GŁÓWNE SZKOŁY I MODELE 
TERAPEUTYCZNE C.D.
TERAPIA BEHAWIORALNO-
POZNAWCZA

Marek Jasiński

PODSTAWY TERAPII BEHAWIORALNEJ



Terapia behawioralna ma swoje źródła w koncepcjach 

związanych z teorią warunkowania i uczenia się (Kimble, 

1961; Hilgard, 1974), a zwłaszcza w ideach Pawłowa, 

Skinnera i Hulla (Rakowska, 2005)



Powstanie terapii behawioralnej wiąże się bezpośrednio 

ze sformułowaniem przez Wolpego hipotezy 

stwierdzającej, że skoro nerwica jest wytworem uczenia 

się, jej eliminacja jest kwestią oduczenia (Wolpe, 1958)



Współczesne podejścia behawioralne uwzględniają 

zasady społecznego uczenia się, które kładzie nacisk na 

pośredniczącą rolę poznania i na zdolność jednostki do 

samoregulacji. W tym ujęciu wpływ zewnętrznych 

wydarzeń na zachowanie jednostki zależy od jej 

wewnętrznych procesów poznawczych oraz zdolności do 

samoregulacji, która z kolei ma u podstaw wcześniejsze 

doświadczenia. Zaburzone zachowanie występuje pod 

wpływem bodźców ze środowiska społecznego człowieka, 

a wewnętrzne procesy, myśli i emocje pełnią rolę 

czynników pośredniczących w jego wystąpieniu

KONCEPCJA POWSTAWANIA 
ZABURZEŃ PSYCHICZNYCH



Terapia behawioralna koncentruje się na 

obserwowalnym zachowaniu i rozważa je w 

kategoriach mechanizmu bodziec – reakcja. 

1)

Zaburzenie psychiczne jest wynikiem interakcji 

między predyspozycjami osobniczymi człowieka a jego 

otoczeniem. 

2)

Objawy psychiczne są wyuczonymi schematami 

zachowań, które powstają w wyniku nauczenia się 

reakcji niedostosowanych lub nienauczenia się 

prawidłowych. W tym ujęciu objawy psychiczne można 

określić jako niedostosowane zachowanie nabyte na 

drodze uczenia się.

3)

Zachowanie niedostosowane ma charakter nawyku, 

który ukształtował się w procesie uczenia się. Nawyk 

jest to zespół reakcji konsekwentnie wywoływanych 

przez te same okoliczności. O powstaniu nawyku 

świadczy fakt, że powtarzające się sytuacje wywołują 

takie same reakcje (Wolpe, 1999)

KONCEPCJA POWSTAWANIA 
ZABURZEŃ PSYCHICZNYCH

4)

Zasada warunkowania sprawczego stwierdza, że 

zachowanie powstaje i utrzymuje się w wyniku 

pozytywnych konsekwencji z nimi związanych. Gdy brak 

jest wzmocnień tego typu, zachowanie wygasa. 

Wzmocnienie to każde zdarzenie, które zwiększa 

prawdopodobieństwo wystąpienia określonej reakcji w 

podobnych warunkach. Wzmocnienie o charakterze 

dodatnim oznacza wystąpienie zdarzenia, które ma 

funkcję nagrody, a o charakterze ujemnym – 

zapobieżenie wystąpieniu zdarzenia, które ma funkcję 

kary. Zachowanie niedostosowane powstaje i utrzymuje 

się dzięki temu, że jest wzmacniane za pomocą nagród. 

