Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie
Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji
PSYCHOLOGIA ŻYWIENIA
Dr Magdalena Pilska
WPROWADZENIE DO PSYCHOLOGII
TYPOLOGIA ZACHOWAŃ ŻYWIENIOWYCH
Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie
Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji
PSYCHOLOGIA ŻYWIENIA
Dr Magdalena Pilska
WPROWADZENIE DO PSYCHOLOGII
TYPOLOGIA ZACHOWAŃ ŻYWIENIOWYCH
WPROWADZENIE DO PSYCHOLOGII
ISTOTA I ZADANIA PSYCHOLOGII
Psychologia to naukowe
badanie zachowania organizmów.
Dostarcza wiedzy o wzajemnym oddziaływaniu (
INTERAKCJI
) między
żywymi istotami a ich środowiskiem, a także między jednostkami
nawzajem.
Każdy człowiek nieformalnie pełni rolę psychologa oceniając i i
przewidując własne zachowanie i zachowanie innych ludzi.
W psychologii przyjmuje się za punkt wyjścia pewne założenia, co
do natury świata:
założenie, że w naturze istnieje zasadniczy
porządek
i że można
wykryć układy systematycznych zależności
założenie
determinizmu
, czyli że wszystkie zdarzenia mają swoje
przyczyny i ze zrozumienie tych przyczyn pozwala przewidywać
wystąpienie przyszłych zdarzeń
obiekt zainteresowania stanowi wiedza
empiryczna
: informacje,
które można uzyskać za pomocą obiektywnej obserwacji i
zweryfikować w sposób niezależny
Psychologia opiera się na różnych założeniach dotyczących natury
ludzkiej i zachowania człowieka. W psychologii funkcjonują różne
poglądy na temat istnienia i znaczenia
procesów poznawczych
i
procesów psychicznych w ogóle.
WPROWADZENIE DO PSYCHOLOGII
ISTOTA I ZADANIA PSYCHOLOGII
Psychologowie maja różne zdania o tym, czy ważniejsza jest
natura
(wpływ dziedziczności) czy
wychowanie
(wpływ środowiska).
Różnią się też swym stanowiskiem w kwestii czy natura ludzka jest
w gruncie rzeczy
dobra
czy
zła
.
Niektórzy psychologowie przyjmują podejście
nomotetyczne
poszukując praw uniwersalnych, które wyjaśniają zachowanie
wszystkich ludzi. Inni preferują podejście
idiograficzne
, starając się
ustalić dlaczego ludzie różnią się pod względem swego
zachowania.
Niektórzy psychologowie szukają przyczyn
dyspozycyjnych
w
ludziach. Inni szukają przyczyn
sytuacyjnych
w środowisku.
Niektórzy koncentrują się na badaniu
jednostek
; inni zajmują się
zachowaniem
grup
.
Sposób w jaki psycholog stawia pytania, decyduje o tym, jakiego
rodzaju odpowiedzi otrzyma. Psychologowie zainteresowani
badaniem zewnętrznych reakcji na wyraźnie określone bodźce to
behawioryści
. Ci, którzy wolą studiować subiektywne doznania
jednostek znani są jako
fenomenolodzy
.
Przed psychologiem-badaczem stoją cztery podstawowe cele:
opisywanie, wyjaśnianie
,
przewidywanie
i
sterowanie
. W
psychologii stosowanej dołącza się do tych celów jeszcze piąty:
wykorzystywanie wyników badań do podnoszenia jakości ludzkiego
życia.
WPROWADZENIE DO PSYCHOLOGII
ISTOTA I ZADANIA PSYCHOLOGII
OPISYWANIE
wymaga obiektywnych obserwacji. Oznacza to
zbieranie danych: opisów lub pomiarów obserwowalnych zjawisk.
Przy zbieraniu danych ważne jest, aby odróżniać to, co się
rzeczywiście
obserwuje
od tego o czym się
wnioskuje
. Aby uchronić
swe dane od wieloznaczności stosuje się podejście zwiane
operacjonizmem
, które polega na formułowaniu definicji
operacyjnych (pojęcia definiuje się w kategoriach specyficznych
operacji stosowanych przy pomiarze.
WYJAŚNIANIE
polega na szukaniu odpowiedzi na pytania „co?” i
„jak?”. Stosuje się wiele różnych typów wyjaśnień w zależności od
tego, jakie zjawisko się wyjaśnia. Na ogół unika się wyjaśnień
mentalistycznych, w których wnioskuje się o uczuciach lub
pragnieniach.
Wielu psychologów wyjaśnia specyficzne jednostki zachowania w
kategoriach procesów
fizjologicznych
(np. aktywność komórek
nerwowych).
Niektórzy czynią użytek z
analogii
, wyjaśniając dane zjawisko przez
ukazanie jego podobieństwa do jakiegoś lepiej znanego zjawiska
czy procesu.
W przypadku wyjaśnień
funkcjonalnych
zachowanie wyjaśnia się w
kategoriach warunków bodźcowych, których jest ono funkcją.
WPROWADZENIE DO PSYCHOLOGII
ISTOTA I ZADANIA PSYCHOLOGII
Modele
, czyli struktury teoretyczne zapożyczone z jednej dziedziny
wiedzy mogą być pomocne w próbach wyjaśniania zachowania w
innej dziedzinie, lecz nie mogą służyć jako całkowite wyjaśnienie.
Najbardziej zaawansowaną formą wyjaśniania naukowego są
wyjaśnienia teoretyczne.
Teoria
to sformułowane zależności między
zbiorem założeń, zasad, wniosków i obserwacji.
Na podstawie formułowanych przez siebie teorii psychologowie
starają się
PRZEWIDYWAĆ
wystąpienie i następstwa danego
zachowania. Punktem wyjścia dla przewidywania jest
sformułowanie
hipotezy
: twierdzenia dotyczącego możliwej
zależności między dwiema lub więcej
zmiennymi
. Hipotezy
sprawdza się w eksperymentach i, chociaż mogą być potwierdzone
ze znacznym stopniem pewności, nigdy nie uważa się ich za
rzeczywiście dowiedzione.
