – witamina B1 w dłużej 

ilości w paszy może być „odtrutką” na amprolium

Efekt: niedobór B1 u tych pasożytów i  u żywiciela

 

Zakres działania: Eimeria tenella i Eimeria necatrix

Amprolium – etopabat /Amprol plus, Amprolium – 

ethopabate/

-Etopabat jest antagonista PABA (blokuje syntezę kwasu 

foliowego)

-Zakres działania: E. tenella, E. acervulina, E. maxima, E. 

necatrix i E.brunetti

-Karencja: 3 dni przed ubojem

Halofuginom /Halofuginone, Stenorol/

- Syntetyczna pochodna alkaloidu, uzyskiwana z kwiatów 

azjatyckiej rośliny Dichroa febrifuga lour, o właściwościach 

kokcydiobójczych

-Na rynku premiks Stenorol zawierający bromowodorem 

halofuginonu w sts. 6:1000-nośnej subst. mineralnej

-Karecja: 5 dni przed ubojem.

-Toksyczny dla ryb

-Drażni skórę i oczy

3. Antybiotyki jonoforowe 

(polieterowe jonofory)

-Mechanizm działania:  tworzą lipofilne kompleksy z 

alkalicznymi jonami metali (Na, K, Mg, Ca) blokując 

w ten sposób transport tych kationów.

-Leki te są wybiorczo toksyczne dla koni i zwierząt 

pokrewnych

UWAGA! Polieterowe jonofory ( z wyjątkiem 

lazalocydu) w połączeniu z tiamulina powodują 

interakcje szkodliwa dla organizmu.

a) Lazalocyd – sól sodowa /Lasalocid sodium, Avatec/

-

Jest produktem Streptomyces lasaliensis

-Mechanizm działania: Wpływa na transport przez błony jonów 

Na, K, Ma, Ca – w wyniku zaburzeń stężeń tych jonów w 

obrębie komórki pasożyta, dochodzi do kokcydiobójczego 

działania leku. Efekt ten ma miejsce we wczesnym okresie 

bezpłciowego rozwoju kokcydioz.

-Działa na sporozoity, trofozoity I generacji i niedojrzale 

schizonty

Pełna skuteczność  działania nawet na Eimerie słabo wrażliwe 

na inne antybiotyki jonoforowe

-Ma mniejsza toksyczność niż kolejne antybiotyki, które zostaną 

wymienione

-Nie ma działań niepożądanych – nie działa rakotwórczo, 

teratogennie, nie wpływa na rozrodczość.

-Eimerie nie wykazują oporności krzyżowej na lazalocyd.

-Nie wchodzi w reakcje z innymi komponentami mieszanek i 

dodatków chemicznych pasz (np. z tiamuliną)

- Działa na E. tenella, E. necatrix, E.acervulina, E. Maxima, E. 

brunetti, E. Mivati

-Stosowany u brojlerów kurzych (przez 8 tyg przed ubojem), 

indyczych (13 tyg przed ubojem.

-Karencja: 5 dni przed ubojem

-Stosowany u niosek od 1 dnia życia do 16 tygodnia życia.

b) Maduramycyna sodowa /Maduramicin sodium, 

cygro/

-Wytwarzany w czasie fermentacji przez hodowle 

Actinomadura yumaensis

- Działa na: E. tenella, E. necatrix, E.acervulina, E. Maxima, 

E. brunetti, a oprócz tego na bakterie gram dodatnie

-Mechanizm działania: silnie wiąże jony jednowartościowe 

(Na i K) – wstrzymuje ich transport przez błony 

biologiczne, czego efektem jest zakłócenie metabolizmu 

wczesnych form rodzaju Eimeria (sporozoity, trofozoity, 

merozoity i pierwsze pokolenie schizontów).