5)

Zakres procesu uczenia się może się rozszerzać dzięki 

zjawisku generalizacji. Kiedy dana osoba nauczyła się 

reagować na konkretny bodziec w określony sposób, 

będzie miała tendencję do przejawiania podobnej reakcji 

na podobne bodźce. Siła generalizacji zależy od stopnia 

podobieństwa między zdarzeniem objętym generalizacją 

a zdarzeniem oryginalnym (Rakowska, 2005)

KONCEPCJA POWSTAWANIA 
ZABURZEŃ PSYCHICZNYCH

6)

Mechanizm warunkowania klasycznego polega na uczeniu się 

odruchów warunkowych przez skojarzenie przykrego bodźca 

bezwarunkowego z bodźcem obojętnym. Dzieje się tak, gdy 

bodziec uprzednio obojętny działa równocześnie z bodźcem 

awersyjnym wywołującym obronę. To, co towarzyszy doznaniu 

lęku, jest z nim bezpośrednio kojarzone i w ten sposób tworzy 

się grupa czynników wywołujących lęk. Uwarunkowany lęk 

aktywuje i wzmacnia instrumentalne reakcje ucieczki i 

unikania.

7)

Większość nawyków słabnie i zanika, gdy przestaje służyć 

interesom jednostki. Nawyki lękowe są wyjątkiem, ponieważ 

reakcja obronna unikania powoduje, że nie może się pojawić 

inna reakcja uczuciowa współzawodnicząca z lękiem.

8)

Uczenie się na drodze naśladowania polega na obserwowaniu 

zachowania drugiej osoby i powtarzaniu tego sposobu 

zachowania, co prowadzi do nabycia nowych sposobów 

reagowania bez prób. Większość zachowań niedostosowanych 

powstaje w wyniku równoczesnego uczenia się według 3 

zasad: warunkowania sprawczego, klasycznego i naśladowania

TECHNIKI TERAPII BEHAWIORALNEJ



Techniki oparte na warunkowaniu sprawczym – wzmocnienia 

pozytywne. 
Są tworzone w celu wzmocnienia już istniejących pożądanych 

zachowań lub zainicjowania nowych, bądź w celu wygaszenia 

zachowań niepożądanych. Czynniki mające wartość nagrody 

utrzymują zachowania, a ich brak powoduje jego wygaszenie



Systematyczna desensytyzacja 
Polega na stopniowym wystawianiu pacjenta na działanie 

bodźców wywołujących lęk, w momencie gdy znajduje się on w 

stanie emocjonalnego wyciszenia. Działanie tej techniki 

tłumaczy się zasadą wzajemnego hamowania reakcji, która 

zakłada, że jeśli pojawi się nowa odmienna reakcja emocjonalna 

na sytuację, to wcześniejszy nawyk ulega zahamowaniu i 

osłabieniu



Trening asertywności



Terapia implozywna
Polega na ciągłej, przedłużonej ekspozycji na działanie bodźców 

wywołujących lęk, przy zakazie unikania tych bodźców 

TECHNIKI TERAPII BEHAWIORALNEJ



Terapia awersyjna
Dotyczy zachowań zagrażających zdrowiu lub 

przynoszących szkodę innym. Opiera się ona na 

warunkowaniu awersyjnym, polegającym na 

kojarzeniu wywołującego przykre doznania bodźca 

bezwarunkowego z występowaniem 

niepożądanego zachowania. Ustala się w ten 

sposób reakcja lękowa związana z tym 

zachowaniem i wywołującymi je bodźcami i tworzy 

się reakcja unikania (Meyer, Chesser, 1973)



Trening umiejętności społecznych
Opiera się na uczeniu przez naśladowanie. Jego 

celem jest rozwinięcie nowych umiejętności 

zachowywania się, eliminowanie nieprawidłowych 

zachowań oraz uczenie się rozwiązywania 

problemów (Bandura, 1969)

