Chemia

Chemia



Układ okresowy

Układ okresowy



Spalanie niektórych pierwiastków

Spalanie niektórych pierwiastków



Tlenki

Tlenki



Wodorotlenki

Wodorotlenki



Kwasy

Kwasy



Sole

Sole



Alkany

Alkany



Alkeny

Alkeny



Alkiny

Alkiny



Efekt cieplarniany

Efekt cieplarniany



Kwaśne deszcze

Kwaśne deszcze

Prezentacje wykonała Joanna Surmacz kl. Id 

Prezentacje wykonała Joanna Surmacz kl. Id 

LO 

LO 

 

 

Spalanie niektórych 

Spalanie niektórych 

pierwiastków

pierwiastków

Z niewysokich potencjałów jonizacyjnych litowców 
(520kJ dla litu, 375 dla Cs) wynika iż metale te są 
najsilniejszymi reduktorami. 

Dzięki temu pod działaniem promieniowania 
elektromagnetycznego w zakresie widzialnym 
(zastosowanie Cs w komórkach fotoelektrycznych), jak 
również w temperaturze palnika gazowego następuje 
wzbudzenie elektronów na wyższe poziomy energetyczne. 
Dlatego pierwiastki te dają charakterystyczne 
zabarwienie palnika: Li-karminowe, Na-żółte, K-
fioletowe, Rb-fioletowo-czerwone, Cs-niebieskie. Zjawisko 
to wykorzystuje się do jakościowego wykrywania litowców 

W berylowcach podobnie jak litowcach w 
wyniku działania promieniowania 
elektromagnetycznego w zakresie 
widzialnym, jak również w temperaturze 
palnika gazowego następuje wzbudzenie 
elektronów na wyższe poziomy 
energetyczne. Dlatego pierwiastki te dają 
charakterystyczne zabarwienie palnika: 
Ca - ceglastoczerwone, Sr - karminowo 
czerwone, Ba - zielone. Zjawisko to 
wykorzystuje się do jakościowego 
wykrywania berylowców. 

Strona główna

Strona główna

 

 

Alkiny

Alkiny

Alkiny  to  węglowodory  zawierające  jedno  wiązanie  potrójne  -C≡C-  w  cząsteczce. 

Najprostszym węglowodorem z szeregu alkinów jest etyn zwyczajowo nazywany acetylenem 
o wzorze C

2

H

2

. Wzór strukturalny i półstrukturalny acetylenu:

 
H─C≡C─H

HC≡CH

wzór strukturalny

wzór półstrukturalny

 
Cząsteczka acetylenu ma budowę liniową. 
Następnym po etynie w szeregu homologicznym alkinów jest propyn C

3

H

4

:

 
H─C≡C─CH

3

propyn

 
Ogólny wzór alkinów można przedstawić następująco:
 
C

n

H

2n-2

   ogólny wzór alkinów

 
Nazwy systematyczne alkinów tworzy się od nazw alkanów zamieniając końcówkę 
-an na -yn.
W alkinach podobnie jak w alkenach wiązanie wielokrotne (w tym przypadku wiązanie 

potrójne) może występować w różnym miejscu łańcucha węglowego, np:

 
CH

3

─CH

2

─C≡CH

CH

3

─C≡C─CH

3

        1-butyn

       2-butyn 

Strona główna

Strona główna

Dalej

Dalej

 

 

Właściwości fizyczne i 

Właściwości fizyczne i 

chemiczne alkinów

chemiczne alkinów

Acetylen jest bezbarwnym gazem nieco lżejszym od powietrza, słabo rozpuszcza się 

w wodzie. Czysty acetylen jest prawie bezwonny. 

Właściwości chemiczne alkinów są pod wieloma względami podobne do właściwości 

alkenów. Omówimy je na przykładzie najprostszego alkinu - acetylenu. 

Acetylen spala się jasnym, kopcącym płomieniem, wydzielając przy tym duże ilości 

energii:

2C

2

H

2

 + 5O

2

 → 4CO

2

 + 2H

2

O

 
Ta reakcja ma duże znaczenie praktyczne, ponieważ płomień acetylenu palącego się 

w tlenie osiąga bardzo wysoką temperaturę (ok. 3000

o

C). Ta reakcja ma zastosowanie w 

palnikach acetylenowo-tlenowych używanych do cięcia i spawania metali. 

Alkiny podobnie jak alkeny ulegają reakcji addycji, czyli przyłączenia. Przyłączenie 

cząsteczki bromu do acetylenu zachodzi dwustopniowo. Najpierw przyłącza się jedna 
cząsteczka bromu dając 1, 2-dibromoeten, który w obecności nadmiaru bromu może 
dalej reagować z utworzeniem 1,1, 2, 2-tetrabromoetanu: 

Dalej

Dalej

Wstecz

Wstecz

 

 

Właściwości fizyczne i 

Właściwości fizyczne i 

chemiczne alkinów

chemiczne alkinów

Podobnie przebiega reakcja przyłączenia chlorowodoru: 

chloroeten (chlorek 
winylu) 

Reakcja ta ma duże znaczenie przemysłowe, ponieważ jej produkt - chlorek winylu 
służy do otrzymywania tworzywa sztucznego - poli(chlorku winylu) zwanego w skrócie 
PCW. Poli(chlorek) winylu powstaje w reakcji polimeryzacji chlorku winylu: 

Wstecz

Wstecz

Dalej

Dalej

 

 

Właściwości fizyczne i 

Właściwości fizyczne i 

chemiczne alkinów

chemiczne alkinów

Prowadząc dalej reakcję uwodornienia z etenu można otrzymać etan: 

Acetylen jako węglowodór nienasycony ulega także reakcji uwodornienia, czyli 
przyłączenia cząsteczki wodoru:

OTRZYMYWANIE ACETYLENU

 
Laboratoryjnie acetylen otrzymuje się w reakcji karbidu (dwuwęgliku wapnia CaC

2

) z 

wodą:

 

CaC

2

 + 2H

2

O → CH≡CH + Ca(OH)

2

 
 
Na skalę przemysłową acetylen otrzymuje się w procesie pirolizy, czyli rozkładu 

termicznego metanu:

1500

o

C

2CH

4

      →      CH≡CH + 3H

2

Strona główna

Strona główna

Wstecz

Wstecz

Alkiny

Alkiny

 

 

Alkeny

Alkeny

Najprostszym  alkenem  jest  eten  C

Najprostszym  alkenem  jest  eten  C

2

2

H

H

4

4

,  zwany  także  etylenem.  Wzór 

,  zwany  także  etylenem.  Wzór 

strukturalny i półstrukturalny etenu wygląda następująco:

strukturalny i półstrukturalny etenu wygląda następująco:

 

 

 

 

       

       

H

H

H

H

 

 

Kolejnym przedstawicielem szeregu homologicznego alkenów jest propen 

Kolejnym przedstawicielem szeregu homologicznego alkenów jest propen 

C

C

3

3

H

H

6

6

CH

CH

2

2

═CH−CH

═CH−CH

3

3

 

 

W  cząsteczkach  alkenów  liczba  atomów  wodoru  jest  dwukrotnie  większa  od 

W  cząsteczkach  alkenów  liczba  atomów  wodoru  jest  dwukrotnie  większa  od 

liczby atomów węgla, a więc wzór ogólny alkenów można przedstawić następująco:

liczby atomów węgla, a więc wzór ogólny alkenów można przedstawić następująco:

 

 

C

C

n

n

H

H

2n

2n

      ogólny wzór alkenów

      ogólny wzór alkenów

 

 

Nazwy systematyczne alkenów tworzy się od nazw alkanów o tej samej liczbie 

Nazwy systematyczne alkenów tworzy się od nazw alkanów o tej samej liczbie 

atomów węgla zmieniając końcówkę -an na -en. Ponadto w nazwie określa się przy 

atomów węgla zmieniając końcówkę -an na -en. Ponadto w nazwie określa się przy 

którym  atomie  węgla  znajduje  się  wiązanie  podwójne.  Atomy  węgla  w  łańcuchu 

którym  atomie  węgla  znajduje  się  wiązanie  podwójne.  Atomy  węgla  w  łańcuchu 

numeruje się tak, aby wiązanie podwójne miało jak najniższy numer. Ze względu na 

numeruje się tak, aby wiązanie podwójne miało jak najniższy numer. Ze względu na 

położenie wiązania podwójnego istnieją dwa izomery butenu:

położenie wiązania podwójnego istnieją dwa izomery butenu:

