Podział władzy – geneza i treść zasady
Podział władzy – geneza i treść zasady
(wg. R. Małajnego)
(wg. R. Małajnego)
została zapoczątkowana w XVII i XVIII w. przez Johna
została zapoczątkowana w XVII i XVIII w. przez Johna
Locke’a (
Locke’a (
Dwa traktaty o rządzie,
Dwa traktaty o rządzie,
1689)
1689)
,
,
a następnie
a następnie
istotnie rozwinięta i powiązana z gwarancjami
istotnie rozwinięta i powiązana z gwarancjami
wolności
wolności
jednostki przez Ch. Montesquieu’a (
jednostki przez Ch. Montesquieu’a (
O duchu praw,
O duchu praw,
1748)
1748)
- Ch. Montesquieu’a pisał :
- Ch. Montesquieu’a pisał :
„Kiedy w jednej i tej samej
„Kiedy w jednej i tej samej
osobie lub w jednym i tym samym ciele władza
osobie lub w jednym i tym samym ciele władza
prawodawcza zespolona jest z wykonawczą, nie ma
prawodawcza zespolona jest z wykonawczą, nie ma
wolności, ponieważ można się lękać, aby ten sam
wolności, ponieważ można się lękać, aby ten sam
monarcha albo ten sam senat nie stanowił tyrańskich
monarcha albo ten sam senat nie stanowił tyrańskich
praw, które będzie tyrańsko wykonywał. Nie ma
praw, które będzie tyrańsko wykonywał. Nie ma
również
również
wolności, jeśli władza sądowa nie jest oddzielona od
wolności, jeśli władza sądowa nie jest oddzielona od
prawodawczej i wykonawczej. Gdyby była połączona
prawodawczej i wykonawczej. Gdyby była połączona
z
z
władzą prawodawczą, władza nad życiem i wolnością
władzą prawodawczą, władza nad życiem i wolnością
obywateli byłaby dowolną, sędzią bowiem byłby
obywateli byłaby dowolną, sędzią bowiem byłby
prawodawca. Gdyby była połączona z władzą
prawodawca. Gdyby była połączona z władzą
wykonawczą, sędzia mógłby mieć siłę ciemiężyciela.”
wykonawczą, sędzia mógłby mieć siłę ciemiężyciela.”
Zasada trójpodziału władzy wg Montesquieu’a :
Zasada trójpodziału władzy wg Montesquieu’a :
wydzielenie trzech władz państwowych –
wydzielenie trzech władz państwowych –
ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej
ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej
(aspekt przedmiotowy)
(aspekt przedmiotowy)
•
•
każda z władz ma swoje organy państwowe
każda z władz ma swoje organy państwowe
(aspekt podmiotowy)
(aspekt podmiotowy)
•
•
system hamowania i równoważenia się władz
system hamowania i równoważenia się władz
•
•
zakaz łączenia stanowisk między
zakaz łączenia stanowisk między
poszczególnymiwładzami (
poszczególnymiwładzami (
incompatibilitas
incompatibilitas
)
)
• zasada podziału władz, która
powstała w czasach
nowożytnych, stanowiła
przeciwieństwo absolutyzmu
monarszego, a kontynuacja tej
zasady znalazła
zastosowanie w wielu późniejszych
demokratycznych
konstytucjach
• w polskiej tradycji z zarysem tej
zasady mamy do
czynienia już w Konstytucji 3-go Maja,
a także w
Konstytucji Marcowej z 1921 roku (art.
2), szerokim
rozwinięciem tej zasady jest Mała
Konstytucja z 1992 roku
oraz obecnie obowiązująca
Konstytucja z 1997 roku (art.