Użytecznym narzędziem przewidywań psychologicznych są
korelacje
(dokładne statystyczne określenie związku miedzy dwoma
zmiennymi). Korelacja miedzy dwoma zmiennymi
nie
musi
oznaczać, iż jedna z nich
powoduje
drugą, a tylko dowodzi, że
istnieje między nimi współzmienność.
WPROWADZENIE DO PSYCHOLOGII
ISTOTA I ZADANIA PSYCHOLOGII
STEROWANIE
zachowaniem własnym i innych możliwe jest
tylko
wtedy, gdy można poznać i przewidzieć warunki, w których takie
zachowanie występuje. Ważnym elementem w sterowaniu jest
sprzężenie zwrotne
dotyczące wyników zachowania. Psychologowie
coraz bardziej troszczą się o to, aby ich umiejętności w zakresie
przewidywania zachowania i sterowania nim były wykorzystywane
w sposób, który pozwoli ponieść a nie obniżyć jakość ludzkiego
życia.
Metoda eksperymentalna
stanowi podstawę badań naukowych i
składa się z następujących etapów:
sformułowanie hipotezy
sprawdzenia hipotezy
wyciagnięcia wniosków
opisania wyników w taki sposób, aby inni naukowcy mogli
powtórzyć
eksperyment.
WPROWADZENIE DO PSYCHOLOGII
ZACHOWANIE PRZYSTOSOWAWCZE
Każdy organizm, aby przetrwać musi mieć zdolność uczenia się:
jakie zjawiska w środowisku są ze sobą związane
jak jego własne działania wpływają na zdarzenia w środowisku
jaki wpływ mają te zdarzenia na jego zachowanie
Taka wiedza pozwala organizmowi dokonywać przewidywań
dotyczących przyszłych zdarzeń oraz wykorzystać środowisko do
zaspokajania swych potrzeb.
Każdym bodźcem, który organizm jest w stanie spostrzec może
posłużyć do wywołania reakcji warunkowej w każdym mięśniu lub
gruczole przy zastosowaniu
warunkowania reaktywnego
.
Między reakcją a czynnikiem wzmacniającym może występować
kilka rodzajów zależności.
Tempo reagowania
wzrasta
gdy po reakcji następuje
pozytywny
bodziec wzmacniający lub gdy możliwa jest
ucieczka
od bodźca
awersyjnego (nieprzyjemnego) lub jego uniknięcie. Tempo reakcji
maleje
, gdy po reakcji następuje bodziec awersyjny (
kara
) lub brak
jest bodźca (
wygaszanie
).
WPROWADZENIE DO PSYCHOLOGII
Związki magiczne występują wtedy, gdy jednostka zakłada istnienie
związku między bodźcem i reakcją, który w rzeczywistości nie
istnieje.
Kara
to podanie bodźca awersyjnego, który zmniejsza
prawdopodobieństwo wystąpienia reakcji. Chociaż kara może być
skuteczna w pewnych okolicznościach, trzeba ją stosować
ostrożnie, jeśli nie ma pociągnąć za sobą niepożądanych
konsekwencji. Powinno się wyraźnie dać do zrozumienia, że karze
się reakcję a nie osobę.
Według podejścia reprezentowanego przez
TEORIĘ SPOŁECZNEGO
UCZENIA SIĘ
zachowanie, czynniki osobowe i środowiskowe
determinują się nawzajem. Środowisko wpływa na zachowanie
jednostki, ale też jest do pewnego stopnia kształtowane przez
innych ludzi.
Nie można również uważać iż sami ludzie są niezależną przyczyną
własnego zachowania. W wyniku swoich działań ludzie kształtują
warunki środowiskowe, które wpływają na ich zachowania.
Doświadczenia, które są produktami zachowania również częściowo
decydują o tym, kim dana osoba się staje i co potrafi zrobić, a to z
kolei wpływa na jej późniejsze zachowanie.
WPROWADZENIE DO PSYCHOLOGII
ZACHOWANIE PRZYSTOSOWAWCZE
Względna siła oddziaływań wywieranych przez te uniezależnione od
siebie nawzajem czynniki jest różna dla różnych środowisk i różnych
zachowań. Niekiedy czynniki środowiskowe są głównymi
determinantami zachowania, bez względu na osobiste postawy,
wartości czy uprzednie doświadczenia danej jednostki. W innych
sytuacjach czynniki osobowe biorą górę nad wpływami środowiska.
Przedstawiona koncepcja funkcjonowania człowieka nie skazuje ludzi
na rolę istot całkowicie podległych oddziałującym na nie siłom
wewnętrznym ani też biernych istot popychanych przez bodźce
środowiskowe. Uważa się że ludzie mogą w pewnym stopniu
sprawować kontrolę nad swym własnym zachowaniem.
Bodźce środowiskowe często wywierają swój wpływ za pośrednictwem
procesów poznawczych, dzięki którym ludzie definiują zdarzenia
bodźcowe, interpretują je, porównują, przeciwstawiają sobie, nadają
im znaczenie i integrują je.
WPROWADZENIE DO PSYCHOLOGII
JĘZYK, KOMUNIKOWANIE SIĘ, PAMIĘĆ
Ludzie zapamiętują okoliczności, w których następowało wzmocnienie
zachowania, a także, jak często owo wzmocnienie występowało. Po
pewnym czasie jednostka potrafi zidentyfikować taki układ
wzajemnych uwarunkowań. Ta zdolność integrowania doświadczeń
opiera się na umiejętnościach poznawczych.
JĘZYK
odgrywa u ludzi ważną rolę w uczeniu się, komunikowaniu i
zapamiętywaniu. Służy on zarówno do strukturalizowania
rzeczywistości, jak i pobudzania fantazji, a także umożliwia
przekazywanie wiedzy z pokolenia na pokolenie.
Osiągnięcia językowe w ciągu pierwszego roku życia ograniczają się
do różnych form krzyku i gaworzenia.
Pod koniec tego roku pojawiają się rozpoznawalne słowa i zaczyna
rozwijać się prawdziwa mowa. Od tej chwili dzieci nieustannie
powiększają swój zasób słów i coraz lepiej posługują się gramatyką.