 

 

4

4

CH

CH

3

3

−

−

3

3

CH

CH

2

2

−

−

2

2

CH═

CH═

1

1

CH

CH

2

2

1-buten

1-buten

 

 

1

1

CH

CH

3

3

−

−

2

2

CH═

CH═

3

3

CH−

CH−

4

4

CH

CH

3

3

2-buten

2-buten

       

       

H

H

H

H

C ═ C

C ═ C

CH

CH

2

2

═CH

═CH

2

2

Strona główna

Strona główna

Dalej

Dalej

 

 

Właściwości fizyczne i 

Właściwości fizyczne i 

chemiczne alkenów

chemiczne alkenów

Właściwości 

fizyczne 

alkenów 

są 

podobne 

do 

właściwości 

odpowiednich  alkanów.  W  zależności  od  liczby  atomów  węgla  w 
cząsteczce są to gazy, ciecze lub ciała stałe. 
Alkeny są znacznie bardziej reaktywne niż alkany. Reaktywność ta jest 
związana z obecnością w cząsteczkach alkenów nietrwałego wiązania 
podwójnego, które łatwo ulega rozerwaniu. Reakcje jakim ulegają 
alkeny omówimy na przekładzie etenu. 

         Reakcje addycji, czyli przyłączenia 

 
Najczęściej  alkeny  reagują  z  bromem  Br

2

  (odbarwianie  wody  bromowej 

wskazuje na obecność w cząsteczce wiązania wielokrotnego), chlorem Cl

2

 

lub wodą H

2

O, a także bromo- i chlorowodorem (HBr, HCl), np.:

Dalej

Dalej

Wstecz

Wstecz

 

 

Właściwości fizyczne i 

Właściwości fizyczne i 

chemiczne alkenów

chemiczne alkenów

         Reakcje uwodornienia

Reakcja  ta  polega  na  rozerwaniu  wiązania  podwójnego  i  przyłączeniu 

cząsteczki  wodoru  H

2

  wskutek  czego  powstaje  odpowiedni  węglowodór 

nasycony

         Reakcje polimeryzacji

Występowanie wiązań nienasyconych umożliwia łączenie się cząsteczek 
alkenu między sobą. W reakcji otrzymuje się związek o dużej masie 
cząsteczkowej zwany polimerem. Polimery mają szerokie zastosowania w 
przemyśle 

Wstecz

Wstecz

Strona główna

Strona główna

 

 

Kwaśne deszcze

Kwaśne deszcze

Czym są kwaśne deszcze?

Kwaśne deszcze, to opady atmosferyczne 
zawierające w kroplach wody zaabsorbowane 
gazy - dwutlenek siarki (SO2), tlenki azotu i 
inne bezwodniki kwasowe oraz produkty ich 
reakcji w atmosferze - słabe roztwory kwasu 
siarkowego (IV), znacznie groźniejszego kwasu 
siarkowego (VI), kwasu azotowego (V).

Powstawanie kwaśnych deszczy

Kwaśne deszcze powstają głównie na 
obszarach, gdzie atmosfera jest narażona na 
długotrwałą emisję dwutlenku siarki i tlenków 
azotu, zarówno ze źródeł naturalnych, np. 
czynnych wulkanów, jak również sztucznych - 
spaliny powstające w wyniku spalania 
zasiarczonych paliw - węgla brunatnego i 
kamiennego.

Skutki występowania kwaśnych deszczy

Kwaśne deszcze wywierają negatywny wpływ na faunę i florę. Są niewątpliwą przyczyną licznych chorób układu 
oddechowego. Znacznie przyspieszają korozję różnego rodzaju konstrukcji metalowych oraz zabytków.

Ochrona przed kwaśnymi deszczami

Zapobieganie występowania kwaśnych deszczy polega na budowaniu instalacji wyłapujących tlenki siarki i azotu ze 
spalin emitowanych do atmosfery oraz ograniczaniu spalania paliw zawierających siarkę i jej związki, głównie węgla 
brunatnego i kamiennego.
Przeciwdziałanie występowaniu kwaśnych deszczy powinno mieć charakter międzynarodowy, ponieważ nierzadko 
opady kwaśnego deszczu trafiają na obszary znacznie oddalone od źródeł zanieczyszczeń atmosfery.

Strona główna

Strona główna

 

 

Efekt cieplarniany

Efekt cieplarniany

Efekt cieplarniany jest to zjawisko występujące w 
atmosferze spowodowane obecnością w powietrzu pary 
wodnej, dwutlenku węgla, ozonu , tlenku węgla oraz 
metanu i występował zawsze od kiedy w atmosferze 
Ziemi pojawił się dwutlenek węgla i woda. Wymienione 
substancje posiadają zdolność pochłaniania 
(zatrzymywania) w atmosferze ciepła pochodzącego z 
nagrzewania Ziemi przez Słońce oraz własnego ciepła 
powstającego we jej wnętrzu. A to oznacza, że ciepło 
zostaje uwięzione, co daje efekt podobny do efektu 
wywołanego przez dach szklarni. Największy udział w 
tym efekcie ma para wodna i dwutlenek węgla. Jeżeli w 
przyrodzie jest zachowana równowaga wymienionych 
gazów to mówimy, że mamy do czynienia z naturalnym 
efektem cieplarnianym. W ostatnich dziesięcioleciach 
w wyniku działalności człowieka ta równowaga została 
zachwiana. W atmosferze zanotowano znaczny wzrost 
zawartości dwutlenku węgla. Jest to wynikiem;

•spalania dużej ilości paliw (węgiel, benzyna, 
olej napędowy) 

•wycinania drzew, które pochłaniają dwutlenek 
węgla w procesie fotosyntezy

Przypuszcza się, że jest to główny czynnik wzrostu 
średniej temperatury na Ziemi. Skutki mogą okazać się 
tragiczne, szczególnie dla tych miejsc, które są 
położone blisko oceanów i mórz. W wyniku topnienia 
lodów ulegną zalaniu znaczne obszary kontynentów a 
klimat wielu miejsc ulegnie zmianie. Przypuszcza się, 
że w Polsce będziemy mieli klimat podobny do tego, 
który występuje dziś na południowych Morawach. 

Strona główna

Strona główna

 

 

10 pierwszych alkanów

10 pierwszych alkanów

Strona główna

Strona główna

Dalej

Dalej

 

 

Alkany cz.1

Alkany cz.1

Najprostszymi pod względem budowy związkami organicznymi są węglowodory nasycone, czyli alkany. 

Związki te są zbudowane wyłącznie z węgla i wodoru. Atomy węgla w cząsteczkach alkanów połączone są ze 
sobą  wiązaniami  pojedynczymi.  Najprostszym  węglowodorem  nienasyconym  jest  metan  o  wzorze 
sumarycznym CH

4

. Wzór strukturalny metanu można zapisać następująco:

 
 

        H
        │
H— C —H
        │
        H

Wszystkie  wiązania  w  cząsteczce  metanu  mają  jednakową  długość  i  energię.  Doświadczalnie 

stwierdzono,  że  cząsteczka  metanu  nie  jest  płaska,  ma  kształt  tetraedru,  czyli  czworościanu  foremnego, 
którego  centrum  stanowi  atom  węgla,  a  atomy  wodoru  znajdują  się  w  poszczególnych  narożach.  Kąty 
pomiędzy wiązaniami C—H mają wartość stałą i wynoszą 109

o

28

'

. 

Alkanem, którego cząsteczka zawiera dwa atomy węgla jest etan o wzorze sumarycznym C

2

H

6

. Atomy 

węgla w cząsteczce etanu są połączone ze sobą wiązaniem pojedynczym. Ważną cechą wiązania pojedynczego 
C—C  jest  to,  że  połączone  nim  atomy  mogą  obracać  się  względem  siebie  (tak  jakby  wiązanie  było  osią 
obrotu). Wzór strukturalny oraz półstrukturalny etanu wygląda następująco: 

 
       H    H
       │    │
H—C—C—H

CH

3

—CH

3

       │    │
       H    H
wzór strukturalny                                                                               wzór półstrukturalny
 
Podobnie jak metan, cząsteczka etanu nie jest płaska, można ją sobie wyobrazić jako dwa tetraedry 

połączone wierzchołkami.

