Rodzina

Współczesna socjologia

• Brak zainteresowania rodziną – 

zmierzch problematyki rodziny w 
socjologii

• Banalizacja pojęcia rodziny
• Rodzina – uniwersalne pojęcie

• Potrzeba podjęcia problematyki 

rodziny na nowo

Rodzina

„Grupa 

spokrewnionych 

osób, 

zamieszkujących 

pod 

wspólnym 

dachem, 

prowadzących 

wspólne 

gospodarstwo  oraz  stosujących  jakiś 

tryb 

podejmowania 

decyzji 

dotyczących wszystkiego.”

Pojęcie rodziny

1. Rodzina jako proces również w 

sensie trwania historycznego

2. Wielowymiarowość rodziny:

a. jednostka reprodukcyjna
b. gospodarstwo domowe
c. jednostka polityczna

3. Powiązanie rodziny z jej szerszym 

otoczeniem

Proces reprodukcji

• Odtwarzanie populacji, historii, języka 

oraz samoświadomości jako grupy

• Rodzina elementarna – skupiona na 

zadaniach biologicznej reprodukcji

• Jednostka rodzinna – nie tylko odtwarza 

swój kształt, ale i kształt całego 
społeczeństwa – specyficzna grupa 
nastawiona na realizację wspólnego 
celu

Społeczeństwa bez 

historii

• Społeczeństwa zbieracko – łowieckie
• Pokrewieństwo – podstawowa struktura 

ustanawiająca relacje w grupie

• Nikła waga rodziny elementarnej – 

„jednostka niesamodzielna”

• Główne zadanie – dostarczanie nowych 

ludzi

• Dziecko – dobro publiczne

Przyczyny:

• Krótkie życie 
• Niewielka ilość żywności
• Wymóg mobilności
• Obronność

Utrzymanie równowagi

• Ograniczenie środków do życia a 

wydajność ekonomiczna

• Kult płodności i dopuszczalne 

dzieciobójstwo

Rodzina „tradycyjna”

• Rodzina – fundament organizacji społecznej
• Rodzina elementarna – nadal 

niesamodzielna, z dominującym ojcem

• Ziemia – centrum organizacji reprodukcji 

populacji

• Potrzeba dziedzica, ale nie zbyt wielu – 

zasada majoratu

• Małżeństwo opóźnione – dyktowane racjami 

rodu a nie z miłości

• Duża waga „produkcji” dziedzica

Rodzina chłopska

• Pełna – zarówno kobieta jak i mężczyzna
• „optymalna” liczba dzieci – zapewnienie 

bytu rodzicom na starość

• Praktyki przekazywania „zbędnych” dzieci
• Strukturę populacji narzuca idea czystości 

krwi – stany, ważniejsze niż rodziny

• Ograniczanie rośnięcia rodów w siłę
• Małżeństwo – narzędzie władzy do 

ingerencji w rodzinę

Nowe pojęcia

• Ród – ciągłość genealogiczna od pary 

założycieli uwzględniający zarówno linie 

główna jak i boczne

• Rasa – ciągłość męskiego nazwiska za 

sprawą męskich potomków

• Dom – ziemia, której dziedziczenie 

ustanawiało łańcuch ciągłości choć 

niekoniecznie rodu czy rasy

• Rodzina – termin w odniesieniu do 

niższych warstw

Rodzina jako medium 
reprodukcji struktury 

społecznej

• Rodzina elementarna – podstawowa 

jednostka społeczeństwa

• Mniejsza wartość ziemi większa 

kapitału finansowego i ludzkiego

• „Rewolucja witalna” – większa troska 

rodzicielska

• Kruszenie potęgi rodów

Ustawy zmieniające 

sytuację rodziny

• 1792 – przyznanie kobiecie prawa do wystąpienia o 

rozwód; 1793 – nakaz równego podziału majątku między 

dzieci

• 1841 – ustawa o zakazie pracy dzieci w manufakturach

• 1874 – ustawa o żebractwie dzieci (karanie rodziców)

• 1874 - ustawa Roussela (prawo wglądu – oczywiście dla 

czynników państwowych – w dobrostan dzieci oddanych 

do mamki)

• 1889 – ustawa o odebraniu praw ojcowskich na rzecz 

opieki społecznej w wypadku uznania ojca za 

„niegodnego”

• 1898 – ustawa o złym traktowaniu dzieci

• 1912 – uznanie prawa poszukiwania ojcostwa (przez 

kobietę)

• 1935 – zniesienie prawa do fizycznego karania dzieci

Skutki pojawienia się 

przemysłu

• Szansa uzależnienia się dzieci 

chłopskich – boom demograficzny

• Populacja podmiotem 

zainteresowania państwa

• Klęska bezrobocia spowodowana zbyt 

dużą liczbą rąk do pracy

• Wymiar moralny rodziny
• Rodzina modelowym prototypem 

demokracji

Rozkwit społeczeństwa 

przemysłowego – upadek 

rodziny

• Krytyka rodziny – złe traktowanie 

dzieci

• Niepewność rodziców i dzieci co do 

ich własnych kompetencji

• Ideał rodziny – związek 

autonomicznych podmiotów, 
zawiązywany oraz trwający z wyboru 
a nie z przymusu

Cztery wymiary zmian

1. Postępująca izolacja rodziny od otoczenia 

– rozpad sąsiedztwa, wydłużanie czasu 

poza domem, poczucie wrogości i obcości

2. Ekspansja rynku pracy najemnej – 

oddzielenie pracy od domu. Oddzielenie 

od rodziny „miejsca edukacji”

3. Wkroczenie nauk w sferę rodziny – 

medycyna i farmacja, nauki społeczne

4. Rozwój programów socjalnych 

zorientowanych na pomoc 

niedomagającym rodzinom

Upadek rodziny czy upadek 

mitu?