Zaczynają od pojedynczych słów, a następnie przechodzą do zdań
dwuwyrazowych.
W wieku dwóch lat dzieci potrafią tworzyć dłuższe zdania, a wkrótce
po tym zaczynają opanowywać reguły gramatyczne stosowane w
mowie ludzi dorosłych.
WPROWADZENIE DO PSYCHOLOGII
JĘZYK, KOMUNIKOWANIE SIĘ, PAMIĘĆ
Zwolennicy
teorii uczenia się
głoszą, że języka, jak i innych zachowań
ludzie uczą się przez
wzmacnianie
poprawnych reakcji, które małe
dziecko wykonuje spontanicznie lub przez naśladowanie dorosłych.
Natomiast
psycholingwiści
utrzymują, że zdolność tworzenia języka
jest
wrodzoną
zdolnością ludzką zarówno
specyficzna dla gatunku
, jak
i
jednakową w obrębie gatunku
.
Komunikowanie się nie zawsze wymaga słów.
Komunikacja
niewerbalna
obejmuje:
mimikę twarzy
kinezjetykę
(ruchy ciała)
proksemikę
(odległość w przestrzeni, kontakt dotykowy i wzrokowy)
parajęzyk
(niewerbalne aspekty komunikacji głosowej)
Kontakt wzrokowy jest ważnym czynnikiem w ekspresji niewerbalnej.
Skłonni jesteśmy patrzeć prosto w oczy ludzi, których lubimy i unikać
kontaktu wzrokowego z tymi, których nie lubimy; niepożądany
kontakt wzrokowy może być źródłem przykrości.
Postawa ciała oraz nawykowe gesty mogą przekazywać sygnały na
temat stopnia zainteresowania, własnego statusu, czy pełnionej roli.
WPROWADZENIE DO PSYCHOLOGII
JĘZYK, KOMUNIKOWANIE SIĘ, PAMIĘĆ
Odległość, jaką ludzie zachowują od innych ludzi także sygnalizuje
stopień pożądanej poufałości. Gdy sygnały głosowe i inne sygnały
niewerbalne przekazują informacje niezgodne z treścią wypowiedzi
słownej, to wówczas sygnały niewerbalne są bardziej wiarygodne.
Przyjmuje się powszechnie, że istnieją trzy rożne systemy pamięci;
magazyn pamięci sensorycznej
przechowuje informacje sensoryczne
tylko tyle czasu, by mogły być natychmiast wykorzystane w procesie
percepcji;
w pamięci krótkotrwałej
ograniczone ilości informacji są
przechowywane przez krótki czas;
w pamięci długotrwałej
znajdują się treści, które mają być
przechowywane przez czas dłuższy
Można rozwinąć własne zdolności uczenia się i zapamiętywania
stosując następujące strategie mnemoniczne:
przeuczanie się
okresowe przeglądanie
aktywne powtarzanie z pamięci
zwiększanie sensowności materiału
posługiwanie się wyobraźnią wzrokową.
WPROWADZENIE DO PSYCHOLOGII
MYŚLENIE, ROZUMOWANIE
Ludzka zdolność posługiwania się umysłem do rozwiązywania
problemów wykraczających poza zwykłe problemy utrzymywania się
przy życiu sprawia że nie jesteśmy niewolnikami swojego środowiska.
Potrafimy:
myśleć
- operować symbolami reprezentującymi elementy
środowiska
rozumować
- wykorzystywać symbole w rozwiązywaniu problemów
tworzyć
– wymyślać nowe i oryginalne idee.
Myślenie może być
realistyczne
, jak w przypadku rozumowania
zmierzającego do rozwiązywania określonego problemu albo
autystyczne
jak w marzeniach na jawie; może też być kombinacją obu
tych rodzajów myślenia.
Procesy poznawcze
rozpatruje się jako złożone, długotrwałe zjawiska
zachodzące w czasie i oddziałujące na siebie. Termin poznanie
oznacza zarówno
proces
poznawania jak i
wytwór
tego procesu.
Istnieje pewien brak ciągłości pomiędzy procesami poznawczymi u
dzieci i u dorosłych. Dzieci zaczynają życie jako naiwni realiści
przyjmujący pozory za dobrą monetę. Rozwój poznawczy zachodzi
wtedy, gdy dzieci odkrywają i uczą się stosować zasady, które rządzą
interakcją ze środowiskiem.
WPROWADZENIE DO PSYCHOLOGII
MYŚLENIE, ROZUMOWANIE
Gdy dzieci dostrzegają rozbieżności między prostymi pojęciami i
zjawiskami środowiskowymi, wówczas tworzą nowe pojęcia, które je
wyjaśniają. Dzieci stopniowo doskonalą struktury poznawcze, które
utworzyły dla powiązania procesów i wyników.
Wymagania i potrzeby danej kultury mogą wpływać na rozwój
poznawczy.
Od stuleci toczy się spór o to czy umysł dziecka jest czystą tablicą
zapisywaną przez środowisko, czy też magazynem wrodzonych
zdolności. Współcześni psychologowie zgadzają się, że odpowiedź
leży gdzieś po środku i starają się zidentyfikować warunki
środowiskowe umożliwiające jak najlepszy rozwój istniejącego
potencjału.
Środowisko odgrywa decydującą rolę w rozwoju funkcji
intelektualnych. Zdolności intelektualne są wynikiem wzajemnego
oddziaływania czynników dziedzicznych i środowiskowych, przy czym
dziedziczność określa granice tych zdolności, środowisko zaś
wyznaczana osiągnięty w rzeczywistości poziom.
WPROWADZENIE DO PSYCHOLOGII
MYŚLENIE, ROZUMOWANIE
Myślenie
obejmuje wyobrażenia, słowa oraz utajone procesy
mięśniowe.
Wyobrażenia
są to obrazy umysłowe rzeczywistych
doznań sensorycznych. U większości ludzi największą rolę odgrywa
wyobraźnia wzrokowa, aczkolwiek nie jest ona niezbędnym
warunkiem procesu myślenia.