-Nie ulega on intensywnym przemianom metabolicznym (25% 

dawki ulega tylko metabolizmowi)

-Działania niepożądane: toksyczna po podaniu doustnym, 

naskórnym. Może drażnić oczy

-Nie wykazuje interakcji z tiamuliną, chlorotetracykliną, 

tyrozyna, TMP i sulfadiazyną, awoparcyną, nitrowidem, 

wirginiamycyną

-Karencja: 5 dni przed ubojem.

c) Monenzyna /Monensin. Elancoban/

- Produkt Streptomyces cinnamonensis, o działaniu 

kokcydiostatycznym

-Zaburza transport jonów jednowartościowych (Na i K)

-Bardzo toksyczna dla koni

-Toksyczność przewlekła jest zbliżona do innych 

antybiotyków jonoforowych

-Karencja: 3 dni przed ubojem

d) Salinomycyna /Salinomycin, Bio-Cox/

-Produkt Streptomyces albus

-Działa na sporozoity i na późne bezpłciowe stadia kokcydii 

kurcząt rzeźnych

-Dzialła na: E. tenella, E. necatrix, E.acervulina, E. Maxima, 

E. brunetti, E. Mivati

-Nie stosuje się jej u niosek!

- Leczniczo stosowana jest przy kokcydiozie bydła (E. Bovis)

-Tiamulina może zaburzać metabolizm salinomycyny co 

skutkuje zmniejszeniem masy ciała zwierząt

-Karencja: 5 dni przed ubojem

e) Narazyna /Narasin, Monteban/

-Produkt fermentacji Streptomyces aureofaciens

-Zaburza koncentracje wewnątrzkomórkowa jonów 

jednowartościowych przede wszystkim K+

-Strukturalnie podobny do salinomycyny, ale różni się 

tylko występowaniem grupy metylowej

-Monteban ma interakcje z tiamulina, ale nie wchodzi 

w reakcje ze stymulatorami wzrostu

-Ostra toksyczność po podaniu kurczętom p.o.

-Brak działania teratogennego, mutagennego i 

rakotwórczego, nie wpływa szkodliwie na rozrodczość

-Po 5 dniach mamy śladowe ilości tego leku w wątrobie. 

Ulega metabolizmowi w 90%

-Stężenie tego leku występujące w nawozie nie zagraża 

życiu planktonu i ryb

f) Semduramycyna /Aviax, Semduramicin/

-Produkt Actionomadura roscorufa

-Aktywny wobec sporozoitow i bezpłciowych postaci 

kokcydii

- Działa na: E. tenella, E.acervulina, E. Maxima, E. Brunetti

-Nie ma interakcji z tiamulina

4. Kokcydiostatyki pochodzenia 

chemicznego

a) Aprynocyd /Aprinocid, Aprocox/

-9-(2-chlorobenzylo)adenina

-Otrzymywany na drodze chemicznej

-Działanie kokcydiostatyczne na sporozoity, trofozoity II 

generacji

-Blokuje transport zasad purynowych do wnętrza komórki 

pasożyta

-Nie ma działania rakotwórczego

-Karencja: 5 dni przed ubojem

b) Robenidyna /Robenidine hydrochloride, cycostat/

-Chlorowodorek 1,3-bis[(4-

chlorobenzylideno)amino]guanidyny

-Działa na większość Eimeri

-W 60-80% jest wydalana z kałem (mała 

biodostępność)

-Cześć wchłonięta podlega przemianom 

metabolicznym i jest wydalana z moczem

-Potencjalnie zagraża środowiskowi – długo 

rozkłada się w glebie (177 dni w okresie 

zimowym)

-Badania organoleptyczne wykazały różnice 

smakowe i zapachowe w próbce tkanki 

mięśniowej po stosowaniu prefiksu 

-Karencja: kurczęta i indyki 5 dni przed ubojem, 

króliki 7 dni

 

c) Klopidol – nechinat /Clopidol plus Nequinate, 

Lerbek/

-Łączony preparat: klopidol (3,5-dichloro-2,6-dimetylo-4-

pirydol) i związek z grupy chinolonow - nechinat

-Hamuje rozwój I generacji schizontów

-Stosowany jest wymiennie z innymi kokcydiostatykami, 

zwłaszcza gdy wytworzy się oporność pasożytów na 

inne leki. Stwarza mniejsze pradopodobienstwo 

rozwiniecia się oporności krzyżowej

d) Związki benzenoacetonitrylowe

-Syntetyczne kokcydiostatyki nowej generacji, działające na 

I i II generacje schizontów i na gamonty Eimeria sp. – u 

drobiu i u ssaków. Hamują tworzenie się oocyt.

Diklazuryl /Diclazuril, Clinacox 0,5 % premix/

- Aktwny w stosunku do II generacji schizontów i do 

garmontów E. Tenella.