 

Wstecz

Wstecz

Dalej

Dalej

 

 

Alkany cz.2

Alkany cz.2

Węglowodorem nasyconym o trzech atomach węgla w 

cząsteczce jest propan:

 
            H     H    H
             │     │    │
     H—C— C—C—H

CH

3

—CH

2

—CH

3

               

C

3

H

8

            │     │    │

H     H    H

 

Kolejnymi alkanami są butan i pentan:

 CH

3

—CH

2

—CH

2

—CH

3

CH

3

—CH

2

—CH

2

—CH

2

—CH

3

 
 C

4

H

10

                                                 C

5

H

12

 butan

                        pentan

Wstecz

Wstecz

Dalej

Dalej

 

 

Alkany cz.3

Alkany cz.3

Porównując  wzory  sumaryczne  omawianych  alkanów    można  zauważyć,  że  liczba 

atomów  wodoru  w  danym  alkanie  jest  dwukrotnie  większa  od  liczby  atomów  węgla  i 
powiększona jeszcze o dwa atomy występujące na krańcach łańcucha. Dla n liczby atomów 
węgla  w  cząsteczce  alkanu  liczba  atomów  wodoru  wynosi  2n+2,  a  wzór  ogólny  alkanów 
można zapisać następująco:

 

C

n

H

2n+2

      ogólny wzór alkanów

 
Jak  wynika  ze  wzorów  półstrukturalnych  cząsteczki  dwóch  kolejnych  alkanów  różnią 

się o stałą grupę atomów —CH

2

—.

 
Grupa związków, których cząsteczki różnią się ilością grup CH

2

 nazywa się szeregiem 

homologicznym.  Właściwości  chemiczne  związków  należących  do  tego  samego  szeregu 
homologicznego są takie same, natomiast związki te różnią się właściwościami fizycznymi. 

Węglowodory  zbudowane  z  prostych  łańcuchów  węglowych  to  węglowodory 

łańcuchowe, czyli alifatyczne zwane także alkanami normalnymi (n-alkany). 

  

Wstecz

Wstecz

Dalej

Dalej

 

 

Właściwości fizyczne i 

Właściwości fizyczne i 

chemiczne alkanów

chemiczne alkanów

Alkany  występują  w  przyrodzie  głównie  w  gazie  ziemnym  i  ropie  naftowej.  Czysty  metan  stanowi  ok. 

95%  gazu  ziemnego.  Wraz  ze  wzrostem  długości  łańcucha  węglowego  n-alkanów  zmieniają  się  ich 
właściwości fizyczne. Pierwsze cztery węglowodory nasycone (metan, etan, propan, butan) są gazami. Alkany 
zawierające  w  swej  cząsteczce  od  5  do  15  atomów  węgla  to  ciecze,  zaś  wyższe  alkany  są  ciałami  stałymi. 
Węglowodory są łatwopalne i praktycznie nierozpuszczalne w wodzie. 

 Alkany  są  związkami  o  małej  reaktywności  chemicznej.  Reagują  z  tlenem,  czyli    ulegają  reakcji 

spalania.  Przy  dostatecznym  dostępie  tlenu  obecny  w  gazie  ziemnym  metan  spala  się  całkowicie  do 
dwutlenku węgla:

 

CH

4

 + 2O

2

 → CO

2

 + 2H

2

O

 
Metan  i  inne  alkany  bezpośrednio  ulegają  reakcjom  z  niektórymi  fluorowcami.  Reakcja  metanu  z 

chlorem jest przykładem reakcji substytucji (podstawienia) charakterystycznej dla alkanów:

 

        H

          H

        │

                   światło        │

H— C —H        +     Cl

2

      →           H—C—Cl

+   HCl

        │

          │

        H

          H

               metan

chlorometan

 
 
Przy  dalszym  dostępie  chloru  mogą  powstawać  kolejne  produkty  chlorowania  metanu,  czyli 

dichlorometan (CH

2

Cl

2

), trichlorometan (CHCl

3

) i tetrachlorometan, czyli czterochlorek węgla (CCl

4

).

Podobnie  jak  metan  reagują  inne  węglowodory  nasycone,  np.:  reakcja  chlorowania  etanu  wygląda 

następująco:

 
       H    H

                        H    H

       │    │

                        │    │

H—C—C—H

       +                   Cl

2    

 →    H—C—C—Cl           +          HCl

       │    │

                        │    │

       H    H

                                                     H    H

 
       etan

chloroetan

Strona główna

Strona główna

Wstecz

Wstecz

Alkany

Alkany

 

 

Sole

Sole

Sole to związki chemiczne, których cząsteczki składają się z metali i reszt kwasowych

 - gdzie przez M oznaczono metal n - wartościowy, zaś przez R resztę kwasową m–
wartościową. W zapisie stosuje się ogólną regułę – najpierw symbol (wzór) czynnika 
mniej elektroujemnego czyli w tym wypadku (sól) metalu i następnie reszta kwasowa. 
Przy nazwach odwrotnie, zaczyna się od części określającej kwas, z którego solą mamy do 
czynienia. Jako, że sole kwasów beztlenowych tworzą cząsteczki złożone z atomów dwóch 
pierwiastków stosuje się ogólną zasadę, to znaczy końcówkę nazwy –ek W ten sposób 
NaCl to chlorek sodu, K

2

S – siarczek potasu; CaF

2

 to fluorek wapnia. W nazwach soli 

kwasów tlenowych stosuje się końcówkę – an z podaniem liczby określającej 
elektrowartościowość niemetalu tworzącego kwas. Przykład: CuSO

4

 to siarczan(VI) 

miedzi(II), Mg

3

(PO

4

)

2

 – fosforan(V) magnezu. W celu nabrania niezbędnej wprawy w 

pisaniu wzorów związków chemicznych jak i podawaniu nazw na podstawie wzorów 
niezbędny jest trening, do którego nadają się przykłady z części metodycznej płyty jak 
również podręczniki szkolne. Sposoby otrzymywania soli są również zróżnicowane ze 
względu na rodzaj kwasu. Trzeba również zwrócić uwagę na inne cechy substancji takie 
jak np. czy dany metal może reagować z kwasem, czy kwas może wyprzeć ten zawarty w 
soli itd. 

m

n

n

m

R

M

Strona główna

Strona główna

Dalej

Dalej

 

 

Wybrane sole

Wybrane sole

Występuje w przyrodzie w postaci złóż. 
Największe z nich znajdują się w Chile, 
stąd popularna nazwa tej soli - saletra 
chilijska. Kiedyś sprowadzano ją w 
dużych ilościach i stosowano jako 
nawóz. Jest to substancja biała, 
krystaliczna, łatwo rozpuszczalna w 
wodzie. Podobny związek - azotan (V) 
potasu (saletra potasowa, saletra 
indyjska) ma zastosowanie w przemyśle 
spożywczym. 

Azotan sodu

Azotan sodu

Występuje w przyrodzie jako anhydryt CaSO

4

 lub w 

formie uwodnionej jako gips CaSO

4

×2H

2

O. Gips 

ogrzewany traci częściowo wodę przechodząc w gips 
palony. Jest to biały proszek łatwo wiążący wodę. Po 
zmieszaniu z wodą tworzy masę gipsową, która po 
pewnym czasie twardnieje. Gips palony jest używany 
do wyrobu różnego rodzaju ozdób, wypełniania dziur 
w ścianach, a także w chirurgii i dentystyce.

