BIOFIZYKA
DR JULIAN SKRZYPIEC
Tel. 017 86-344-62 (domowy)
017 872-1925 (służbowy)
017 872-1920 (sekr.Instytutu)
017 872 -1928 (z-ca dyr.Instytutu ds.
dydaktycznych)
0605953128
BIOFIZYKA
DR JULIAN SKRZYPIEC
Tel. 017 86-344-62 (domowy)
017 872-1925 (służbowy)
017 872-1920 (sekr.Instytutu)
017 872 -1928 (z-ca dyr.Instytutu ds.
dydaktycznych)
0605953128
INFORMACJE FORMALNE
•
Wymiar godzin : 15
•
Forma zakończenia : egzamin (pisemny + ustny)
•
Pytania (problemy ): do uzgodnienia ze
studentami
•
Pytania (problemy): do wiadomosci studentów
po zakończeniu wykładu
•
Termin egzaminu: zerowy lub zgodnie z
harmonogramem
•
Literatura: wykaz w sylabusie (październik 2008)
•
Konsultacje : terminy zgodne z wykazem
dyżurów , krótkie informacje za pomocą e-mail
PODSTAWY
BIO + FIZYKA
PODMIOT BADAŃ
(Co badamy)
METODY:
-doświadczalne
-teoretyczne
-symulacje komputerowe
METODOLOGIA
(W jaki sposób
badamy)
PODMIOT BADAŃ
PODMIOT BADAŃ:
ORGANIZM ŻYWY
procesy
Transporty materii i energii
Sterowanie i transport
informacji
oddziaływanie
czynników fizycznych
Biofizyczne podstawy metod
obrazowania
UWAGA
• Stosowanie aparatury fizycznej
(termometr, ciśnieniomierz itp.) oraz
fizycznych metod pomiarowych
nie
jest biofizyką
Biofizyka = nauka
interdyscyplinarna
Dyscypliny- wkład
Biologia (podmiot badań)
Biochemia (procesy)
Chemia (reakcje chemiczne)
Fizyka (metody + metodologia)
Matematyka (modele + opis teor.)
Cybernetyka (sterowanie)
Informatyka (sieci, zaburzenia)
Elektronika (aparatura)
Technika (implanty)
Podział biofizyki
BIOFIZYKA
CZYSTA
(modele mat.procesów
biologicznych)
STOSOWANA
Diagnostyka medyczna
TERAPIA
Skala badań biofizyki
Skala badań
Mikroskala
(Poziom kwantowy)
Makroskala
(Poziom klasyczny)
Komórka
Makrocząsteczka
Molekuła
Tkanka
Cały organizm
Skala badań –cechy obiektu
Skala badań
Cechy obiektu
Mikroskala
(Poziom kwantowy)
Makroskala
(Poziom klasyczny)
Nieciągłość i skoki
energii
Brak determinizmu
klasycznego
Zbyt duża liczba
obiektów
Brak możliwości
opisu klasycznego
Możliwy tylko opis
Statystyczny
(klasyczny lub kwantowy)
Cechy podmiotu badań
• Wieloskładnikowość
• Niejednorodność
• Nieciągłość
• Nierównowagowość
• Otwartość
• Specyficzność
Wieloskładnikowość
Różne typy molekuł
(małe, duże)
Różne typy oddziaływań
(silne i
słabe wiązania)
Chaos molekularny cieplnego
ruchu cząstek
Niejednorodność
Różne stężenia molekuł
( np. na
zewnątrz i wewnątrz komórki)
Różne gęstości
(np. płuca, tkanka
kostna, tkanka mięśniowa)
Niestacjonarność stanów,
nieliniowy opis, osobliwości
Nieciągłość
Skokowa zmiana rozkładu gęstości i
ciśnień molekuł (małe rozmiary+
skoki wartości = konieczność
stosowania praw mechaniki
kwantowej)
A
(p,ρ)
A’
(p’,ρ’)
Błona
półprzepuszczalna
(brak przepływu)
Nierównowagowość
Nierównowaga
termodynamiczna
Transporty
Życie
Entropia
minimalna
Stany
nieuporządkowane
Nierównowagowość (cd)
Równowaga
termodynamiczna
Brak
transportów
Stan
uporządkowany
ŚMIERĆ
Otwartość
Wymiana materii i energii z otoczeniem
Materia:
Oddychanie, odżywianie, wydalanie
Energia:
Przewodnictwo, konwekcja, promieniowanie
Informacja:
????????
