REWOLUCJA PRZEMYSŁOWA 1760 – 1830

• całokształt przemian technicznych, 

ekonomicznych oraz społecznych 
związanych z powstawaniem przemysłu 
fabrycznego i nowoczesnej cywilizacji 
przemysłowej. 

REWOLUCJA PRZEMYSŁOWA 1760 – 1830

• Najwcześniej, ok. 1760–1830, rewolucja 

przemysłowa dokonała się w Anglii. 
Wśród wielu wynalazków, które się tam 
wówczas pojawiły, zasadnicze znaczenie 
miały innowacje w hutnictwie, 
włókiennictwie  i energetyce. 

REWOLUCJA PRZEMYSŁOWA 1760 – 1830

    W hutnictwie główną rolę odegrały nowe 

metody wytapiania i obróbki żelaza. Zastąpiono 
węgiel drzewny węglem kamiennym i koksem. 
Skonstruowano nowy typ pieców (wielkie 
piece), a także pieców do rafinacji surówki 
żelaza (piece pudlingowe) i zastąpiono kucie 
walcowaniem.

  Pozwoliło to na wytwarzanie dużych ilości 

produktów o jednakowych właściwościach 
i zapoczątkowało erę masowej produkcji 
żelaza. 

REWOLUCJA PRZEMYSŁOWA 1760 – 1830

• Rozwojowi hutnictwa towarzyszyło 

powstanie górnictwa węgla 
kamiennego i szybki wzrost wydobycia 
tego surowca. 

• Zużycie węgla kamiennego w Wielkiej Brytanii:

• 1800

-

10 mln ton

• 1856

-

60 mln ton

• 1869

-

97 mln ton

• 1900

-

167 mln ton

• 1913

-

189 mln ton

• 1929

-

176 mln ton

• 1950

-

194 mln ton

REWOLUCJA PRZEMYSŁOWA 1760 – 1830

     Przewrót w energetyce dokonał się 

w wyniku zastosowania maszyny parowej 
do napędu urządzeń mechanicznych 
w górnictwie, hutnictwie, włókiennictwie, 
następnie w innych dziedzinach produkcji, 
na końcu w transporcie. Pierwsza 
użyteczna maszyna parowa została 
uruchomiona 1770; wynalazek ten 
doprowadził do znacznego uniezależnienia 
źródła energii od warunków naturalnych. 

REWOLUCJA PRZEMYSŁOWA 1760 – 1830

    W przemyśle włókienniczym 

najważniejszym procesem rozwojowym była 
mechanizacja pracy.

•  Jej początki nastąpiły wraz z pojawieniem się 

maszyn przędzalniczych i mechanicznych 
warsztatów tkackich w 2. połowie 
XVIII wieku.

• Zastosowano maszyne parowa do napędu urządzeń 

przędzalniczych i tkackich:

• 1830 

-

3000  maszyn parowych

• 1870

 - 

50 000-100 000 maszyn parowych

REWOLUCJA PRZEMYSŁOWA 1760 – 1830

• 1712  

–  

tłokowa maszyna parowa atmosferyczna, do 

pompowania wody z kopalni (Thomas Newcomen - Anglia).

• 1720 

– 

wiertarki do metali i obrabiarki do kół zębatych, 

• 1732 

– 

maszyna parowa (Newcomena) do napędu maszyn 

obrotowych (Darby - Anglia).

• 1733 

– 

mechaniczne czółenko tkackie (Kay - Anglia), 

• 1735 

– 

wytop żelaza tylko przy użyciu koksu (Darby - 

Anglia), 

• 1754 

– 

pierwsza walcownia żelaza (H. Cort)

• 1761 

– 

maszyna do urobku węgla (M. Menzies - Anglia)

• 1764  

–  

przędzarka mechaniczna (Hargreaves - Anglia)

• 1769 

– 

przemysłowa maszyna parowa (Watt - Anglia)

• 1800  

–  

bateria elektryczna (Volta - Włochy)

• 1808  

–  

kolej parowa na szynach (R. Trevithick - Anglia)

• 1825  

–  

pierwsza publiczna linia kolejowa Stockton – 

Darlington (G. Stephenson - Anglia)  - 

Prowadzony przez Stephensona 

parowóz Locomotion ciągnął 80 ton ładunku węgla i mąki na odcinku 15 km 
przez ponad dwie godziny, osiągając na jednym z odcinków prędkość 39 km/h.