10)
Zasada podziału władz – 2 aspekty
Zasada podziału władz – 2 aspekty
Aspekt funkcjonalny
Aspekt funkcjonalny
(przedmiotowy)
(przedmiotowy)
- wydzielenie trzech sfer
- wydzielenie trzech sfer
działania państwa :
działania państwa :
•
•
stanowienie prawa
stanowienie prawa
•
•
wykonywanie prawa
wykonywanie prawa
•
•
sądzenie
sądzenie
Aspekt organizacyjny
Aspekt organizacyjny
(podmiotowy)
(podmiotowy)
- podporządkowanie trzech
- podporządkowanie trzech
funkcji państwa różnym
funkcji państwa różnym
organom państwowym :
organom państwowym :
•
•
prawodawstwo – parlament
prawodawstwo – parlament
•
•
wykonawstwo – rząd i
wykonawstwo – rząd i
podległe mu organy
podległe mu organy
administracji
administracji
•
•
sądownictwo – sądy
sądownictwo – sądy
powszechne
powszechne
Koncepcje uzupełniające zasadę podziału władz
Koncepcje uzupełniające zasadę podziału władz
Koncepcja domniemań
Koncepcja domniemań
kompetencyjnych :
kompetencyjnych :
•
•
kompetencje dające się w miarę
kompetencje dające się w miarę
jednoznacznie określić z uwagi
jednoznacznie określić z uwagi
na ich treść należy na zasadzie
na ich treść należy na zasadzie
domniemań kompetencyjnych
domniemań kompetencyjnych
przyporządkować konkretnym
przyporządkować konkretnym
władzom
władzom
•
•
domniemanie kompetencji
domniemanie kompetencji
może zostać przełamane
może zostać przełamane
przepisem konstytucyjnym -
przepisem konstytucyjnym -
wyjątków domniemywać nie
wyjątków domniemywać nie
można
można
Koncepcja istoty
Koncepcja istoty
poszczególnych władz:
poszczególnych władz:
•
•
istnieje taka przestrzeń
istnieje taka przestrzeń
kompetencyjna władzy
kompetencyjna władzy
ustawodawczej, wykonawczej
ustawodawczej, wykonawczej
i sądowniczej, w którą inne
i sądowniczej, w którą inne
władze nie mogą wkraczać
władze nie mogą wkraczać
•
•
zakłada istnienie „minimum
zakłada istnienie „minimum
wyłączności kompetencyjnej
wyłączności kompetencyjnej
(„jądra kompetencyjnego”)
(„jądra kompetencyjnego”)
stanowiącego o „istocie” danej
stanowiącego o „istocie” danej
władzy
władzy
Zasada podziału i równowagi władz oznacza
Zasada podziału i równowagi władz oznacza
1. Podział władz na władzę ustawodawczą, wykonawczą
1. Podział władz na władzę ustawodawczą, wykonawczą
i sądowniczą – jest to powszechny i trwały element
i sądowniczą – jest to powszechny i trwały element
współczesnych konstytucji demokratycznych
współczesnych konstytucji demokratycznych
2. Powierzenie wykonywania wyodrębnionych w sposób
2. Powierzenie wykonywania wyodrębnionych w sposób
nieostry funkcji państwa trzem różnym organom
nieostry funkcji państwa trzem różnym organom
państwowym na zasadzie domniemań
państwowym na zasadzie domniemań
kompetencyjnych
kompetencyjnych
z zachowaniem istoty poszczególnych władz
z zachowaniem istoty poszczególnych władz
3. Obowiązywanie formuły zakładającej wzajemne
3. Obowiązywanie formuły zakładającej wzajemne
powiązanie (uzależnienie) władz oraz wzajemne się ich
powiązanie (uzależnienie) władz oraz wzajemne się ich
hamowanie i równoważenie (R. Małajny)
hamowanie i równoważenie (R. Małajny)
Zasada podziału władzy w Konstytucji RP
Zasada podziału władzy w Konstytucji RP
Cel podstawowy – rozbicie koncentracji władzy
Cel podstawowy – rozbicie koncentracji władzy
Charakter – nie jest zasadą absolutną,
Charakter – nie jest zasadą absolutną,
dopuszczalne są odstępstwa
dopuszczalne są odstępstwa
Połączenie funkcjonalnego (przedmiotowego) i
Połączenie funkcjonalnego (przedmiotowego) i
organizacyjnego (podmiotowego) podziału
organizacyjnego (podmiotowego) podziału
władzy
władzy
Sposób realizacji tej zasady w K. – wydzielenie
Sposób realizacji tej zasady w K. – wydzielenie
zakresu działania danej władzy i określenie
zakresu działania danej władzy i określenie
sposobu jej oddziaływania na pozostałe władze
sposobu jej oddziaływania na pozostałe władze
Trójpodział władzy
Trójpodział władzy
Władza ustawodawcza: sejm i senat
Władza ustawodawcza: sejm i senat
Władza wykonawcza: prezydent i
Władza wykonawcza: prezydent i
rząd
rząd
Władza sądownicza” sądy i trybunały
Władza sądownicza” sądy i trybunały
Pozostałe organy – czwarta władza?