Specyficzność
• Istnienie kanałów transportowych jest
możliwe dzięki wyspecjalizowanym białkom
• Zmienne rozkłady ładunków od jonizacji do
obojętności elektrycznej
• Cząsteczka polarna i obojętna (fosfolipidy-
część cząsteczki polarna, część obojętna
• Zmiana energii wiązania w procesie rozwoju
• Układ hierarchiczny o dużej zdolności do
samoorganizacji
Wpływ czynników fizycznych
na organizm człowieka (1)
1.Mechaniczne
Drgania
mechaniczne
Fale sprężyste
Przeciążenia,
nieważkość
Niskie i wysokie
ciśnienie
Infradzwięki
Dźwięki
słyszalne
(?)
Ultradzwięki
Wpływ czynników
fizycznych
na organizm człowieka (2)
2.Cieplne
Transport materii
Temperatura
niska i wysoka
Wilgotność
Przewodnictwo
Konwekcja
Promieniowanie
Wpływ czynników
fizycznych
na organizm człowieka (3)
3a. Elektro-
magnetyczne
Prądy stałe
Prądy zmienne
i przemienne
Stałe i wolno-
zmienne
pola elektryczne
i magnetyczne
(?)
Drgania
elektro-
magnetyczne
Wpływ czynników
fizycznych
na organizm człowieka (3)
3b. Elektro-
magnetyczne
Pola elektro-
magnetyczne
wysokiej
częstotliwości
Promieniowanie
jonizujące
Promieniowanie
niejonizujące
(slajd 19)
RTG
α, β, γ
Wpływ czynników fizycznych
na organizm człowieka (3)
Promieniowanie
niejonizujące
Podczerwień
Widzialne
(?)
Ultrafiolet (?) Laserowe (?)
Wpływ czynników fizycznych
na organizm człowieka (4)
• Wolne rodniki i antyoksydanty
• Promieniowanie kosmiczne (szybkie
neutrina)
• Czynniki niekonwencjonalne
-?????????
Czynniki mechaniczne
• Drgania
zmiany typu harmonicznego
(okresowego) wielkości typu: wychylenie, ciśnienie, gęstość
• Fala
rozchodzące się w przestrzeni zaburzenie,
które w każdym punkcie przestrzeni ma taki sam charakter
Drgania sprężyste – praca
własna
- Podstawowe parametry ruchu
drgającego: częstotliwość, okres,
amplituda, faza
- Rodzaje drgań: idealne, tłumione,
wymuszone. Wykresy dla
wymienionych rodzajów drgań
- Rezonans: opis, warunki, wykres,
przykłady rezonansu mechanicznego
życzę powodzenia
Fale akustyczne – praca
własna
• Powstawanie ( źródła)
• Własności
• Podstawowe parametry fali akustycznej
• Opór akustyczny
• Zjawiska na granicy ośrodków : odbicie,
załamanie, pochłanianie,
• Energia fali: jednostki, przemiana energii w
wyniku pochłaniania ( absorpcji fali)
INFRADŹWIĘKI
• Fale typu mechanicznego (zmiana
gęstości ośrodka, zmiany ciśnienia)
• Częstotliwość ν = (0 do 20 Hz)
• Długość fali λ rzędu kilkadziesiąt
metrów
• Małe tłumienie = duża przenikalność
• Bardzo trudne do badania – brak
generatorów i detektorów z możliwością
regulacji
INFRADZWIĘKI
ŹRÓDŁA
Naturalne
Sztuczne
Uporządkowany ruch
powietrza i wody
Wyładowania
atmosferyczne
Ruchy tektoniczne
Wiatry wokół
Wysokich obiektów
Piszczałki o L~20m
Wybuchy
artyleryjskie
Ruch drogowy
(w pasie do 200m)
Transport
lotniczy
Infradźwięki – własności,
działanie
• Długość fali rzędu kilkadziesiąt metrów
• Częstotliwość ν od 0 do 20Hz
• Małe tłumienie w cieczach i ciałach stałych
implikuje
dużą przenikalność –
w
przypadku granicznym zasięg rzędu
kilkuset km
Ponieważ narządy wewnętrzne charakteryzują
się
porównywalnymi
z infradzwiękami
częstotliwościami drgań własnych
( kl.piersiowa – 4 do 10Hz, pęcherz moczowy
– 18 do 20Hz, mózg- ok. 10Hz) działanie na
organizm jest prawdopodobnie typu
rezonansowego
( wzrost amplitudy drgań)
Infradźwięki –
działanie
na
organizm człowieka
W zależności od
natężenia i czasu ekspozycji
następuje
eskalacja efektów:
- Ból głowy
- Niepokój
- Mdłości
- Bezsenność
……………………………………………………………….