TECHNIKI TERAPII BEHAWIORALNEJ



Technika samoinstruowania
Ma na celu wzmocnienie procesu uczenia się 

nowych zachowań przez naśladowanie. Polega na 

kierowaniu własnym zachowaniem przez dawanie 

sobie instrukcji. Najpierw pacjent obserwuje jak 

terapeuta lub inny pacjent zachowuje się w sytuacji 

społecznej, w której on ma problemy. Następnie 

sam sobie daje instrukcje dotyczące modelowego 

zachowania i równocześnie powtarza to zachowanie



Trening umiejętności wychowawczych
Opiera się na naśladowaniu i przeznaczony jest dla 

rodziców, których dzieci przejawiają zachowania 

niedostosowane. Polega na naśladowaniu praktyk 

wychowawczych których brakuje w repertuarze 

zachowań rodziców wobec dzieci. stosowanych 

przez terapeutów lub innych rodziców, 

BEHAWIORALNA TERAPIA 
POZNAWCZA



Koncentruje się na procesach umysłowych. Jej celem 
jest zmiana przekonań i zachowań. Powstała w 
wyniku zastosowania zasad teorii społecznego 
uczenia się rozwiązywania problemów poznawczych 
(Bandura, 1977; Kendall, Braswell, 1985).



Myślenie wpływa na emocje i zachowanie, ale 
również podlega obecnemu nastrojowi i konsekwencji 
wcześniejszych działań (Bandura, 1986). Sposób 
interpretowania wydarzeń ma wpływ na to, jak on się 
zachowuje. Zniekształcenia w zakresie przekonań i 
przetwarzania informacji lub deficyty w 
umiejętnościach poznawczych wpływają na 
powstawanie zaburzeń emocjonalnych i zachowania 
(Ellis, 1962; Beck, 1976; Goldfried, 1971)

KONCEPCJA POWSTAWANIA ZABURZEŃ 
PSYCHICZNYCH W UJĘCIU 
BEHAWIORALNEJ TERAPII POZNAWCZEJ



Ellis (1962) wyjaśnia mechanizm powstawania zaburzeń 

psychicznych za pomocą schematu: wydarzenie 

aktywujące (stresujące) – system przekonań – 

emocjonalne konsekwencje. Radzenie sobie z 

wydarzeniem stresującym przez odwołanie się do 

racjonalnego systemu przekonań powoduje adekwatne 

emocjonalne konsekwencje, jak smutek, żal, przykrość. 

Radzenie sobie z wydarzeniem stresującym przez 

odwołanie się do nieracjonalnego systemu przekonań 

powoduje nieadekwatne emocjonalne konsekwencje, 

jak depresja, wrogość, lęk itp. 



Ellis akcentuje rolę myślenia w kategoriach „muszę” i 

„powinienem” w tworzeniu nieracjonalnych przekonań. 

Myślenie w tych kategoriach sprawia, że pragnienia i 

preferencje uzyskują status konieczności. Pochodną 

tego typu myślenia jest wyolbrzymiona ocena 

negatywnych wydarzeń i niska odporność na frustrację

KONCEPCJA POWSTAWANIA ZABURZEŃ 
PSYCHICZNYCH W UJĘCIU 
BEHAWIORALNEJ TERAPII POZNAWCZEJ



Dysfunkcyjne założenia i myśli 

automatyczne
Z dysfunkcyjnymi przekonaniami, które 

ukształtowane zostały w dzieciństwie i 

dotyczą własnej osoby i innych ludzi, wiąże 

się zniekształcenie procesu przetwarzania 

informacji. Powoduje to, że osoby 

utrzymujące negatywne przekonania nie są w 

stanie ich poprawić
Myśli automatyczne, to pochodne 

dysfunkcyjnych przekonań, łatwe do 

zwerbalizowania, których treść zależy od 

kontekstu sytuacji

KONCEPCJA POWSTAWANIA ZABURZEŃ 
PSYCHICZNYCH W UJĘCIU 
BEHAWIORALNEJ TERAPII POZNAWCZEJ



Przykłady dysfunkcyjnych przekonań

1)

Myślenie typu „wszystko albo nic”

2)

Generalizowanie negatywnych wydarzeń, 
polegające na wnioskowaniu, że jedno 
negatywne wydarzenie nieuchronnie zwiastuje 
nadejście innych negatywnych zdarzeń

3)

Skupianie się na negatywnych aspektach 
sytuacji, a pomijanie pozytywnych

4)

Automatyczne deprecjonowanie pozytywnych 
informacji

5)

Wyolbrzymianie niedoskonałości i 
umniejszanie pozytywnych cech

KONCEPCJA POWSTAWANIA ZABURZEŃ 
PSYCHICZNYCH W UJĘCIU 
BEHAWIORALNEJ TERAPII POZNAWCZEJ



Przykłady dysfunkcyjnych przekonań c.d.