Pozostałe organy – czwarta władza?
Organy poza konstytucyjne a podział
Organy poza konstytucyjne a podział
władzy
władzy
Zakres działania poszczególnych władz
Zakres działania poszczególnych władz
Władza ustawodawcza – art. 4 ust. 2 (ogólna
Władza ustawodawcza – art. 4 ust. 2 (ogólna
kompetencja prawodawcza), art. 120
kompetencja prawodawcza), art. 120
(niezrównoważenie izb), art. 92 wyznaczanie
(niezrównoważenie izb), art. 92 wyznaczanie
sposobu działania władzy wykonawczej, art. 8 i
sposobu działania władzy wykonawczej, art. 8 i
9 stanowienie praw w ramach prawa
9 stanowienie praw w ramach prawa
wyższego
wyższego
Władza wykonawcza – art. 146 ust. 1
Władza wykonawcza – art. 146 ust. 1
prowadzenie polityki przez RM, art. 146 ust. 2
prowadzenie polityki przez RM, art. 146 ust. 2
domniemanie kompetencji, art. 126 ust. 1
domniemanie kompetencji, art. 126 ust. 1
arbitraż prezydencki
arbitraż prezydencki
Art. 175 i art. 7 wymierzanie sprawiedliwości
Art. 175 i art. 7 wymierzanie sprawiedliwości
na podstawie prawa; rola Trybunałów
na podstawie prawa; rola Trybunałów
Wzajemne oddziaływanie i hamowanie
Wzajemne oddziaływanie i hamowanie
Proces ustawodawczy – inicjatywa ustawodawcza (art. 118)
Proces ustawodawczy – inicjatywa ustawodawcza (art. 118)
weto prezydenta (art. 122 ust. 3) i wystąpienie do TK (122
weto prezydenta (art. 122 ust. 3) i wystąpienie do TK (122
ust.5 i art. 133 ust. 2); prawo wycofania projektu rządowego
ust.5 i art. 133 ust. 2); prawo wycofania projektu rządowego
(art. 119 ust. 4), projekt pilny (art. 123), stanowienie prawa
(art. 119 ust. 4), projekt pilny (art. 123), stanowienie prawa
przez inne władze (art. 92 i 93), ustawodawstwo
przez inne władze (art. 92 i 93), ustawodawstwo
delegowane (art. 234), kontrola konstytucyjności ustaw (art.
delegowane (art. 234), kontrola konstytucyjności ustaw (art.
188), stosowanie ustaw przez sąd (art. 178)
188), stosowanie ustaw przez sąd (art. 178)
Władza wykonawcza – powoływanie rządu przez sejm
Władza wykonawcza – powoływanie rządu przez sejm
(powoływanie innych organów), odpowiedzialność
(powoływanie innych organów), odpowiedzialność
polityczna rządu, kontrola egzekutywy przez legislatywę,
polityczna rządu, kontrola egzekutywy przez legislatywę,
odpowiedzialność konstytucyjna (art.198); wzajemne
odpowiedzialność konstytucyjna (art.198); wzajemne
oddziaływanie organów tej samej władzy – kontrasygnata
oddziaływanie organów tej samej władzy – kontrasygnata
(art. 144)
(art. 144)
Władza sądownicza – niezależność (art. 173), powoływanie
Władza sądownicza – niezależność (art. 173), powoływanie
sędziów (art. 179), nadzór nad wymiarem sprawiedliwości –
sędziów (art. 179), nadzór nad wymiarem sprawiedliwości –
K 45/07
K 45/07
Pozostałe organy władzy nie mieszczące się w trójpodziale
Pozostałe organy władzy nie mieszczące się w trójpodziale
RPO
RPO
KRRiTV
KRRiTV
NIK
NIK
KRS
KRS
PG
PG
Czy istnieje czwarta władza?