…od tego poziomu badania na zwierzętach doświadczalnych
……………………………………………….
-
Omdlenia
- Pękanie naczyń krwionośnych
- Śmierć
Infradźwięki – efekty
działania
Natężenie
Czas
ekspozycji
Efekty
Do 120 dB
Do 5 min
Pow. 5 min
Brak efektów
Brak badań
120dB do 140dB
Do 2 min
Pow. 2 min
Zmęczenie, ból
głowy
Brak badań
140dB do 160dB
Do 2 min
Pow. 2min
Utrata równowagi
mdłości
Trwałe uszkodzenia
Pow. 160dB
??
Brak badań
Ok. 170 dB
Brak danych
Pękanie naczyń
krwionośnych i
szybka śmierć
zwierząt
doświadczalnych
Infradźwieki-
przeciwdziałanie i
zastosowanie
Ochrona –
brak skutecznych sposobów
Zastosowanie –
brak (a może stosujemy
nieświadomie ?)
Uzasadnienie:
- Nie potrafimy konstruować
regulowanych (ν, I) generatorów
- Zbyt dużo niewiadomych aby można
było rozpocząć badania kliniczne
- Nie potrafimy określić dokładnego
celu badań
Wibracje
• Definicja
: drgania o ν= (10 do 20 Hz)-
bezpośrednio
działają na organizm
(warunek konieczny – kontakt fizyczny)
• Źródła
: - młoty pneumatyczne
- maszyny np. silniki okrętowe
- silniki Diesla (szczególnie
niebezpieczne silniki niskoobrotowe)
Działanie
: podobnie jak infradzwięki
-
???
Zapobieganie
: środki ochrony osobistej
Ultradźwieki
• Definicja
: Fale typu mechanicznego (drgania
cząstek ośrodka w którym rozchodzi się fala
– w gazach i cieczach zmiany okresowe
gęstości (ρ) i ciśnienia (p)
- w ciałach stałych drgania cząstek ośrodka
wokół położenia równowagi
Częstotliwość
: 20 kHz do 200(?)MHz
W gazach-fala
podłużna
W ciałach stałych – fala
poprzeczna
Ultradźwięki są falami
niesłyszalnymi
przez
człowieka
Źródła ultradźwięków
Źródła
Naturalne
Sztuczne
Nietoperz (echolokacja)
Delfin
Pies
Piszczałki (b.krótkie)
Wysokoobrotowe turbiny
Drgające powierzchnie
kryształu – odwrotny
efekt piezoelektryczny
Efekt piezoelektryczny –
prosty
(praca własna)
Naprężenia mechaniczne
Zmiana rozkładu ładunków
Niejednorodne pole elektryczne
Efekt jest obserwowany w
wybranej
klasie kryształów np. kwarc, tytanian
baru
Efekt piezoelektryczny -
odwrotny
Zmienne
pole elektryczne – prosta zmiana
parametrow
Zmienne w czasie naprężenia w krysztale
Drgania powierzchni kryształu
Zmiany
p
i
ρ
otaczającego ośrodka
Fala akustyczna o
częstotliwości ν
porównywalnej
z częstotliwością
wymuszającego pola elektrycznego
Efekt piezoelektryczny
-optymalizacja
Jeżeli częstotliwość zmian pola jest
porównywalna
z
częstotliwością
drgań własnych kryształu to w wyniku
wzbudzenia rezonansowego
pojawią
się drgania kryształu ze znaczą
amplitudą. Drgania te są źródłem
ultradźwiękowej fali akustycznej o
odpowiednio dużej amplitudzie - fale
posiadają wtedy dużą energię
Własności fal
ultradźwiękowych
• Wszystkie zjawiska falowe (odbicie ,
załamanie, pochłanianie ....)