Wyobraźnia ejdetyczna
to zdolność
tworzenia wyobrażeń tak wyraźnych i dokładnych jak oryginalne
spostrzeżenia.
Nie myślimy samym tylko mózgiem, procesy myślenia zdaje się też
ułatwiać
utajone zachowanie oralne
(niewidoczne reakcje
mięśniowe).
Sprzężenie zwrotne
, czyli znajomość wyników jest
niezbędnym czynnikiem w myśleniu i uczeniu się. W ostatnich latach
psychologowie zaczęli rozpatrywać zachowanie ludzkie jako szereg
zdarzeń a myślący organizm traktować jak
serwomechanizm
, czyli
ukierunkowane na cel, wrażliwe na błędy, samokorygujące się
urządzenie, w którym wyróżniamy:
wejście, wyjście, przetwarzanie i
sprzężenie zwrotne
.
WPROWADZENIE DO PSYCHOLOGII
MYŚLENIE, ROZUMOWANIE
Istnieją trzy typy rozumowania:
rozumowanie dedukcyjne
, w
którym zestawia się dane i wyciąga
nieuniknione wnioski
rozumowanie indukcyjne
, w którym formułuje się hipotezy o czymś
nieznanym na podstawie wniosków z tego, co już wiadomo
rozumowanie oceniające
– ocenianie trafności czy stosowności
pewnej nowej idei lub wytworu.
Jednostka znajdująca się w nowej sytuacji, starająca się osiągnąć
pewien cel, staje wobec
problemu
, gdy uniemożliwia jej to jakaś
przeszkoda. Rozwiązywanie problemów przez ludzi polega na
połączeniu
wglądu
oraz uczenia się metodą
prób i błędów
. Z
początku mamy pewne pomysły, jak rozwiązać dany problem;
wypróbowujemy kilka z nich (czasami tylko w myśli) i w końcu
dochodzimy do poprawnego rozwiązania. Badania nad procesami, na
podstawie których poszukujemy pewnej reguły czy zasady
organizującej, ujawniają pułapki i trudności nieodłącznie związane z
procesem rozwiązywania problemów.
WPROWADZENIE DO PSYCHOLOGII
PERCEPCJA
Za pośrednictwem procesów percepcyjnych nadajemy stałość i
ciągłość przedmiotom i wydarzeniom w środowisku. Spostrzeganie
(
percepcja
) obejmuje analizowanie, organizowanie i integrację
sygnałów wejściowych z otoczenia dostarczanych zarówno przez
zdarzenia środowiskowe, jak i stany wewnętrzne.
Nie ma zgodności co do tego, czy ważniejsza jest rzeczywistość,
która istniej w świecie zewnętrznym czy też ta, która istnieje w
naszych umysłach. Najważniejszym aspektem spostrzegania wydaje
się być interpretacja tego, co spostrzegamy.
Absolutyzm fenomenologiczny
głosi, że spostrzeżenia bezpośrednim
i dokładnym odtworzeniem cech, które występują w środowisku.
Spostrzeganie jest jednak
pośrednim
procesem wyciągania
wniosków o wejściu bodźcowym.
Złożonych spostrzeżeń uczymy się przez kojarzenie spostrzeżeń
prostych. Percepcja opiera się na naszych założeniach co do
rzeczywistości i naszych relacjach ze środowiskiem. Uczenie się
spostrzegania jest procesem redukcji, w trakcie którego dokonujemy
nowych zróżnicowań i identyfikujemy trwałe struktury.
WPROWADZENIE DO PSYCHOLOGII
PERCEPCJA
Uczenie się odgrywa ważną rolę w percepcji. W trakcie rozwoju
poznawczego przestajemy być empirykami, którzy biorą wszystko co
widzą za dobrą monetę; uczymy się operować symbolami i
abstrakcjami i wyobrażać sobie wyniki (np. ucząc się czytać
wytwarzamy nawyki percepcyjne analizowania tekstu od lewej do
prawej)
Na spostrzeganie oddziałują zarówno
doświadczenia kulturowe
jak i
doświadczenia osobiste
.
Nastawienie
,
zainteresowania
,
motywy
i
oczekiwania
również wpływają na percepcję, często w sposób
drastyczny. Wewnętrzne specyficzne dla danego organizmu czynniki
mają większy wpływ na percepcję gdy bodźce stają się bardziej
jednoznaczne i mogą być rozmaicie interpretowane.
Świadomość
polega na zdawaniu sobie sprawy z własnych procesów
myślowych i zdarzeń zewnętrznych. Nie jest ona zjawiskiem typu
wszystko albo nic, lecz stanowi raczej kontinuum zależne w pewnym
stopniu od ilości informacji sensorycznej odbieranej przez mózg.
Przypuszcza się że istnieją dwa rodzaje ludzkiej świadomości:
intelektualno-racjonalna
i
intuicyjno-doznaniowa
. Jedynie pozwalając
na swobodną interakcję tych dwóch jakości możemy w pełni
zrealizować nasze potencjalne możliwości.
WPROWADZENIE DO PSYCHOLOGII
MOTYWACJA
Badanie motywacji polega na poszukiwaniu przyczyn zachowania.
Motywów nie można zaobserwować bezpośrednio, są one
zmiennymi
pośredniczącymi
o których możemy jedynie wnioskować badając
zależności między bodźcami i reakcjami. Motywacja obejmuje
następujące aspekty:
wzbudzenie
ukierunkowanie wysiłku
selektywną uwagę
organizacje aktywności
wytrwałość
O istnieniu motywów wnioskujemy aby:
wyjaśnić różnicę między zachowaniem różnych jednostek;
wnioskować o wewnętrznych dyspozycjach na podstawie
obserwowalnych zachowań;
określić wewnętrzne źródła zachowania
przypisywać ludziom intencje, odpowiedzialność i winę
ustalać związki między procesami
WPROWADZENIE DO PSYCHOLOGII
MOTYWACJA, EMOCJE
MOTYW
to stan o charakterze społecznym lub psychicznym, który
służy ukierunkowaniu zachowania jednostki ku pewnemu celowi.