Czy istnieje czwarta władza?
Trójpodział władzy a systematyka Konstytucji
Trójpodział władzy a systematyka Konstytucji
W. ustawodawcza
W. ustawodawcza
W. reprezentacji głowy państwa
W. reprezentacji głowy państwa
W. wykonawcza
W. wykonawcza
W. samorządowa
W. samorządowa
W. kontrolująca
W. kontrolująca
W. sądownicza
W. sądownicza
OTK podział władzy
OTK podział władzy
Z zasady podziału władz wynika, iż władze ustawodawcza,
Z zasady podziału władz wynika, iż władze ustawodawcza,
wykonawcza i sądownicza są rozdzielone, a nadto, iż musi
wykonawcza i sądownicza są rozdzielone, a nadto, iż musi
między nimi panować równowaga oraz, że muszą one
między nimi panować równowaga oraz, że muszą one
między sobą współpracować Zasada ta nie ma znaczenia
między sobą współpracować Zasada ta nie ma znaczenia
czysto organizacyjnego. Celem zasady podziału władz m.in.
czysto organizacyjnego. Celem zasady podziału władz m.in.
jest ochrona praw człowieka przez uniemożliwienie
jest ochrona praw człowieka przez uniemożliwienie
nadużywania władzy przez którykolwiek ze sprawujących ją
nadużywania władzy przez którykolwiek ze sprawujących ją
organów K 11/93
organów K 11/93
istotą zasady podziału i równowagi władzy jest nie tyle
istotą zasady podziału i równowagi władzy jest nie tyle
funkcjonalny podział władzy, ile stan równoważenia się
funkcjonalny podział władzy, ile stan równoważenia się
władz, celem gwarantowania poszanowania kompetencji
władz, celem gwarantowania poszanowania kompetencji
każdej z nich i stworzenia podstaw do stabilnego działania
każdej z nich i stworzenia podstaw do stabilnego działania
mechanizmów demokratycznego państwa prawa. K 45/07
mechanizmów demokratycznego państwa prawa. K 45/07
OTK – relacje między władzą ustawodawczą a wykonawczą
OTK – relacje między władzą ustawodawczą a wykonawczą
Powierzenie parlamentowi funkcji kontrolnej jest jednym ze środków realizacji
Powierzenie parlamentowi funkcji kontrolnej jest jednym ze środków realizacji
wymienionych celów. Uprawnienia kontrolne legislatywy stanowią istotny element w
wymienionych celów. Uprawnienia kontrolne legislatywy stanowią istotny element w
systemie powiązań i „hamulców” między władzami, zapewniających równowagę
systemie powiązań i „hamulców” między władzami, zapewniających równowagę
władz. Kontrola parlamentarna służy nie tylko zebraniu informacji niezbędnych do
władz. Kontrola parlamentarna służy nie tylko zebraniu informacji niezbędnych do
realizacji funkcji ustawodawczej, ale umożliwia także egzekwowanie odpowiedzialności
realizacji funkcji ustawodawczej, ale umożliwia także egzekwowanie odpowiedzialności
politycznej rządu i jego członków.
politycznej rządu i jego członków.