• Mała długość fali np.: ν=1kHz λ=0,33m
ν=100kHz λ=0,0033m
• Znacznie mniejsza grubość warstwy
połowiącej
• Mniejsze wnikanie znacznie
większa
energia pochłaniana przez ośrodek
• Fala podatna na ogniskowanie i formowanie
Diagnostyka ultradźwiękowa
Wykorzystywane
efekty
Echo (odbicie)
Pochłanianie (absorpcja)
Efekt Dopplera – przesunięcie
częstotliwości
Badamy przestrzenny
rozkład warstw
Badamy rozkład
gęstości
Badamy prędkości
i kierunki przepływu
płynów ustrojowych np.
krwi
Diagnostyka - uwarunkowania
Ponieważ kryształ
nie może
równocześnie generować i odbierać fal
ultradźwiękowych konieczne jest
stosowanie techniki
impulsowej
polegającej na
cyklicznych zmianach
generacji i odbioru fal
Stosowanie dwu przetworników
(generacja , odbiór) jest trudne z uwagi na
różne techniczne parametry przetworników
Analiza sygnału – typy
prezentacji
• PREZENTACJA A
- sygnał odebrany
przez głowicę jest kierowany na
przetwornik
(zamienia
sygnał
akustyczny
na
elektryczny)
a
następnie
na
układ
wejściowy
oscylografu. Na ekranie otrzymujemy
zależność amplitudy echa od czasu a
więc odległości badanych warstw od
generatora
Analiza sygnału – typy
prezentacji
• PREZENTACJA B
- przetworzone sygnały
(mechanizm identyczny jak w prezentacji
A) generują na ekranie oscylografu plamki
świetlne o różnym stopniu jasności co
pozwala na określenie granic obiektów oraz
zmian ich gęstości. Jeżeli zastosujemy
liniowy lub rotacyjny układ głowic to
możemy otrzymać dwuwymiarowy obraz.
Typowym przykładem tego typu prezentacji
jest USG stosowany w ginekologii . W
zestawie rolę oscylografu pełni PC (cd –
następny slajd)
Analiza sygnału – Prezentacja B
cd
• Prowadzone są badania w zakresie
konstrukcji
generatorów
i
przetwarzania
sygnałów
umożliwiające
tworzenie
trójwymiarowego obrazowania ( 3D)
Aparatura przechodzi fazę testów.
Prawdopodobnie znacznie zostanie
ograniczona
możliwość
występowania błędów prezentacji
typu A oraz B (obrazowanie 1D i 2D)
Analiza sygnału – typy
prezentacji
• Efekt Dopplera
– Jeżeli obiekt od którego odbija się
fala porusza się z prędkością v to obserwujemy
przesunięcie częstotliwości Δν fali padającej i odbitej.
v =c Δν / (2ν
0
cosφ)
c – prędkość propagacji fali,
Δν – przesunięcie częstotliwości,
ν
0
- częstotliwość fali padającej,
φ – kąt między kierunkiem rozchodzenia się fali a
kierunkiem przepływu
Pomiar przesunięcia częstotliwości pozwala na
obliczenie
prędkości
przepływu
(dokładne
opracowanie – fizyka LO) Metodę stosuje się do
badania pracy serca, przepływu krwi (lokalizacja
pęknięć naczyń, zmian przekroju itp.)