Popęd głodu
jest przedmiotem największej liczby badań. Stan głodu
wywołuje się pozbawiając organizm pokarmu.
Reakcja konsumpcyjna
czyli jedzenie zaspokaja organizm i redukuje stan popędu.
Podwzgórze odgrywa istotną rolę w procesie głodu, jednak nie jest
jasne czy funkcjonuje ono jako ośrodek motywacji czy jedynie jako
ośrodek informacji o stanach popędu.
EMOCJA
to złożony subiektywny proces psychiczny, który może być
wywoływany przez bodźce środowiskowe i w którym pośredniczą
zmienne fizjologiczne; może mieć zdolność motywowania organizmu
do działania. Wiąże się z odczuwaniem skłonności ku bodźcom
ocenianym jako dobre oraz od bodźców ocenianych jako złe.
Emocje były przedmiotem wielu badań, które koncentrowały się
głównie na ich zakłócających lub negatywnych aspektach.
WPROWADZENIE DO PSYCHOLOGII
EMOCJE
Emocje u innych określamy w dużej mierze na podstawie ich
zachowania niewerbalnego
; zewnętrzne przejawy emocji są w dużej
mierze wyuczone – zgodnie z normami i oczekiwaniami kulturowymi.
Pewne wzorce ekspresji emocjonalnej są wrodzone, jednakże
znaczenie takich wzorców ekspresji może być odmienne w różnych
kulturach. Proste emocje można oceniać z pewnym stopniem
dokładności i zgodności, nawet w różnych kulturach, lecz to samo
zachowanie (np. płacz) może występować w kilku rożnych emocjach.
Niekiedy odbieramy sprzeczne i niejednoznaczne sygnały i skłonni
jesteśmy opierać się przede wszystkim na wskazówkach
sytuacyjnych.
Zjawiska fizjologiczne poprzedzają i powodują odczuwanie emocji,
lecz poszukiwanie specyficznych reakcji zewnętrznych przyniosło
jedynie umiarkowane sukcesy.
Adrenalina
jest hormonem, który
zdaje się być najbardziej związany z reakcjami
strachu
, podczas gdy
noradrenalina
wiąże się przede wszystkim z reakcją
gniewu
.
Sygnały fizjologiczne
prawdopodobnie wpływają na intensywność
odczuwania emocji, lecz ich
jakość
(to, jaką emocję się odczuwa)
zależy częściowo od
sygnałów poznawczych
, jakich dostarcza
interpretacja sytuacji przez jednostkę.
WPROWADZENIE DO PSYCHOLOGII
EMOCJE
Stres
jest reakcją organizmu na pozytywne lub negatywne
wymagania środowiska. Stanowi on nieuniknioną część życia i
musimy nauczyć się radzić sobie z nim, zamiast próbować go
uniknąć.
Chroniczny stres spowodowany nieustannym naciskiem lub
stłumionymi emocjami może prowadzić do
choroby
psychosomatycznej
lub zwiększonej podatności na infekcje.
Istnieje wyraźny związek między
wskaźnikami kryzysów życiowych
a
kłopotami ze zdrowiem, gdzie czynniki emocjonalne mogą
przeszkadzać w wyleczeniu się z choroby.
Reakcję organizmu na stres można wyjaśnić w kategoriach
ogólnego
zespołu adaptacyjnego
, który składa się z:
reakcji alarmowej (mobilizacyjnej)
stadium odporności
stadium wyczerpania
WPROWADZENIE DO PSYCHOLOGII
KONTROLA POZNAWCZA
Możliwość
oceny poznawczej
zwiększa naszą zdolność radzenia sobie
z wysoce zagrażającymi sytuacjami. Nawet negatywne emocje mogą
być przystosowawcze.
Pacjenci, którzy odczuwają umiarkowany strach przed operacją,
podlegają mniejszemu stresowi i szybciej wracają do zdrowia niż ci,
którzy przed operacją odczuwają słaby albo silny strach.
Ostrzeżenia przed niebezpieczeństwem, które wytwarzają jedynie
umiarkowany strach, częściej skłaniają do działania niż ostrzeżenia,
które wzbudzają u ludzi większy strach.
Warunkiem większej skuteczności ostrzeżenia są także wyraźne
wskazówki co do sposobu niezbędnego działania oraz zmiana
postawy wobec tego działania.
Ludzie narażeni na możliwe do przewidzenia niebezpieczeństwo
mogą nauczyć się radzić sobie ze swym strachem w skomplikowany
pośredni sposób.
Przekonanie, że nie ma się żadnego wpływu na swoje środowisko
może prowadzić do rezygnacji i w końcu do śmierci, nawet u
zdrowych poprzednio jednostek.
W wielu kulturach nie czyni się różnicy między chorobami fizycznymi
i psychicznymi ani też między ich naturalnymi i nadprzyrodzonymi
przyczynami
.
WPROWADZENIE DO PSYCHOLOGII
KONTROLA POZNAWCZA
Sugeruje się, że poczucie
kompetencji i kontroli
nad środowiskiem
mają podstawowe znaczenie dla przetrwania; uczucie bezradności
prowadzi do biernej rezygnacji.
Bezradności można zapobiegać lub leczyć ją kilkoma sposobami, do
których należą:
immunizacja
– uprzednie doświadczenie w sterowaniu otoczeniem;
możność przewidywania
nieuniknionych, przykrych zdarzeń;
wynikającego z
przesądów
przekonania o możliwości sterowania
otoczeniem tam, gdzie w rzeczywistości jej nie ma;
terapia retroaktywna
– ćwiczenie efektywnego działania w takich
sytuacjach, w których nadzieja i sterowanie są możliwe.
Poczucie przewidywalności i kontroli są silniejsze wtedy, gdy
spostrzega się
spójność
danej sytuacji; dla uzyskania takiego
spostrzeżenia możemy narzucić tę spójność za pomocą
kontroli
poznawczej
, wywołując zmiany w naszych własnych motywach,
uczuciach, postawach, a nawet stanach biologicznych, takich jak
głód.