Zasada podziału władzy z jednej strony stanowi przesłankę powierzania parlamentowi
Zasada podziału władzy z jednej strony stanowi przesłankę powierzania parlamentowi
funkcji kontrolnej, a z drugiej strony określa granice tej funkcji. Wykładnia przepisów
funkcji kontrolnej, a z drugiej strony określa granice tej funkcji. Wykładnia przepisów
konstytucyjnych i ustawowych dotyczących kompetencji kontrolnych parlamentu musi
konstytucyjnych i ustawowych dotyczących kompetencji kontrolnych parlamentu musi
uwzględnia
uwzględnia
dyrektywy wynikające z wymienionej zasady
dyrektywy wynikające z wymienionej zasady
Zgodnie z ustalonym orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego „wymóg
Zgodnie z ustalonym orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego „wymóg
<rozdzielenia> władz oznacza m.in., iż każdej z trzech władz powinny przypada
<rozdzielenia> władz oznacza m.in., iż każdej z trzech władz powinny przypada
kompetencje materialnie odpowiadające ich istocie, a co więcej – każda z trzech władz
kompetencje materialnie odpowiadające ich istocie, a co więcej – każda z trzech władz
powinna zachowywać pewne minimum kompetencyjne stanowiące o zachowaniu tej
powinna zachowywać pewne minimum kompetencyjne stanowiące o zachowaniu tej
istoty” (
istoty” (
orzeczenie z 21 listopada 1994 r., sygn. K. 6/94
orzeczenie z 21 listopada 1994 r., sygn. K. 6/94
, OTK w 1994 r., cz. II, s. 91).
, OTK w 1994 r., cz. II, s. 91).
Kształtując kompetencje poszczególnych organów państwowych, ustawodawca nie
Kształtując kompetencje poszczególnych organów państwowych, ustawodawca nie
może naruszy
może naruszy
„istotnego zakresu” danej władzy (
„istotnego zakresu” danej władzy (
orzeczenie z 22 listopada 1995 r.,
orzeczenie z 22 listopada 1995 r.,
sygn. K. 19/95,
sygn. K. 19/95,
OTK w 1995 r., cz. II, s. 150–151). Zakaz ingerencji w istotę danej
OTK w 1995 r., cz. II, s. 150–151). Zakaz ingerencji w istotę danej
władzy wyznacza nie tylko zasady kształtowania zakresu kompetencji organów
władzy wyznacza nie tylko zasady kształtowania zakresu kompetencji organów
państwowych w ustawodawstwie, ale również sposób korzystania z kompetencji
państwowych w ustawodawstwie, ale również sposób korzystania z kompetencji
przyznanych poszczególnym organom państwowym. Zasada ta znajduje zastosowanie
przyznanych poszczególnym organom państwowym. Zasada ta znajduje zastosowanie
również w odniesieniu do kompetencji kontrolnych Sejmu. Kompetencje muszą by
również w odniesieniu do kompetencji kontrolnych Sejmu. Kompetencje muszą by
wykorzystywane w taki sposób, aby nie ingerować w istotny zakres pozostałych władz.
wykorzystywane w taki sposób, aby nie ingerować w istotny zakres pozostałych władz.
Realizacja uprawnień kontrolnych nie może w szczególności prowadzi
Realizacja uprawnień kontrolnych nie może w szczególności prowadzi
do naruszenia
do naruszenia
kompetencji Rady Ministrów w zakresie kierowania administracją rządową. K 8/99
kompetencji Rady Ministrów w zakresie kierowania administracją rządową. K 8/99
OTK – niezależność sądów
OTK – niezależność sądów
Zasada podziału władz i zasada podległości sędziego
Zasada podziału władz i zasada podległości sędziego
ustawie dopuszczają dokonywanie w prawie takich zmian,
ustawie dopuszczają dokonywanie w prawie takich zmian,
które pociągają za sobą konieczność odpowiednich zmian
które pociągają za sobą konieczność odpowiednich zmian
orzecznictwa sądowego w odniesieniu do stosunków
orzecznictwa sądowego w odniesieniu do stosunków
prawnych, które ukształtują się na tle nowych przepisów.
prawnych, które ukształtują się na tle nowych przepisów.