6)

Opieranie się na emocjach jako dowodzie na 

prawdziwość

7)

Stosowanie nieadekwatnych określeń 

sytuacji,; negatywne określenie powoduje 

reakcję emocjonalną negatywną

8)

Wnioskowanie na podstawie nieistotnych 

faktów

9)

Odnoszenie wszystkiego do siebie, polegające 

na egocentrycznej interpretacji 

interpersonalnych sytuacji

10)

Myślenie zdominowane przez powinności i 

nakazy

TECHNIKI BEHAWIORALNEJ TERAPII 
POZNAWCZEJ



Centralnym mechanizmem oddziaływania w 

psychoterapii poznawczej jest doprowadzenie do 

zmiany myślenia w celu wywarcia wpływu na 

emocje i zachowania (Bandura, 1977). Przyjmuje się 

założenie, że skoro to, w co człowiek wierzy, ma 

wpływ na to, jak się zachowuje, to zmiana w 

zakresie przekonań spowoduje zmianę w 

zachowaniu. 



Restrukturyzacja myślenia
Polega na eliminowaniu przekonań dysfunkcyjnych i 

wprowadzaniu w ich miejsce nowych, które nie 

powodują skutków negatywnych (Ellis, 1962; Liotti, 

1986). Na drodze dyskusji i perswazji terapeuta 

pomaga pacjentowi zrozumieć na czym polega brak 

racjonalności jego przekonań pod względem 

zgodności z rzeczywistością

TECHNIKI BEHAWIORALNEJ TERAPII 
POZNAWCZEJ



Trening radzenia sobie ze stresem
Ma na celu poprawienie umiejętności radzenia sobie w 

stresujących interpersonalnych sytuacjach. Opiera się 

na założeniu, że przyczyną braku tych umiejętności są 

deficyty w zakresie myślenia i zachowania (np. brak 

asertywności)
Trening obejmuje zarówno poznawczy jak i 

behawioralny aspekt umiejętności radzenia sobie w 

sytuacjach społecznych. Polega na nabywaniu 

umiejętności poznawczych i zmienianiu przekonań. 

Łączy modyfikację przekonań z behawioralną techniką 

samoinstruowania, która polega na kierowaniu 

własnym zachowaniem przez dawanie sobie instrukcji. 

Trening może być wspomagany wyobrażeniem sobie 

siebie w stresujących sytuacjach i werbalizowaniem 

uczuć oraz odgrywaniem konstruktywnych zachowań w 

sytuacjach symulowanych, co powoduje obniżenie 

poziomu lęku i ułatwia wprowadzenie zmiany 

zachowania

TECHNIKI BEHAWIORALNEJ TERAPII 
POZNAWCZEJ



Trening rozwiązywania problemów
Polega na rozwiązywaniu problemów 

interpersonalnych i intrapsychicznych. Opiera się 

na założeniu, że głównym źródłem problemów są 

deficyty poznawcze, które prowadzą do braku 

umiejętności ich rozwiązywania. Pokonywanie 

tych deficytów odbywa się w kilku krokach:

1)

Koncentrowanie się na problemie

2)

Precyzyjne definiowanie problemu

3)

Generowanie jak największej liczby 

alternatywnych zachowań

4)

Wybór najlepszego rozwiązania

5)

Planowanie wprowadzenie rozwiązania w życie

6)

Ocena skutków jakie dała realizacja tego 

rozwiązania