    Bezwodny siarczan (VI) wapnia, czyli anhydryt jest 
stosowany do produkcji kwasu siarkowego (VI) i 
cementu. 
    Siarczan (VI) wapnia jest substancją bardzo słabo 
rozpuszczającą się w wodzie 

Siarczan wapnia

Siarczan wapnia

Wstecz

Wstecz

Dalej

Dalej

 

 

Wybrane sole

Wybrane sole

Znany jest pod nazwą sól kuchenna lub sól kamienna. Występuje 
w przyrodzie w postaci złóż lub w formie roztworu w wodzie 
morskiej. Chlorek sodu jest substancją stała, krystaliczną, 
dobrze rozpuszczalną w wodzie. Jest ważnym składnikiem 
pokarmowym, koniecznym zwłaszcza przy odżywianiu się 
pokarmami roślinnymi. Z tego względu podaje się go zwierzętom 
gospodarskim (szczególnie krowom). Należy jednak uważać, aby 
nie nadużywać soli, zwłaszcza przy niewydolności nerek lub 
nadciśnieniu tętniczym. W przemyśle spożywczym stosuje się sól 
kuchenną do konserwowania żywności. O wiele więcej soli 
kamiennej zużywa przemysł chemiczny, dla którego jest 
surowcem do otrzymywania chloru, sodu, wodorotlenku sodu, 
węglanu sodu (sody), kwasu solnego czy mydła.
    W Polsce znajdują się bogate złoża soli kamiennej. 
Najbardziej znana kopalnia soli znajduje się w Wieliczce pod 
Krakowem. Jej część muzealna została wpisana do światowego 
dziedzictwa kultury. 

Chlorek sodu

Chlorek sodu

Występuje w złożach w postaci 

Występuje w złożach w postaci 

minerału sylwinu (w Polsce w 

minerału sylwinu (w Polsce w 

okolicach zatoki Puckiej). 

okolicach zatoki Puckiej). 

Chlorek potasu jest substancją 

Chlorek potasu jest substancją 

stałą, krystaliczną, dobrze 

stałą, krystaliczną, dobrze 

rozpuszczalną w wodzie. 

rozpuszczalną w wodzie. 

Stosowany jest między innymi 

Stosowany jest między innymi 

do wyrobu szkła potasowego, 

do wyrobu szkła potasowego, 

produkcji nawozów a także do 

produkcji nawozów a także do 

produkcji mydeł potasowych. 

produkcji mydeł potasowych. 

Chlorek potasu

Chlorek potasu

Wstecz

Wstecz

Dalej

Dalej

 

 

Otrzymywanie soli

Otrzymywanie soli

Otrzymywanie soli:

1.     Działanie kwasu na metal (pod warunkiem, że dany metal reaguje z żądanym 

kwasem) dotyczy to zarówno soli kwasów tlenowych jak i beztlenowych. Przykład 

Zn+H

2

SO

4

→ZnSO

4

+ H

2

2.     Działanie kwasu na tlenek metalu np.: 

CaO + H

2

SO

4

→CaSO

4

+H

2

O

3.     Działanie kwasu na wodorotlenek – reakcja znana jako reakcja neutralizacji lub 

inaczej zobojętniania: 

NaOH + HCl → NaCl + H

2

O 

Te trzy metody mają charakter uniwersalny i dotyczą tak soli kwasów tlenowych jak i 

beztlenowych. 

Dalsze sposoby to :

      4.     Działanie niemetalu na metal : Cu + S → CuS metoda dotyczy wyłącznie soli 

kwasów beztlenowych. 

Znane są również sposoby właściwe jedynie dla soli kwasów tlenowych. 

      5.     Działanie tlenkiem niemetalu (bezwodnik kwasowy) na tlenek metalu: CaO + 

CO

2

 → CaCO

3

 

Wstecz

Wstecz

Strona główna

Strona główna

 

 

Kwasy

Kwasy

           Kwasy to związki chemiczne, których cząsteczki są zbudowane z wodoru i reszty 
kwasowej. Ogólny wzór kwasów – H

n

R  gdzie R oznacza resztę kwasową, której 

wartościowość jest równa ilości n przyłączonych atomów wodoru. Ze względu na skład 
reszty kwasowej kwasy dzieli się na tlenowe i beztlenowe. Każdą z tych grup omówimy 
oddzielnie.

 

Kwas

Wodór_n

Reszta_kwaso
wa

KWAS

Siarkowy

H

2

SO

4

H

2

SO

4

Azotowy

H

NO

3

HNO

3

Węglowy

H

2

CO

3

H

2

CO

3

Fosforowy

H

3

PO

4

H

3

PO

4

Chlorowodor
owy

H

Cl

HCl

Siarkowodoro
wy

H

2

S

H

2

Strona główna

Strona główna

Dalej

Dalej

 

 

Kwasy beztlenowe

Kwasy beztlenowe

Kwasy  beztlenowe  to  takie,  których  resztę  kwasową  stanowi  tylko  niemetal  np.  HCl  czy 

H

2

S. Nazwę ich tworzy się dodając do nazwy niemetalu końcówkę –wodorowy. Przykłady: H

2

S 

siarkowodór lub kwas siarkowodorowy, HBr – bromowodór lub kwas bromowodorowy, HCl – 
chlorowodór,  który  znany  jest  również  pod  bardzo  popularną  nazwa  zwyczajową  –  kwas 
solny. 

Otrzymuje się je:

1)

      

przez syntezą odpowiedniego niemetalu z wodorem np. 

H

2

+ S → H

2

S

2)

      

przez jego wyparcie z soli mocniejszym kwasem np. siarkowym(VI)

Na

2

S + H

2

SO

4 

→ Na

2

SO

4

 + H

2

S(↑)

Wstecz

Wstecz

Dalej

Dalej

 

 

Kwasy tlenowe

Kwasy tlenowe

Kwasy  tlenowe  to  takie,  których  reszty  kwasowe,  oprócz  niemetalu  zawierają  tlen. 

Nazwy  ich  tworzy  się  dodając  do  określenia  kwas  nazwę  niemetalu  w  formie 
przymiotnikowej z podaniem wartościowości, gdy niemetal tworzy kwasy na kilku 
stopniach utlenienia. Oto przykłady H

2

SO

3

 – kwas siarkowy(IV) ale H

2

CO

3

 to kwas 

węglowy  bez  podania  wartościowości  ponieważ  stopień  utlenienia  węgla  +IV  jest 
jedynym,  przy  którym  węgiel  tworzy  kwasy.  Stosuje  się  również  czasami  nazwę 
kwas  siarkowy  bez  podania  wartościowości,  wówczas  oznacza  to  kwas 
siarkowy(VI), czyli na wyższym stopniu utlenienia. 

Kwasy tlenowe otrzymuje się:

1.

W wyniku reakcji tlenków niemetali (bezwodników kwasowych) z wodą np.: 

      SO

2

+H

2

O → H

2

SO

3

  

lub

 3H

2

O + P

2

O

5

 → 2H

3

PO

4

2.

Przez wyparcie z jego soli za pomocą mocniejszego kwasu np.: 

Na

2

SiO

3

+2HCl→2NaCl + H

2

SiO

3

 

Wstecz

Wstecz

Strona główn

Strona główn

a

a

Kwasy

Kwasy

 

 

Wodorotlenki

Wodorotlenki

 

Wodorotlenki są to związki o wzorze ogólnym M(OH)

n , 

gdzie M oznacza metal, a n 

ilość grup wodorotlenowych (OH). Nazwy wodorotlenków tworzy się dodając do słowa 
wodorotlenek nazwę pierwiastka oraz w nawiasie wartościowość (jeśli przyjmuje różną 
wartościowość), np.