Zasada podziału władz oznacza też jednak, że dopóki
Zasada podziału władz oznacza też jednak, że dopóki
przepis prawa nie zostanie zmieniony, to jego stosowanie
przepis prawa nie zostanie zmieniony, to jego stosowanie
jest rzeczą sądów, a ustawodawca nie ma już na to
jest rzeczą sądów, a ustawodawca nie ma już na to
bezpośredniego wpływu. Swoboda sądowego stosowania
bezpośredniego wpływu. Swoboda sądowego stosowania
prawa może być ograniczana przez odpowiednio precyzyjne
prawa może być ograniczana przez odpowiednio precyzyjne
sformułowanie stanowionych przepisów. Jeżeli jednak
sformułowanie stanowionych przepisów. Jeżeli jednak
regulacja ustawowa nie jest do końca jasna i pozostawia
regulacja ustawowa nie jest do końca jasna i pozostawia
różne możliwości interpretacyjne, to wybór możliwości
różne możliwości interpretacyjne, to wybór możliwości
najwłaściwszej należy już do władzy sądowniczej K 36/98
najwłaściwszej należy już do władzy sądowniczej K 36/98
OTK – niezależność sądów
OTK – niezależność sądów
Relacje między władzą sądowniczą a
Relacje między władzą sądowniczą a
pozostałymi władzami muszą opierać
pozostałymi władzami muszą opierać
się na zasadzie „separacji”, a
się na zasadzie „separacji”, a
koniecznym elementem zasady
koniecznym elementem zasady
podziału władzy są niezależność
podziału władzy są niezależność
sądów i niezawisłość sędziów
sądów i niezawisłość sędziów
(wyjaśnienie treści tych zasad było
(wyjaśnienie treści tych zasad było
wielokrotnie przedmiotem rozważań
wielokrotnie przedmiotem rozważań
Trybunału), K 45/07
Trybunału), K 45/07
OTK – podział władzy a samorząd terytorialny
OTK – podział władzy a samorząd terytorialny
Istotą samorządu terytorialnego jest to, że pewne dziedziny
Istotą samorządu terytorialnego jest to, że pewne dziedziny
spraw, wydzielonych z zakresu władzy państwa, powierza
spraw, wydzielonych z zakresu władzy państwa, powierza
się tym wspólnotom do samodzielnego rozwiązywania.
się tym wspólnotom do samodzielnego rozwiązywania.
Zadania, które przypadają organom samorządu stanowią
Zadania, które przypadają organom samorządu stanowią
część zadań administracji publicznej i są realizowane przez
część zadań administracji publicznej i są realizowane przez
organy samorządowe podporządkowane wspólnocie i
organy samorządowe podporządkowane wspólnocie i
reprezentujące jej interesy (… ). W konsekwencji dochodzi
reprezentujące jej interesy (… ). W konsekwencji dochodzi
do stworzenia dualistycznego modelu administracji,
do stworzenia dualistycznego modelu administracji,
cechującego współczesne ustroje demokratyczne (…).
cechującego współczesne ustroje demokratyczne (…).
Trzeba podkreślić, że obecnie w Polsce organy władzy
Trzeba podkreślić, że obecnie w Polsce organy władzy
samorządowej wykonują znaczną część zadań, które
samorządowej wykonują znaczną część zadań, które
wcześniej (...) realizowane były w całości przez agendy
wcześniej (...) realizowane były w całości przez agendy
administracji rządowej hierarchicznie podporządkowane
administracji rządowej hierarchicznie podporządkowane
Radzie Ministrów, Premierowi albo poszczególnym
Radzie Ministrów, Premierowi albo poszczególnym
ministrom. Wszystko to uzasadnia wniosek, że w
ministrom. Wszystko to uzasadnia wniosek, że w
trójpodziale władz organy samorządu terytorialnego
trójpodziale władz organy samorządu terytorialnego
reprezentują postać władzy wykonawczej.; K 7/99
reprezentują postać władzy wykonawczej.; K 7/99
Document Outline