Ograniczenia diagnostyki
• Brak warstwy sprzęgającej (żel)
• Kości na kierunku propagacji fali
• Ośrodek gazowy na kierunku propagacji fali
• Kąt φ bliski π/2
• Zdolność rozdzielcza (teoretyczna rzędu
0,7mm, praktyczna ok. 4mm)
• Efekt zwierciadła – zależy od krzywizny
badanego kształtu
• Efekt powtórzonego echa (dwie bliskie
siebie odbijające powierzchnie równoległe
TERAPIA
• Oddziaływanie ultradźwięków z
materią:
- pochłanianie fali – zamiana energii
- efekt rezonansowy – wzrost
amplitudy
drgań
- zmiana dynamiki przepływów
- zmiana prędkości przebiegu
reakcji chemicznych
SKUTKI
PROPAGACJI
FALI W ORG.
CZŁOWIEKA
CIEPLNE
MECHANICZNE
CHEMICZNE
MECHANIZM SKUTKÓW CIEPLNYCH
PADAJĄCA FALA
DRGANIA CZĄSTECZEK OŚRODKA
TARCIE WEWNĘTRZNE
ENERGIA TERMICZNA
PODWYŻSZENIE TEMPERATURY OŚRODKA
MECHANIZM SKUTKÓW
MECHANICZNYCH (1)
PADAJĄCA FALA
WZROST AMPLITUDY DRGAŃ CZĄSTECZEK
ROZERWANIE WIĄZAŃ (odległość cząsteczek
rzędu λ/2)
NISZCZENIE STRUKTUR
MECHANIZM SKUTKÓW
MECHANICZNYCH (2)
PADAJĄCA FALA
MIKROPRZEPŁYWY I ZAWIROWANIA
PŁYNÓW
NAPRĘŻENIA WEWNĘTRZNE
ODKSZTAŁCANIE I ROZRYWANIE
KOMÓREK I ORGANELLI
KOMÓRKOWYCH
MECHANIZM SKUTKÓW
MECHANICZNYCH (3)
• PADAJĄCA FALA
(PERIODYCZNE ZMIANY CIŚNIENIA)
LOKALNIE p NIŻSZE OD CIŚNIENIA
PARY NASYCONEJ GWAŁTOWNE
PAROWANIE MIKROPĘCHERZYKI
GAZU ŁĄCZENIE SIĘ
MIKROPĘCHERZYKÓW JEŻELI
2R~λ TO REZONANS ZAPADANIE
PĘCHERZYKA UWALNIA SIĘ
ENERGIA
LOKALNY WZROST
CIŚNIENIA
I
TEMPERATURY
(DO
100AT,10000K)
Kawitacja - produkcja
toksyn
• KAWITACJA (zapadanie pęcherzyków)
WZROST TEMPERATURY
DYSOCJACJA H
2
O
WOLNY RODNIK (singletowy tlen)
REAKCJE CHEMICZNE
TOKSYNY
TERAPIA
SKUTKI
BIOLOGICZNE
ZALEŻĄ OD
CZĘSTOTLIWOŚCI
(głębokość wnikania)
NATĘŻENIA
(przekazywana energia)
CZAS DZIAŁANIA
(przekazywana energia)
KIERUNEK
ROZCHODZENIA SIĘ
(Przekazywana energia)
TERAPIA ULTRADŹWIĘKOWA
CZYNNE ZASTOSOWANIA
CHOROBY REUMATYCZNE
CHOROBY NARZĄDÓW RUCHU
NISZCZENIE OGNISK
PATOLOGICZNYCH WEWNĄTRZ TKANEK
NISZCZENIE GRZYBÓW, BAKTERII I WIRUSÓW. STERYLIZACJA LEKARSTW
MIKROMASAŻE
NAGRZE
WANIE
TKANEK
INNE ZASTOSOWANIA
MEDYCZNE ULTRADŹWIĘKÓW
• Usuwanie złogów np. kamień na
zębach
• Litotrypsja – mechanizm, przykłady
zastosowań
Zastosowania techniczne
ultradźwięków
• Rozdrabnianie struktur
• Uzyskiwanie jednorodnych mieszanin
• Wzrost prędkości krystalizacji
• Zwiększenie efektywności filtracji
• Wzrost dyfuzji
• Koagulacja aerozoli
• Lutowanie i spawanie ultradźwiękowe