 NaOH     - wodorotlenek sodu
 Ca(OH)

2

  - wodorotlenek wapnia

 Fe(OH)

2

  - wodorotlenek żelaza (II)

 Fe(OH)

3

  - wodorotlenek żelaza (III)

 Al(OH)

3

  -wodorotlenek glinu

Wodorotlenki są na ogół ciałami stałymi. 
Niektóre wodorotlenki (np.: NaOH, KOH, Ca(OH)

2

) 

 dobrze rozpuszczają się w wodzie. 
Wodne roztwory wodorotlenków nazywane są zasadami. 

wodorotlen
ki 

rozpuszczalne w wodzie

nierozpuszczalne w wodzie

np.: NaOH

np.:

Fe(OH)

2

               KOH

Fe(OH)

3

               Ba(OH)

2

Al(OH)

3

               Ca(OH)

2

               Mg(OH)

2

Strona główna

Strona główna

Dalej

Dalej

 

 

Podział i zastosowanie 

Podział i zastosowanie 

wodorotlenków

wodorotlenków

 
Podstawową cechą wodorotlenków jest zdolność do reagowania z kwasami z utworzeniem 

soli. Wodorotlenki można podzielić na dwie grupy:

 

 

wodorotlenk
i 

                              zasadowe                                                   
amfoteryczne
                         reagują z kwasami                               reagują z kwasami 
i z zasadami
                        np.: NaOH, Mg(OH)

2                                                

np.: Zn(OH)

2

, 

Be(OH)

2

Zastosowanie

            Na dużą skalę zastosowanie w przemyśle znalazł wodorotlenek sodu NaOH. Używa 
się go do wyrobu mydła, do produkcji celulozy, barwników, detergentów, do wyrobu szkła 
wodnego,  regeneracji  kauczuku  i  do  rafinacji  ropy  naftowej.  Wodorotlenek  wapnia 
Ca(OH)

2

  znalazł  zastosowanie  w  budownictwie  jako  składnik  zaprawy  murarskiej  oraz  w 

przemyśle garbarskim, farmaceutycznym, a także do usuwania twardości wody.

Wstecz

Wstecz

Dalej

Dalej

 

 

Otrzymywanie 

Otrzymywanie 

wodorotlenków

wodorotlenków

Wodorotlenki otrzymuje się głównie dwiema metodami:
 

           1. W reakcji metalu z wodą (głównie wodorotlenek sodu i 
potasu)
 

np.: 2Na + H

2

O → 2NaOH + H

2

       2K + H

2

O  → 2KOH + H

2

 

            2. W reakcji tlenku metalu z wodą 
 

np.: Na

2

O + H

2

O → 2NaOH

        CaO + H

2

O  → Ca(OH)

2

        MgO + H

2

O → Mg(OH)

2

 

Wstecz

Wstecz

Strona głów

Strona głów

na

na

Wodorotlenki

Wodorotlenki

 

 

Tlenki

Tlenki

Tlenki  to  związki  chemiczne,  których  cząsteczki  złożone  są  z 

atomów  dowolnych  pierwiastków  oraz  tlenu.  Jak  to  bywa  w 
przypadku  połączeń,  których  cząsteczki  złożone  są  z  atomów 
dwóch pierwiastków, nazwy ich mają końcówkę –ek. Ogólnie tlenek 
i  do  tego  ogólnego  określenia  dodaje  się  nazwę  pierwiastka  z 
podaniem,  za  pomocą  cyfry  rzymskiej  w  nawiasie,  wartościowości 
wówczas, gdy pierwiastek może posiadać kilka wartościowości. Oto 
przykłady - tlenek żelaza(II), tlenek glinu. Bywają jednak przypadki 
bardziej  złożone.  Ma  to  miejsce  wówczas,  gdy  w  cząsteczce 
występuje  kilka  atomów  danego  pierwiastka,  różniących  się 
wartościowością.  Oto  przykłady  Fe

3

O

4

.  proste  obliczenie  wskazuje, 

że  atomy  żelaza  miałyby  wartościowości  ułamkowe,  wiedząc 
jednak,  że  żelazo  może  być  trój  i  dwuwartościowe  łatwo  obliczyć, 
że  dla  zrównoważenia  ośmiu  ładunków  ujemnych  tlenu  potrzeba 
dwóch 

atomów 

trójwartościowego 

żelaza 

i 

jeden 

atom 

dwuwartościowego.  Wzór  strukturalny  podano  na  płycie  pierwszej 
„Podręcznika  chemii  dla  gimnazjów”.  Można  to  ująć  w  nazwie, 
która  miałaby  brzmienie  tlenek  dwużelaza(III)  żelaza(II)  lub 
prościej  czterotlenek  trójżelaza.  Podobnie  będzie  w  minii  będącej 
czterotlenkiem  trójołowiu.  Ołów  w  tym  związku  posiada 
wartościowość  +IV  oraz  +II.  Stosując  omówione  zasady  można 
utworzyć nazwę dowolnego tlenku.

Strona głó

Strona głó

wna

wna

Podział tle

Podział tle

nków

nków

Otrzymywanie tlenkó

Otrzymywanie tlenkó

w

w

 

 

Podział tlenków

Podział tlenków

 

    Tlenki dzieli się według kilku kryteriów, oto kilka przykładów:

    - Ze względu na rodzaj pierwiastka – podział na tlenki metali i tlenki niemetali

     -Ze względu na charakter roztworu wodnego (dotyczy jedynie tlenków rozpuszczalnych w 

wodzie)

        *  Tlenki kwasowe – takie, które w reakcji z wodą tworzą kwasy, nazywa się je bezwodnikami 

kwasowymi, są to tlenki niemetali: CO

2

+H

2

O → H

2

CO

3

, 

                *    Tlenki  zasadowe  –  to  tlenki,  które  w  reakcji  z  wodą  tworzą  zasady,  tworzą  je  litowce  i 

berylowce. Oto przykłady:

 Na

2

O + H

2

O → 2NaOH;

Ca(OH)

2

+H

2

O→Ca(OH)

2

        *   Tlenki obojętne, takie które rozpuszczają się wodzie, jednak nie reagują z nią. Do tej grupy 

zalicza się tlenek węgla(II) oraz tlenek azotu(II)

 

Wstecz

Wstecz

Dalej

Dalej

 

 

Otrzymywanie tlenków cz. 1

Otrzymywanie tlenków cz. 1

Tlenki można otrzymać kilkoma sposobami:

    

1.         Przez połączenie pierwiastka z tlenem, mamy wówczas do czynienia z reakcją utlenienia 

pierwiastka, a gdy reakcja ta biegnie gwałtownie, mówimy o reakcji spalania, przykładem może 
być reakcja spalania węgla, siarki czy magnezu pokazane na płycie I podręcznika. Oto 
przykłady równań reakcji:

2Mg + O

2

→ 2MgO

2S + 3O

2

 → 2SO

3

2.

Przez rozkład termiczny związków zawierających tlen np. soli kwasu tlenowego lub 
wodorotlenku np.:

CaCO

3

 → CaO + CO

2;

2KMnO

4

 → K

2

MnO

4

 + MnO

2

 + O

2

 

3.         Ze względu na zachowanie się wobec roztworów kwasów i zasad:

-)       Tlenki reagujące z zasadami to tlenki kwasowe – należy do tej grupy przykładowo tlenek 

krzemu(IV), który wprawdzie nie rozpuszcza się w wodzie, jednak pod wpływem zasady tworzy sól np. 

SiO

2

 + 2NaOH → Na

2

SiO

3

 + H

2

O

Wstecz

Wstecz

Dalej

Dalej

 

 

Otrzymywanie tlenków

Otrzymywanie tlenków

 

 

cz.2

cz.2

-)      

-)      

Tlenki amfoteryczne, które reagują zarówno z kwasami jak i zasadami 

Tlenki amfoteryczne, które reagują zarówno z kwasami jak i zasadami 

– tworzą je 

– tworzą je 

pierwiastki grupy trzeciej i dalszych układu okresowego oraz w przypadku metali o wielu 

pierwiastki grupy trzeciej i dalszych układu okresowego oraz w przypadku metali o wielu 

wartościowościach (z bloku energetycznego d) charakter amfoteryczny wykazują tlenki 

wartościowościach (z bloku energetycznego d) charakter amfoteryczny wykazują tlenki 

na pośrednich stopniach utlenienia. Klasycznym przykładem jest tlenek glinu. 

na pośrednich stopniach utlenienia. Klasycznym przykładem jest tlenek glinu. 