WPROWADZENIE DO PSYCHOLOGII
SPOŁECZNE PODSTAWY ZACHOWANIA
PSYCHOLOGIA SPOŁECZNA
jest nauką o zachowaniu jednostek w
sytuacjach społecznych. W ramach tej nauki bada się zarówno
zachowanie społeczne
jako zmienną zależną, jak i
bodźce społeczne
jako zmienne niezależne. Bodźce społeczne często wpływają nawet
na zachowanie nie mające charakteru społecznego.
Za pośrednictwem procesu
atrybucji
(proces przypisywania
jednostkom lub ich zachowaniu uwarunkowań i przyczyn) wyciągamy
wnioski dotyczące innych ludzi oraz przyczyn ich zachowania. Na
nasz sposób spostrzegania ludzi wpływają takie czynniki jak
pierwsze wrażenie, stereotypowe obrazy
różnych grup oraz
skłonność do oczekiwania
spójności
czy konsekwencji.
Mamy skłonność do dokonywania
atrybucji dyspozycyjnych
, które
koncentrują się na cechach danej jednostki, częściej niż
atrybucji
sytuacyjnych
, które koncentrują się na czynnikach działających w
środowisku. Skłonność tę określa się jako
błąd atrybucji
.
Teoria atrybucji
zakłada, że rozwija się w nas zarówno
realistyczne
nastawienie
wobec świata, jak i
nastawienie regulacyjne
– nadają
one sens wydarzeniom w naszym życiu i umożliwiają ich
przewidywanie.
WPROWADZENIE DO PSYCHOLOGII
SPOŁECZNE PODSTAWY ZACHOWANIA
Wiąże się to z aktywnym szukaniem informacji. Jesteśmy skłonni
przypisywać konformizm przyczynom sytuacyjnym, a odchylenia od
norm - przyczynom dyspozycyjnym. Wzmocnienia zewnętrzne mogą
przekształcić aktywność wewnętrznie (przypisywaną czynnikom
dyspozycyjnym) w coś, co robi się jedynie dla nagrody (i przypisuje
czynnikom sytuacyjnym).
Motywy osobiste i społeczne
są bardziej zróżnicowane niż popędy
biologiczne i bardziej zależne od uczenia się. Frustracja tych
motywów może spowodować zaburzenia emocjonalne.
Potrzeba osiągnięć
jest bardzo powszechna w naszej kulturze.
Wywołuje ona ogólną tendencję polegającą na dążeniu do sukcesów,
aczkolwiek niektóre jednostki zdają się koncentrować na osiągnięciu
sukcesu, inne zaś na unikaniu porażki.
Motywów osiągnięć kobiet do niedawna nie badano; u kobiet może
działać motyw unikania sukcesów. Sposób przyswajania roli
związanej z płcią w naszym społeczeństwie powoduje, że kobieta
może znaleźć się w sytuacji, którą można by określić jako konflikt
motywów.
WPROWADZENIE DO PSYCHOLOGII
SPOŁECZNE PODSTAWY ZACHOWANIA
Reaktancja
jest to potrzeba swobody działania. Świadczy o niej
skłonność do upierania się przy swym własnym wyborze, zamiast
stosowania się do sugestii innych osób.
Potrzeba porównania społecznego
skłania do zestawiania
uzyskiwanych przez nas wyników z wynikami innych ludzi.
Zaspokojenie
potrzeby aprobaty społecznej
ma pięć ważnych
następstw:
zapewnia poczucie tożsamości
uzasadnia nasze istnienie
zapewnia poczucie bezpieczeństwa
tworzy więzi sympatii
świadczy o posiadaniu kontroli nad otoczeniem.
Siła
potrzeby afiliacji
(skłonność, pragnienie przebywania z innymi
ludźmi)
różna u różnych jednostek. Zwykle potrzeba ta jest silniejsza
w obecności lęku, przynamniej wtedy, gdy inne osoby też się boją.
WPROWADZENIE DO PSYCHOLOGII
SPOŁECZNE PODSTAWY ZACHOWANIA
Altruizm
, czyli potrzeba pomagania innym, może być po części
instynktowny, a po części wyuczony. Altruizm może wiązać się z:
empatią
(zastępczym doświadczaniem emocji innych osób) i
redukcją
napięcia wspierającego
redukcją poczucia winy
działaniem norm społecznych
Badania nad teorią spójności doprowadziły do powstania teorii
dysonansu poznawczego
, która głosi, że jednostka odczuwająca
niezgodność miedzy dwoma elementami poznawczymi będzie
motywowana do zredukowania tej niezgodności przez zmianę
przynajmniej jednego z tych elementów poznawczych. Dysonans jest
większy wtedy, gdy dana osoba spostrzega, że niezgodny z jej
postawami kierunek działania został wybrany przez nią swobodnie, a
nie narzucony z zewnątrz.
Badania nad
atrakcyjnością interpersonalną
wykazały, że skłonni
jesteśmy lubić ludzi, których spostrzegamy jako atrakcyjnych,
kompetentnych oraz podobnych lub komplementarnych w stosunku
do nas.
WPROWADZENIE DO PSYCHOLOGII
SPOŁECZNE PODSTAWY ZACHOWANIA
Do teorii dotyczących atrakcyjności interpersonalnych należy
teoria
słuszności,
która głosi, że ludzie są skłonni poszukiwać możliwie
największych nagród przy możliwie najniższym koszcie oraz
teoria
zyskiwania i utraty
, która utrzymuje, że to zmiany w sposobie
oceniania nas przez inną osobę mają wpływ na atrakcyjność tej
osoby dla nas.
Postawa jest stosunkowo trwałą dyspozycją do reagowania w pewien
sposób wobec ludzi lub sytuacji. W postawach wyróżnia się trzy
komponenty:
przekonania
komponent afektywny
(emocje)
komponent behawioralny
Do czynników wpływających na kształtowanie postaw należą:
informacja
,
obserwacja
,
nagrody i kary
jak również
mechanizm
obrony ego
.