Linia kolejowa Stockton- Darlington 

 REWOLUCJA PRZEMYSŁOWA 1760 – 1830

• Spalanie węgla zwiększyło zanieczyszczenie powietrza – 

na szerszą skalę pojawiły się:

•  zapylenie (spalanie metanu  z niedoborem tlenu)
•  smog.

Wzrost zanieczyszczenia powietrza 
• gazy pochodzące ze spalanego węgla - do 4% wagi węgla
• pyły z produkcji hutniczej - 8-10% wagi wyprodukowanej 

surówki

• rozwój przemysły chemicznego
• wzrost ilości odpadów przemysłowych
Zanieczyszczenie rzek w Anglii - pomór ryb w latach 1820-

1830.

Druga REWOLUCJA PRZEMYSŁOWA 1870 – 

1914

• 1829  

–  

pierwszy silnik elektryczny (Jedlicka)

• 1832  

–  

pierwsza prądnica prądu zmiennego (Pixii - 

Francja)

• 1853  

–  

 lampa naftowa (Ignacy Łukasiewicz - Polska), 

• 1854 

– 

wydobycie i przetwarzanie ropy naftowej 

(Łukasiewicz - Polska), pierwsza żarówka elektryczna (Goebel - 
Niemcy),

• 1856  

–  

masowa produkcja stali (Bessemer - Anglia),

• 1875  

–  

 pojazd z silnikiem benzynowym (Austria),

• 1879  

–  

lokomotywa elektryczna (Niemcy),   żarówka 

elektryczna (Edison - USA),

• 1885  

–  

  samochód z silnikiem benzynowym (Benz - 

Niemcy), 

• 1901  

–  

nawiązanie łączności   radiowej poprzez 

Atlantyk (Marconi - Włochy),

• 1903  

–  

  samolot: pierwsze udane loty (Wright, Hawk - 

USA), 

Trzecia REWOLUCJA PRZEMYSŁOWA po 1945

• 1934  

–  

sztuczna promieniotwórczość (Curie - Francja).

• 1942  

–  

pierwszy   reaktor jądrowy (Fermi, Chicago), 

• 1945  

–  

  bomba atomowa (Oppenheimer - USA),

• 1948  

–  

 tranzystor (USA),

• 1971  

–  

pierwszy   mikroprocesor (USA),

• 1981 

– 

pierwszy w świecie komputer osobisty (IBM 

PC), 

Przemysł czynnikiem zmian zachodzących 

w środowisku

• Zmiany w skali globalnej spowodowane 

wykorzystaniem paliw kopalnych: 
początkowo węgla a potem ropy 
naftowej, jej pochodnych i gazu 
ziemnego :

• efekt cieplarniany – globalne ocieplenie
• zanik warstwy ozonowej
• zakwaszenie środowiska (efekt 

regionalny)

Globalne ocieplenie- 

Hipotezy globalnego ocieplenia próbują 

wytłumaczyć dlaczego średnia globalna temperatura wzrosła od 
końca 19 wieku do początku 21wieku o 0,7st. C i ocenić w jakiej 

mierze efekt ten jest wywoływany przez działalność człowieka.

 

Przyczyny zmian 
klimatycznych

Roczna emisja substancji gazowych  do atmosfery

Efekt cieplarniany- 

w atmosferze zidentyfikowano ponad 30 

gazów szklarniowych

. 

Efekt cieplarniany

Skutkiem może być:  
• wymieranie gatunków,
•  ubożenie gleb,
•  niedobory wody na obszarach, gdzie 

dotychczas nie było z nią kłopotów,

•  anomalie klimatyczne,
•  zmniejszenie się powierzchni lądów, w 

tym obszarów możliwych do zasiedlenia,

Prawdopodobne skutki efektu cieplarnianego

• Wzrost globalnej średniej rocznej temperatury powietrza od 1,4 do 5,8°C w 

okresie 1990–2100 (jeżeli koncentracja gazów cieplarnianych podwoi się).