Al

Al

2

2

O

O

3 

3 

+ 6NaOH → 2Na

+ 6NaOH → 2Na

3

3

AlO

AlO

3 

3 

+ 3H

+ 3H

2

2

O – glinian sodu

O – glinian sodu

Al

Al

2

2

O

O

3

3

 + 6HCl → 2AlCl

 + 6HCl → 2AlCl

3

3

 + 3H

 + 3H

2

2

O – chlorek glinu

O – chlorek glinu

 

 

-)     

-)     

Tlenki obojętne

Tlenki obojętne

 -  nie reagujące z kwasami i zasadami, należą do nich tlenek 

 -  nie reagujące z kwasami i zasadami, należą do nich tlenek 

węgla(II) oraz tlenek azotu(II)

węgla(II) oraz tlenek azotu(II)

 

 

-)        Tlenki reagujące z kwasami to tlenki zasadowe – do tej grupy można zaliczyć tlenki 

wielu metali, które nie rozpuszczały się w wodzie np. tlenki żelaza, miedzi, cynku itd. 

jednak reagują z kwasami. Przykłady: 

CuO+H

2

SO

4

→CuSO

4

+H

2

O

Tlenki

Tlenki

Strona główna

Strona główna

Wstecz

Wstecz

 

 

Układ okresowy

Układ okresowy

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

1
8

H

H

He

He

Li

Li

Na

Na

Be

Be

B

B

C

C

N

N

O

O

F

F

Ne

Ne

Mg

Mg

Al

Al

Legenda:

Legenda:

Niemetale  

Niemetale  

Półmetale  

Półmetale  

Metale

Metale

Si

Si

P

P

S

S

Cl

Cl

Ar

Ar

K

K

Ca

Ca

Sc

Sc

Ti

Ti

V

V

Cr

Cr

Mn

Mn

Fe

Fe

Co

Co

Ni

Ni

Cu

Cu

Zn

Zn

Ga

Ga

Ge

Ge

As

As

Se

Se

Br

Br

Kr

Kr

Rb

Rb

Sr

Sr

Y

Y

Zr

Zr

Nb

Nb

Mo

Mo

Tc

Tc

Ru

Ru

Rh

Rh

Pd

Pd

Ag

Ag

Cd

Cd

In

In

Sn

Sn

Sb

Sb

Te

Te

I

I

Xe

Xe

Cs

Cs

Ba

Ba

*

*

Hf

Hf

Ta

Ta

W

W

Re

Re

Os

Os

Ir

Ir

Pt

Pt

Au

Au

Hg

Hg

Tl

Tl

Pb

Pb

Bi

Bi

Po

Po

At

At

Rn

Rn

Fr

Fr

Ra

Ra

**

**

Rf

Rf

Db

Db

Sg

Sg

Bh

Bh

Hs

Hs

Mt

Mt

Uun

Uun

Uuu

Uuu

Uub

Uub

1

2

3

4

5

6

7

La

La

Ce

Ce

Pr

Pr

Nd

Nd

Pm

Pm

Sm

Sm

Eu

Eu

Gd

Gd

Tb

Tb

Dy

Dy

Ho

Ho

Er

Er

Tm

Tm

Yb

Yb

Lu

Lu

Ac

Ac

Th

Th

Pa

Pa

U

U

Np

Np

Pu

Pu

Am

Am

Cm

Cm

Bk

Bk

Cf

Cf

Es

Es

Fm

Fm

Md

Md

No

No

Lr

Lr

Strona główna

Strona główna

*Lantanowce

*Lantanowce

**Aktynowce

**Aktynowce

 

 

Cez

Cez

Cez 

55

Cs - pierwiastek chem. z bloku s, grupy 1; najaktywniejszy metal (nieradioaktywny), 

najbardziej elektropozytywny (najmniejsza zdolność do przyciągania elektronów), 
wodorotlenek c. jest najsilniejszą zasadą. Służy do produkcji fotokomórek i w medycynie w 
izotopowym leczeniu nowotworów (izotop 

137

Cs), a także, w postaci izotopu 

133

Cs jako 

wzorzec sekundy - 9 192 631 770 drgań atomu odpowiadającemu przejściu między dwoma 
nadsubtelnymi poziomami stanu podstawowego jądra 

133

Cs w polu magnetycznym. Odkryty 

prawie równocześnie z "sąsiadem z góry" - rubidem dzięki spektrografii. Nazwa cez 
pochodzi od łacińskiego caesius - błękitny, koloru charakterystycznych dla niego linii w 
spektrum (widmie) światła słońca. W przyrodzie cez występuje w minerałach - pollucycie 
Cs

4

Al

4

Si

9

O

26

·H

2

O, lepidolicie KLi

1,5

Al

1,5

(Si

3

AlO

10

)( F,OH)

2

 i cynwaldycie KLi(Fe,Mg)Al(Si

3

Al

10

)

( F,OH)

2

. Cez metaliczny można otrzymać przez elektrolizę wodorotlenku albo jego redukcję 

metalicznym magnezem lub cyrkonem. Reaguje gwałtownie z wodą (wydzielając wodór i 
tworząc wodorotlenek CsOH) oraz wszystkimi kwasami. Z tlenem tworzy tlenek Cs

2

O, 

nadtlenek Cs

2

O

2

 i nadtlenek CsO

2

, z wodorem - CsH, z fluorowcami - halogenki CsX, z siarką 

wodorosiarczek - CeHS, siarczek - Ce

2

S i wielosiarczki. Pospolitymi związkami cezu są także: 

Cs

2

CO

3

, Cs

2

SO

4

, CsCl, CsF. Sole cezu barwią płomień na fioletowoniebiesko. 

rok odkrycia 1960 
liczba atomowa 55 
masa atomowa 132,90543 
elektroujemność 0,7 
wartościowość +1 
zawartość w skorupie ziemskiej (litosfera + atmosfera + hydrosfera) 0,00026% 
temperatura topnienia (

o

C) 28,5 

temperatura wrzenia (

o

C, p = 1 atm) 705 

liczba znanych izotopów (w tym trwałe tzn. 
o okresie półrozpadu ponad 1 mld lat) 36(1) 
konfiguracja elektronowa stanu podstawowego: 
[Xe] 6s

1

 

1s

2

 2s

2

 2p

6

 3s

2

 3p

6

 3d

10

 4s

2

 4p

6

 4d

10

 5s

2

 5p

6

 6s

1

 

Układ okresowy

Układ okresowy

 

 

Bar

Bar

Bar 

56

Ba - pierwiastek chem. z bloku s, grupy 2; srebrzysty aktywny metal. Znane 

są 32 izotopy baru, w tym siedem trwałych. W przyrodzie bar występuje w 
minerałach – barycie BaSO

4

, witerycie BaCO

3

, alstonicie CaCO

3

×BaCO

3

. Jest 

otrzymywany przez ogrzewanie tlenku baru z aluminium bez dostępu powietrza. 

Bar tworzy trudno rozpuszczalne sole z kwasami tlenowymi (wyjątek: azotan(V) 
baru). Rozpuszczalne związki baru są truciznami. Woda barytowa (roztwór 
wodorotlenku baru) jest odczynnikiem w chemii analitycznej. Siarczan(VI) baru 
znajduje zastosowanie do produkcji białej farby oraz jako materiał kontrastowy 
w diagnostyce medycznej. Niektóre związki baru stosowane są w pirotechnice. 

rok odkrycia 1774 
liczba atomowa 56 
masa atomowa 137,327 
elektroujemność 0,9 
wartościowość +2 
zawartość w skorupie ziemskiej (litosfera + atmosfera + hydrosfera) 0,039% 
temperatura topnienia (

o

C) 727 

temperatura wrzenia (

o

C, p = 1 atm) 1850 

liczba znanych izotopów (w tym trwałe tzn. 
o okresie półrozpadu ponad 1 mld lat) 32(7) 
konfiguracja elektronowa stanu podstawowego: 
[Xe] 6s

2

 

1s

2

 2s

2

 2p

6

 3s

2

 3p

6

 3d

10

 4s

2

 4p

6

 4d

10

 5s

2

 5p

6

 6s

2

 

Układ okresowy

Układ okresowy

 

 

Lantan

Lantan

Lantan 

57

La - pierwiastek chem. z bloku f, grupy 3; metal aktywny 

chemicznie, na powietrzu szybko pokrywa się warstewką tlenku, ulega łatwo 
działaniu kwasów. Pierwszy pierwiastek z grupy lantanowców i bloku f. 
Składnik stopów np. stali, szkła używanego do produkcji soczewek o dużej 
rozdzielczości; znajduje zastosowanie jako stop z cerem (kamienie do 
zapalniczek) oraz z glinem. W przyrodzie lantan rzadko występuje odrębnie, 
głównie w piasku monacytowym z domieszką innych lantanowców. 