- Nie jest aktywny wobec schizontów E. Maxima, E. brunetti, 

ale jednocześnie działa na stadium zygoty E. Maxima i na 

garmonty E. brunetti.

-Hamuje tworzenie się oocyt

-Wykazuje aktywność przy oporność E. tenella na amprolium, 

aprynocyd, klop idol, halofuginon, monenzyne i robenidyne

-Wykazano oporność krzyżowa miedzy diklazurylem i 

tolrazurylem

-Skuteczność porównywalna do antybiotyków jonoforowych

-Karencja: 5 dni

 

Klazuryl /Clazuril, Appertex/

-Lek w tabletkach dla golębi pocztowych

-Aktywny dla schizontów i gamontów E. labbeana i E. 

Columbarum

-Wszystkie ptaki w gołębników należy odrobaczać 

jednocześnie

-Przeciwwskazania: nie dosować u gołębi 

przeznaczonych do spożycia przez ludzi

Toltrazuryl /Toltrazuril, Baycox/

-Szerokie spektrum działania – obejmuje kokcydia i inne 

pierwotniaki. 

-Działa na I i II generacje schizontów E. sp. U ptaków a 

u ssaków na E. sp i Isospora sp.

-Zaburza proces syntezy DNA i na tej drodze hamuje 

podział jądra u schizontów i gamontów

-Wolno wydalany jest z organizmów ptaków – okres 

karencji to 19 dni

e) Nitrobenzamidy

Dinitolamid /Dinitolamide, Ziamix/

-Lek działa na I generacje schizontów. Hamuje 

sporulacje oocyt

- Działa na: E. tenella, E. necatrix, E. Acervulina

-Stosowany profilaktycznie przez cały okres odchowu 

kurcząt

-Nie stosować u niosek!

-Często w połączeniu z innymi lekami dochodzi do 

wykształcenia oporności u pasożytów

Aklomid

- Profilaktyka kokcydioz E. tenella i E. necatrix

-Nie wymagany jest okres karencji

f) Karbanilidy

Nikarbazyna /Nicarbazin, Nicarb, Cycarb/

-Równoczosteczkowy kompleks 4,4 –dinitrokarbanilidu 

i 4,6 – dimetylo-2-pirymidynolu.

 

-Stosowana profilaktycznie u kurcząt przy inwazji E. 

tenella, 

-E.acervulina, E. Maxima, E. necatrix i E. brunetti

-Nie stosowac u niosek, bo powoduje zmniejszenie 

nieśności i obniża jakość jaj

-Stosować tylko w chłodnej porze roku, bo zwiększa 

wrażliwość kurcząt na stres cieplny

Karencja: 4 dni

Leki do zwalczania babeszjozy

-Czynnikiem etiologicznym jest 

Babesia divergens u bydla, 

B. cabali u koni i B. canis u 

psów, które w naszym kraju 

występują ogniskowo.

-Są to leki z reguły toksyczne 

dla żywiciela.

-Mechanizm działania nie jest 

w pełni wyjaśniony – 

przypuszcza się, ze dochodzi 

do zakłócenia syntezy DNA 

pasożytów lub hamowany 

jest proces glikolizy.

a) Dyminazen /Diminazene, Berenil, Ganaseg/

-Podawany jest domięśniowo

-Działa skutecznie na inwazje Babesia sp. i 

Trypanosoma sp. U koni, bydla i psów

-Przedawkowanie: objawy ze strony OUN (niezborność 

ruchow, drgawki)

-Karencja: bydło, owce – tkanki 20 dni, mleko 3 dni

b) Pentamidyna /Pentamidine, Lomidine/

-Do zwalczenia babeszjozy u koni i bydła

c) Imidokarb /Imidocarb, Imizol/

-Lek w postaci proprionianu przy babeszjozie.

-W zależności od dawki znosi objawy klincze lub 

eliminuje pierwotniaki

-Odtrutka – atropina

d) Amikarbalid /Amicarbalide, Diampron/

-Stosowany u bydła i u koni w babeszjozie

 

                        DZIĘKUJEMY ZA UWAGĘ

Bibliografia



Farmakologia i farmakoterapia – Z. 

Roliński



Wykłady z farmakologii



Materiały z ćwiczeń z parazytologii



Wikipedia.pl