W badaniach nad zmianą postaw najczęściej uwzględniano trzy
zmienne:
źródło, przekaz
oraz
audytorium
. Na ogół stwierdzano
raczej złożone interakcje niż proste zależności miedzy przyczyną i
skutkiem. Najważniejszym wynikiem tych badań było stwierdzenie,
że zmiana zachowania często raczej
poprzedza
zmianę postaw niż
jest jej następstwem.
ŻYWNOŚĆ I ŻYWIENIE Z PUNKTU WIDZENIA
PSYCHOLOGII
Pożywieniem jest każda substancja, którą jednostka poważnie
rozważa jako jadalną, napojem jest każdy płyn, który jednostka
postrzega jako nadający się do picia.
Pożywienie jest substancją, która niesie ze sobą jakąś wartość
odżywczą, co oznacza, że jej strawienie jest konieczne dla przeżycia,
zdrowia i wzrostu młodych organizmów.
Nawet biologiczna koncepcja pożywienia nie może się ograniczać do
chemicznej definicji jako mieszanki składników odżywczych. To czy
substancja jest odżywcza czy nie zależy od kwestii zachowania.
Czasami ważne nie tylko to, co jest spożywane, ale w jakiej ilości i w
jakich okolicznościach.
Z punktu widzenia psychologii behawioralnej i poznawczej głód i
pragnienie stanowią motywy, których siłą napędową jest
rozpoznawanie podobieństw (jak w przypadku każdego rodzaju
wyuczonej motywacji).
Pozytywne odczucia względem żywienia wzbudzane są pod
wpływem samych tylko wyobrażeń lub obrazów żywności.
Każdy produkt żywnościowy jest postrzegany jako kombinacja cech
ułożonych na określonych poziomach.
TYPOLOGIA ZACHOWAŃ ŻYWIENIOWYCH
KULTURA ŻYWIENIOWA
obejmuje ogół zachowań człowieka
występujących w trakcie zaspokajania jego potrzeb żywieniowych
oraz ogół wartości materialnych i niematerialnych, dzięki którym te
potrzeby są zaspokajane. W obrębie kultury żywieniowej można
wyodrębnić różne wzory kulturowe funkcjonujące w obszarze kultury
materialnej, niematerialnej i sfery zjawisk społecznych.
Poszczególne elementy kultury żywieniowej, czyli materialne i
niematerialne wytwory działalności człowieka, wartości oraz uznane
sposoby postępowania występujące w sferze żywności i żywienia,
stanowią podstawowe składniki wzorów żywieniowych, wśród
których wyróżnia się miedzy innymi:
wzory nakryć stołowych, narzędzi i maszyn stosowanych w
przemyśle spożywczym (
kultura materialna
);
wiedzę żywieniową, wierzenia i przesądy związane z żywnością,
książki i poradniki kulinarne (
kultura niematerialna
);
wzory zachowań w trakcie przygotowywania i spożywania
posiłków, normy, używanie znaków i symboli, formy współdziałania w
trakcie zdobywania i przetwarzania żywności (
sfera zjawisk
społecznych
).
TYPOLOGIA ZACHOWAŃ ŻYWIENIOWYCH
Z punktu widzenia wzorów kulturowych funkcjonujących w sferze
żywności i żywienia, szczególnie ważna jest, oprócz sfery
materialnej i niematerialnej, sfera zjawisk społecznych, a w jej
obrębie między innymi uznane i realizowane sposoby postępowania
związane z żywnością i jej wykorzystaniem w celu zaspokojenia
potrzeb człowieka, a więc zachowania żywieniowe.
Zachowania żywieniowe należą do kategorii zachowań zdrowotnych
i konsumpcyjnych.
Zachowania konsumpcyjne
stanowią czynności,
działania i sposoby postępowania, które zostają pobudzone przez
odczuwanie potrzeb, uświadamianie sobie potrzeby, jej
definiowanie, kwalifikacje i przyznawanie jej prawa do zaspokojenia
lub też dyskwalifikowanej jako niemożliwej do zaspokojenia z racji
ekonomicznych, społecznych i innych.
W obrębie kulturowych wzorów zachowań można wyróżnić:
zachowania symboliczne
zachowania bezpośrednie.
Tego typu zachowania można wyodrębnić również wśród zachowań
żywieniowych.
TYPOLOGIA ZACHOWAŃ ŻYWIENIOWYCH
ZACHOWANIA SYMBOLICZNE
stanowią klasę zachowań
specyficznych dla społecznego współżycia ludzi. Umiejętność
posługiwania się symbolami i komunikowania się za ich
pośrednictwem zapewnia człowiekowi i całym społecznościom
możliwość rozszerzania zakresu wiedzy i zdobywania umiejętności
praktycznych rozwiązań, a tym samym rozwoju.
Zachowania symboliczne przekazują jakieś znaczenie lub wyrażają
wartość; przedstawiają coś zgodnie z systemem porozumiewania się
w danej społeczności.
ZACHOWANIA BEZPOŚREDNIE
mają charakter pierwotny, pełnią
podstawowe funkcje w biologicznym życiu organizmu. Polegają one
na manipulowaniu własnym ciałem i wszelkimi przedmiotami w celu
zaspokojenia potrzeb organizmu.
Także w odniesieniu do zachowań bezpośrednich każda społeczność
dąży do tworzenia zwyczajowych form różnych czynności, jak
spanie, spożywanie posiłków itp.
Innym kryterium różnicującym zachowania w ramach kulturowego
wzoru zachowania jest funkcja poszczególnych zachowań.
TYPOLOGIA ZACHOWAŃ ŻYWIENIOWYCH
Funkcje czynności
mogą być instrumentalne lub realizacyjne, zaś
charakter czynności
może być pośredni lub bezpośredni.
sfera zachowań
bezpośrednich
instrumentalnych
obejmuje między
innymi czynności składające się na proces produkcji, np. czynności
występujące w ramach procesu technologicznego, którego efektem
jest określony produkt spożywczy, a także czynności w trakcje
przygotowywania posiłków
sfera zachowań
bezpośrednich
realizacyjnych
obejmuje przede
wszystkim sferę konsumpcyjną, a więc czynności występujące w
trakcie konsumpcji, ale również produkty dzięki, którym zapewniona
jest równowaga wewnętrznego środowiska organizmu
sfera czynności
symbolicznych
instrumentalnych
obejmuje między
innymi stosunki między ludzkie i ich organizację, np. przygotowanie
posiłku to nie tylko zbiór urządzeń w kuchni, ale także złożona
organizacja stosunków miedzy uczestnikami tego procesu oparta na
symbolicznym porozumiewaniu się domowników
sfera zachowań
symbolicznych
realizacyjnych
obejmuje te
czynności i związane z nimi produkty żywnościowe, którym grupa
nadaje symboliczne znaczenie.