rok odkrycia 1839 
liczba atomowa 57 
masa atomowa 138,9055 
elektroujemność 1,1 
wartościowość +3 
zawartość w skorupie ziemskiej 
(litosfera + atmosfera + hydrosfera) 0,0035% 
temperatura topnienia (

o

C) 920 

temperatura wrzenia (

o

C, p = 1 atm) 3420 

liczba znanych izotopów (w tym trwałe tzn. 
o okresie półrozpadu ponad 1 mld lat) 30(2) 
konfiguracja elektronowa stanu podstawowego: 
[Xe] 5d

1

 6s

2

 

1s

2

 2s

2

 2p

6

 3s

2

 3p

6

 3d

10

 4s

2

 4p

6

 4d

10

 5s

2

 5p

6

 5d

1

 6s

2

Układ okresowy

Układ okresowy

 

 

Cer

Cer

Cer 

58

Ce - pierwiastek chem. z bloku f, grupy 3, lantanowców. W przyrodzie występuje w 

minerałach - monacycie CePO

4

, cerycie Ce

2

Si

2

O

7

×H

2

O, samarskicie Y

4

[(Ta,Nb)2O

7

]

3

, paryzycie 

[(Ce,La)2O

3

] i bastnezycie (Ce,La)CO

3

×F. Metaliczny cer wydziela się elektrolitycznie lub 

chemicznie z chlorku CrCl

3

. Jest stalowoszarym metalem, gęstość 6,67-8,23 g/cm

3

 (zależy od 

odmiany alotropowej). Ulega działaniu wody, tworzy związki z wodorem (o składzie 
pośrednim między CeH

2

 i CeH

3

), azotem- CeN, siarką- Ce

2

S

3

, Ce

3

S

4

, CeS, węglem- CeC

2

, Ce

2

C

3

. 

Z tlenem tworzy tlenki: Ce

2

O

3

 i CeO

2

. Do najważniejszych związków ceru należą także: 

siarczan Ce(SO

4

)

2

, azotan amonowo-cerowy 2NH

4

NO

3

×Ce(NO

3

)

4

, węglan Ce

2

(CO

3

)

3

, 

wodorotlenek Ce(OH)

3

. Jest składnikiem wielu stopów odpornych na działanie naprężeń i 

czynników chemicznych w wysokich temperaturach. Cer lub jego związki używane są do 
produkcji siatek żarowych, katalizatorów, materiałów ściernych, szkła, fotokomórek, lamp 
łukowych, osłon przed promieniowaniem  , kamieni do zapalniczek. 

rok odkrycia 1803 
liczba atomowa 58 
masa atomowa 140,115 
elektroujemność 1,1 
wartościowość +3, +4 
zawartość w skorupie ziemskiej (litosfera + atmosfera + hydrosfera) 0,0066% 
temperatura topnienia (

o

C) 804 

temperatura wrzenia (

o

C, p = 1 atm) 3470 

liczba znanych izotopów (w tym trwałe tzn. 
o okresie półrozpadu ponad 1 mld lat) 30(4) 
konfiguracja elektronowa stanu podstawowego: 
[Xe] 4f

2

 6s

2

 

1s

2

 2s

2

 2p

6

 3s

2

 3p

6

 3d

10

 4s

2

 4p

6

 4d

10

 4f

2

 5s

2

 5p

6

 6s

2

 

Układ okresowy

Układ okresowy

 

 

Prazeodym

Prazeodym

Prazeodym 

59

Pr - pierwiastek chem. z bloku f, grupy 3, lantanowców; żółtobiały 

miękki metal. W przyrodzie prazeodym występuje w minerałach: cerycie 
Ce

2

Si

2

O

7

·H

2

O, samarskicie Y

4

[(Ta, Nb)

2

O

7

]

3

, bastnezycie (Ce, 

La)CO

3

·F i monacycie CePO

4

. Jest otrzymywany przez redukcję bezwodnego lub 

elektrolizę stopionego chlorku (III). Na powietrzu utlenia się. Na gorąco ulega 
działaniu tlenu, wodoru, pary wodnej, kwasów i alkaliów.

rok odkrycia 1885 
liczba atomowa 59 
masa atomowa 140,90765 
elektroujemność 1,1 
wartościowość +3, +4 
zawartość w skorupie ziemskiej 
(litosfera + atmosfera + hydrosfera) 0,00091% 
temperatura topnienia (

o

C) 935 

temperatura wrzenia (

o

C, p = 1 atm) 3020 

liczba znanych izotopów (w tym trwałe tzn. 
o okresie półrozpadu ponad 1 mld lat) 28(1) 
konfiguracja elektronowa stanu podstawowego: 
[Xe] 4f

3

 6s

2

 

1s

2

 2s

2

 2p

6

 3s

2

 3p

6

 3d

10

 4s

2

 4p

6

 4d

10

 4f

3

 5s

2

 5p

6

 6s

2

Układ okresowy

Układ okresowy

 

 

Neodym

Neodym

Neodym 

60

Nd - pierwiastek chem. z bloku f, grupy 3, lantanowców; żółty metal; 

znajduje zastosowanie jako dodatek do stopów, jego tlenek zaś jest używany 
do barwienia na czerwono szkła (tzw. sztuczne rubiny), porcelany oraz emalii, 
a także w laserach neodymowych. Na powietrzu reaguje na zimno z tlenem, 
dając tlenek neodymu Nd

2

O

3

, z podgrzanej wody wydziela wodór tworząc 

wodorotlenek neodymu Nd(OH)

3

. Reagując z kwasami daje sole neodymowe, 

zawierające bladoczerwonofioletowe, uwodnione kationy Nd

3+

, np. chlorek 

neodymu NdCl

3

, sześciowodny azotan neodymu Nd(NO

3

)

3

·6H

2

O, ośmiowodny 

siarczan neodymu Nd

2

(SO

4

)

3

·8H

2

O. 

rok odkrycia 1885 
liczba atomowa 60 
masa atomowa 144,24 
elektroujemność 1,2 
wartościowość +3 
zawartość w skorupie ziemskiej 
(litosfera + atmosfera + hydrosfera) 0,004% 
temperatura topnienia (

o

C) 1020 

temperatura wrzenia (

o

C, p = 1 atm) 3030 

liczba znanych izotopów (w tym trwałe tzn. 
o okresie półrozpadu ponad 1 mld lat) 28(7) 
konfiguracja elektronowa stanu podstawowego: 
[Xe] 4f

4

 6s

2

 

1s

2

 2s

2

 2p

6

 3s

2

 3p

6

 3d

10

 4s

2

 4p

6

 4d

10

 4f

4

 5s

2

 5p

6

 6s

2

Układ okresowy

Układ okresowy

 

 

Promet

Promet

Promet 

61

Pm - pierwiastek chem. z bloku f, grupy 3, lantanowców; metal nie 

mający żadnych trwałych izotopów. Otrzymany sztucznie po II wojnie światowej 
przez Lawrence'a E. Glendenina, J. A. Marinski'ego i Charles'a D. Coryell'a w 
reaktorze jądrowym laboratorium w Oak Ridge przez bombardowanie neodymu 

147

Nd neutronami. Obecnie znanych jest 26 izotopów prometu, w większości β-

promieniotwórczych, najdłużej życiowy izotop 

145

Pr ma okres półrozpadu 

T

1/2

=17,7 lat. Promet metaliczny jest otrzymywany przez redukcję fluorku 

prometu litem. 

rok odkrycia 1947 
liczba atomowa 61 
masa atomowa (144,913) 
elektroujemność 1,2 
wartościowość +3 
zawartość w skorupie ziemskiej 
(litosfera + atmosfera + hydrosfera) 10

-19

% 

temperatura topnienia (

o

C) 1080 

temperatura wrzenia (

o

C, p = 1 atm) 2400 

liczba znanych izotopów (w tym trwałe tzn. 
o okresie półrozpadu ponad 1 mld lat) 26(0) 
konfiguracja elektronowa stanu podstawowego: 
[Xe] 4f

5

 6s

2

 

1s

2

 2s

2

 2p

6

 3s

2

 3p

6

 3d

10

 4s

2

 4p

6

 4d

10

 4f

5

 5s

2

 5p

6

 6s

2

 

Układ okresowy

Układ okresowy

 