• Wzrost poziomu morza od 9 do 88 cm w okresie 1990–2100 na skutek termicznej 

ekspansji oceanów oraz topnienia lodów. Wzrost poziomu morza może mieć 
negatywny wpływ na infrastrukturę energetyczną, przemysłową i transportową, 
siedliska ludzkie, system ubezpieczeń majątkowych oraz turystykę.

• Zmiany cyrkulacji atmosferycznej wpływające na warunki klimatyczne w różnych 

regionach świata oraz zmiany w cyrkulacji oceanicznej, która będzie zaburzać 
przebieg prądów morskich.

• Zmiany w reżimie opadów, co wpłynie na częstość i zasięg występowania susz i 

powodzi oraz związanego z tym ograniczania w dostępie do zasobów wodnych 
niektórych regionów świata.

• Zanik lodowców górskich, zmniejszanie pokrywy śnieżnej, zmniejszenie zasięgu 

lodu morskiego i kurczenie się wiecznej zmarzliny.

• Spadek produkcji rolnej w strefie międzyzwrotnikowej, co wiąże się z 

rozszerzeniem strefy głodu przy jednoczesnym wzroście produktywności rolniczej 
strefy umiarkowanej.

• Zmiany w składzie gatunkowym wielu ekosystemów (takich jak lasy, rafy 

koralowe).

• Zwiększenie zagrożenia zdrowia społeczeństw przez rozszerzenie się zasięgu 

występowania chorób.

Sprzężenia zwrotne - a postęp ocieplenia

•  

Geofizyczne sprzężenia zwrotne, które bezpośrednio wpływają na 

system radiacji:

• Przykładem takiego sprzężenia dodatniego (czyli potęgującego efekt) 

jest wzrost zawartości pary wodnej spowodowany wzrostem 
temperatury i parowania (emisja najważniejszego gazu 
szklarniowego do atmosfery) i powodujące dalsze nasilenie efektu 
cieplarnianego. 

• Drugim, najbardziej dyskusyjnym przykładem jest zwiększony rozwój 

chmur. Chmury zmniejszają dopływ promieniowania słonecznego do 
powierzchni Ziemi przez pochłanianie i odbijanie energii 
promienistej w zakresie krótkofalowym, co powoduje ochłodzenie 
atmosfery. Równocześnie chmury absorbują promieniowanie 
długofalowe Ziemi, kierując je z powrotem do jej powierzchni, a więc 
działają tak, jak gazy szklarniowe, powodując ocieplenie atmosfery. 
Wynik netto oddziaływania chmur pozostaje nadal nieokreślony.

Ocieplenie globalne - wpływ innych 

zanieczyszczeń

• Uważa się, że zarówno naturalna, jak i antropogeniczna emisja 

pyłu do atmosfery (np. w wyniku erupcji wulkanicznych, procesów 
spalania, działalności przemysłu materiałów budowlanych, 
składowania produktów przemysłu wydobywczego) oraz 
antropogeniczna emisja SO2 do atmosfery, który podlega 
przemianom do aerozolu siarczanowego, są zjawiskami 
osłabiającymi efekt cieplarniany. 

• Dzieje się tak głównie dlatego, że substancje te (albo 

zanieczyszczenia wtórne powstające w wyniku emisji tych 
substancji) ograniczają dopływ promieniowania słonecznego do 
powierzchni Ziemi. 

Sprzężenia zwrotne -a postęp ocieplenia

•  

Biochemiczne sprzężenia zwrotne, które wpływają na system 

radiacyjny poprzez biosferę. 

• Przykładem sprzężenia dodatniego jest zmniejszenie 

rozpuszczalności dwutlenku węgla w oceanach wraz ze wzrostem 
temperatury, co prowadzi do zwiększenia ilości CO2 w powietrzu 
atmosferycznym i spotęgowanie efektu cieplarnianego. 