TYPOLOGIA ZACHOWAŃ ŻYWIENIOWYCH
ZACHOWANIA ŻYWIENIOWE
stanowią uzależnione od innych
czynników działania i sposoby postępowania zaspokajające
potrzeby żywieniowe. Zachowania żywieniowe dotyczą między
innymi:
sfery wyboru żywności
organizacji procesu nabywania produktów żywnościowych
ich przechowywania
przygotowania do spożycia
częstości spożywania
W całym zbiorze działań i sposobów postępowania w sferze
żywieniowej, a więc zachowań żywieniowych, można wyróżnić kilka
różniących się pod względem swojej specyfiki typów zachowań
żywieniowych:
nawyki żywieniowe
zwyczaje żywieniowe
obyczaje żywieniowe
TYPOLOGIA ZACHOWAŃ ŻYWIENIOWYCH
Nawyki żywieniowe
określa się jako charakterystyczne i
powtarzające się zachowania realizowane pod wpływem potrzeby
dostarczenia składników odżywczych oraz zapewnienia
społecznych i emocjonalnych celów.
Zły nawyk określa się
nałogiem
, ze względu na jego szkodliwość
dla zdrowia. Pojęcie nałogu najczęściej stosowane jest w
przypadku alkoholu, nikotyny czy narkotyków, niemniej jednak
wydaje się, że może być ono stosowane również w odniesieniu do
niektórych produktów żywnościowych, których spożywanie
przybiera charakter specyficznych i powtarzających się zachowań
np. tabliczka czekolady lub opakowanie chipsów spożywane w
trakcie oglądania filmu.
Kolejną kategorią są
ZWYCZAJE ŻYWIENIOWE
, czyli zgodny z
kulturą zestaw zachowań odnoszących się do żywienia
manifestowany przez osoby indywidualne wychowane w danej
kulturze . Zwyczaje stanowią ogólnie przyjęte w danej społeczności
wzory zachowania się w określonej sytuacji.
Zwyczaje żywieniowe wpływają w bardzo istotny sposób na wybór,
ilość, miejsce i sposób spożywania pokarmu. Niektóre zwyczaje
żywieniowe, które początkowo mają charakter indywidualny, po
pewnym czasie upowszechniają się i obejmują całą społeczność.
TYPOLOGIA ZACHOWAŃ ŻYWIENIOWYCH
Pojęciem zbliżonym do zwyczaju żywieniowego jest obyczaj
żywieniowy. Podobieństwo wynika przede wszystkim z faktu
osadzenia obydwu typów zachowań w kulturze.
OBYCZAJE ŻYWIENIOWE
, podobnie jak zwyczaje, można zdefiniować
jako zgodny z kulturą zestaw zachowań odnoszących się do
żywienia, jednak zachowania te charakteryzują sytuacje ważne,
doniosłe z punktu widzenia społeczeństwa.
Obyczaj jest elementem systemu kontroli społecznej, ponieważ jest
zinstytucjonalizowanym wzorem zachowań w sytuacjach
nieobojętnych dla grupy jako całości.
Obyczaje żywieniowe różnią się od zwyczajów żywieniowych przede
wszystkim, tym, że podlegają kontroli społecznej; niedostosowanie
się do nich wywołuje sankcje ze strony otoczenia społecznego, np.
wyśmianie czy obniżenie pozycji w hierarchii społecznej w sytuacji
niedostosowania do przyjętych norm obyczajowych.
DETERMINANTY ZACHOWAŃ ŻYWIENIOWYCH
W literaturze spotyka się szczegółowe klasyfikacje i opisy
czynników kształtujących wybór i spożycie żywności. U podstaw
większości z nich znajduje się dychotomiczny podział, dzięki
któremu wyróżniane są czynniki:
ekonomiczne i pozaekonomiczne
mierzalne i niemierzalne
główne i uboczne
stałe i niestałe
ilościowe i jakościowe
wewnętrzne i zewnętrzne
.
Ogólnie można stwierdzić, że za zachowania jednostki w zakresie
żywności i żywienia odpowiedzialne są:
środowisko fizyczne
(cechy biologiczne i demograficzne)
środowisko społeczne
(cechy psychologiczne i społeczno-
zawodowe)
DETERMINANTY ZACHOWAŃ ŻYWIENIOWYCH
Wśród czynników
pozaekonomicznych
wyodrębnić można między
innymi czynniki społeczno- psychologiczne, czyli podział na grupy i
klasy społeczne, wykształcenie, poziom kulturalny i cywilizacyjny
ludności, tradycje związane z charakterem oraz ze sposobem
konsumpcji, przyzwyczajenia odnoszące się do częstości zakupów,
moda, reklama, promocje, reakcje psychiczne konsumenta, zakazy
i nakazy administracyjne.
Do
wewnętrznych
uwarunkowań
zachowań żywieniowych zaliczyć
można czynniki następujące czynniki psychospołeczne: postawy i
poglądy żywieniowe, preferencje i upodobania żywieniowe, moda i
naśladownictwo, obyczajowość i wierzenia religijne, podział ról i
zadań w rodzinie.
Inna klasyfikacja
wewnętrznych
czynników oddziałujących na sferę
żywności i żywienia obejmuje: potrzeby, motywy, osobowość, a
także posiadaną wiedzę, która jest funkcją zdolności
spostrzegania, uczenia się , zapamiętywania oraz prezentowanych
postaw i preferencji.
DZIĘKUJĘ ZA UWAGĘ