• Przykładem ujemnego sprzężenia jest wzrost szybkości reakcji 

zaniku metanu wraz ze wzrostem temperatury, co powoduje 
osłabienie efektu cieplarnianego w związku z redukcją CH4 w 
atmosferze. 

• Przykładem sprzężenia o nieznanym kierunku jest stopień 

wymiany dwutlenku węgla między atmosferą a oceanem, związany 
ze wzrostem temperatury.

Ubytek warstwy ozonowej

Dziura ozonowa to zjawisko ubytku ozonu w ozonosferze, wywołane 

zanieczyszczeniem atmosfery związkami reagującymi z ozonem. W 

wyniku reakcji następuje spadek stężenia ozonu i tworzenie się tzw. 

dziur ozonowych.

• Wśród gazów wywierających niszczący wpływ na warstwę ozonową 

największy udział mają freony, halony, tlenki azotu, chlorek metylu i 
bromek metylu

• Pod względem chemicznym freony (CFC) są pochodnymi 

chlorowcowymi węglowodorów nasyconych. W cząsteczce zawierają 
atomy chloru i fluoru, niekiedy również bromu. 

• Halony są pochodnymi fluorowcowymi metanu i etanu.

 

Ubytek warstwy ozonowej

•Ozon mierzymy w dobsonach. 300 dobsonów to 
wartość typowa dla warstwy ozonowej. Co to 
oznacza? Gdyby przyjąć, że wszystkie cząstki ozonu 
zostały zgromadzone przy powierzchni ziemi to 
grubość takiej warstwy wynosiłaby około 3 mm (= 
300 dobsonów).

• 1 dobson = warstwa o grubości 0,01 mm 
składająca się z czystego ozonu przy powierzchni 
ziemi ( w temperaturze 0 st. Celsjusza)

Nazwy najpopularniejszych freonów i innych 

związków chłodniczych

• Oznaczenia 

Nazwa polska

• R-11  

CFC-11 

 

trichlorofluorometan

• R-12  

CFC-12 

dichlorodifluorometan

• R-13  

CFC-13 

 

chlorotrifluorometan

• R-22  

HCFC-22 

chlorodiflurometan

• R-23 

 HFC-23 

trifluorometan

• R-113                CFC-113  trichlorotrifluoroetan
• R-114                CFC-114  1,2-dichloro-1,1,2,2-tetrafluoroetan
• R-115                CFC-115  1-chloro-1,1,2,2,2-pentafluoroetan
• R-116                CFC-116   heksachloroetan
• R-134a              HFC-134a 

1,1,1,2-tetrafluoroetan

• R-227ea            HFC-227ea 

1,1,1,2,3,3,3-heptafluoropropan

Wielkość dziury ozonowej

Rozwój dziury ozonowej na półkuli południowej

Kwaśne opady

• Kwaśne deszcze – opady atmosferyczne, 

o odczynie kwaśnym; zawierają kwasy 
wytworzone w reakcji wody z 
pochłoniętymi z powietrza gazami, jak: 

dwutlenek siarki, tlenki azotu, 
siarkowodór, chlorowodór

, 

wyemitowanymi do atmosfery w 
procesach spalania paliw oraz różnego 
rodzaju produkcji przemysłowej.

Kwaśne opady

• Wraz z opadami atmosferycznymi, 

zanieczyszczenia spadają na ziemię i roślinność 
w postaci opadu zwanego "

depozycją mokrą

". 

Mogą jednak osiadać na cząsteczkach pyłu 
zawieszonego w powietrzu, które to cząsteczki 
z czasem opadają. Mówi się wtedy o 

"depozycji 

suchej

". 

• Niebezpieczeństwo pochodzi jednak z 

powietrza, a całe zjawisko łączenia się tlenków 
z wodą i dostawania się w ten sposób kwasów 
do wód, gleb, i płuc ludzi i zwierząt, oraz na 
mury budynków określa się ogólnie nazwą 
"kwaśnego deszczu".