 

Samar

Samar

Samar 

62

Sm - pierwiastek chem. z bloku f, grupy 3, lantanowców; szarobiały 

metal, składnik prętów pochłaniających neutrony w reaktorze jądrowym, 
barwnik szkła i porcelany. 

rok odkrycia 1879 
liczba atomowa 62 
masa atomowa 150,36 
elektroujemność 1,2 
wartościowość +2, +3 
zawartość w skorupie ziemskiej 
(litosfera + atmosfera + hydrosfera) 0,0007% 
temperatura topnienia (

o

C) 1072 

temperatura wrzenia (

o

C, p = 1 atm) 1800 

liczba znanych izotopów (w tym trwałe tzn. 
o okresie półrozpadu ponad 1 mld lat) 29(7) 
konfiguracja elektronowa stanu podstawowego: 
[Xe] 4f

6

 6s

2

 

1s

2

 2s

2

 2p

6

 3s

2

 3p

6

 3d

10

 4s

2

 4p

6

 4d

10

 4f

6

 5s

2

 5p

6

 6s

2

Układ okresowy

Układ okresowy

 

 

Europ

Europ

Europ 

63

Eu - pierwiastek chem. z bloku f, grupy 3, lantanowców; metal, składnik 

prętów regulacyjnych w reaktorze atomowym, pokrywa nim się też ekrany 
telewizorów. W przyrodzie europ występuje w minerałach - bastnezycie 
(Ce,La)CO

3

·F i monacycie CePO

4

.

Europ reaguje z wodą już w temperaturze pokojowej. Na powietrzu ulega 
utlenieniu. Do lepiej poznanych związków europu należą: Eu

2

O

3

, Eu

2

 (SO

4

)

3

, 

EuCl

3

, EuCl

2

. Izotop promieniotwórczy 

152

Eu służy do kalibrowania 

energetycznego spektrometrów promieniowania 

 

.

rok odkrycia 1901 
liczba atomowa 63 
masa atomowa 151,965 
elektroujemność 1,0 
wartościowość +2, +3 
zawartość w skorupie ziemskiej (litosfera + atmosfera + hydrosfera) 0,00021% 
temperatura topnienia (

o

C) 826 

temperatura wrzenia (

o

C, p = 1 atm) 1439 

liczba znanych izotopów (w tym trwałe tzn. 
o okresie półrozpadu ponad 1 mld lat) 29(2) 
konfiguracja elektronowa stanu podstawowego: 
[Xe] 4f

7

 5d

1

 6s

2

 

1s

2

 2s

2

 2p

6

 3s

2

 3p

6

 3d

10

 4s

2

 4p

6

 4d

10

 4f

7

 5s

2

 5p

6

 5d

1

 6s

2

 

Układ okresowy

Układ okresowy

 

 

Gadolin

Gadolin

Gadolin 

64

Gd - pierwiastek chem. z bloku f, grupy 3, lantanowców; ferromagnetyczny metal. 

W przyrodzie gadolin występuje w minerałach - gadolinicie Y

2

FeBe

2

Si

2

O

10

 i monacycie CePO

4

. 

Gadolin jest otrzymywany przez redukcję trójchlorku lub trójfluorku gadolinu metalicznym 
wapniem. W temperaturze poniżej 16°C gadolin jest ferromagnetykiem, powyżej tej 
temperatury staje się paramagnetykiem. W związkach chemicznych występuje na +3 stopniu 
utlenienia. W wilgotnym powietrzu ulega utlenieniu.
Do lepiej poznanych związków gadolinu należą: trójtlenek gadolinu Gd

2

O

3

, wodorotlenek 

gadolinu Gd(OH)

3

, trójchlorek gadolinu GdCl

3

, trójfluorek gadolinu GdF

3

. Gadolin znajduje 

zastosowanie w technice jądrowej jako składnik prętów pochłaniających strumień neutronów. 
W metalurgii gadolin wykorzystywany jest jako dodatek do stali.

rok odkrycia 1880 
liczba atomowa 64 
masa atomowa 157,25 
elektroujemność 1,1 
wartościowość +3 
zawartość w skorupie ziemskiej (litosfera + atmosfera + hydrosfera) 0,00061% 
temperatura topnienia (

o

C) 1312 

temperatura wrzenia (

o

C, p = 1 atm) 3000 

liczba znanych izotopów (w tym trwałe tzn. 
o okresie półrozpadu ponad 1 mld lat) 28(7) 
konfiguracja elektronowa stanu podstawowego: 
[Xe] 4f

7

 5d

1

 6s

2

 

1s

2

 2s

2

 2p

6

 3s

2

 3p

6

 3d

10

 4s

2

 4p

6

 4d

10

 4f

7

 5s

2

 5p

6

 5d

1

 6s

2

 

Układ okresowy

Układ okresowy

 

 

Terb

Terb

Terb 

65

Tb - pierwiastek chem. z bloku f, grupy 3, lantanowców ; metal 

używany w technice laserowej i osłonach przeciw promieniowaniu 
rentgenowskim. Występuje w apatycie. 

rok odkrycia 1843 
liczba atomowa 65 
masa atomowa 158,92534 
elektroujemność 1,2 
wartościowość +3, +4 
zawartość w skorupie ziemskiej 
(litosfera + atmosfera + hydrosfera) 0,00012% 
temperatura topnienia (

o

C) 1356 

temperatura wrzenia (

o

C, p = 1 atm) 2800 

liczba znanych izotopów (w tym trwałe tzn. 
o okresie półrozpadu ponad 1 mld lat) 25(1) 
konfiguracja elektronowa stanu podstawowego: 
[Xe] 4f

9

 6s

2

 

1s

2

 2s

2

 2p

6

 3s

2

 3p

6

 3d

10

 4s

2

 4p

6

 4d

10

 4f

9

 5s

2

 5p

6

 6s

2

Układ okresowy

Układ okresowy

 

 

Dysproz

Dysproz

Dysproz 

66

Dy - pierwiastek chem. z bloku f, grupy 3, lantanowców; metal, związki mają 

silnie właściwości ferromagnetyczne. W przyrodzie dysproz występuje w znikomych 
ilościach w rzadkich minerałach, np. gadolinicie Y

2

FeBe

2

Si

2

O

10

. Dysproz jest miękkim, 

srebrzystym metalem.

 

rok odkrycia 1886 
liczba atomowa 66 
masa atomowa 162,5 
elektroujemność 1,2 
wartościowość +3, +4 
zawartość w skorupie ziemskiej (litosfera + atmosfera + hydrosfera) 0,00045% 
temperatura topnienia (

o

C) 1408 

temperatura wrzenia (

o

C, p = 1 atm) 2600 

liczba znanych izotopów (w tym trwałe tzn. 
o okresie półrozpadu ponad 1 mld lat) 28(7) 
konfiguracja elektronowa stanu podstawowego: 
[Xe] 4f

10

 6s

2

 

1s

2

 2s

2

 2p

6

 3s

2

 3p

6

 3d

10

 4s

2

 4p

6

 4d

10

 4f

10

 5s

2

 5p

6

 6s

2

 

Układ okresowy

Układ okresowy

 

 

Holm

Holm

Holm 

67

Ho - pierwiastek chem. z bloku f, grupy 3, lantanowców; metal tworzący związki o 

silnych właściwościach ferromagnetycznych. Znany jest 1 trwały (

165

Ho) i 29 nietrwałych 

izotopów holmu. W przyrodzie holm występuje w znikomych ilościach, m.in. w monacycie 
CePO

4

, gadolinicie Y

2

FeBe

2

Si

2

O

10

, bastnezycie (Ce,La)CO

3

·F. Holm jest miękkim, 

srebrzystym metalem, w związkach chemicznych występuje na +3 stopniu utlenienia. Na 
powietrzu pokrywa się warstwą tlenku. Sole zawierające jony Ho

3+

 mają żółtobrunatne 

zabarwienie.

 

rok odkrycia 1886 
liczba atomowa 67 
masa atomowa 164,93032 
elektroujemność 1,2 
wartościowość +3 
zawartość w skorupie ziemskiej (litosfera + atmosfera + hydrosfera) 0,00014% 
temperatura topnienia (

o

C) 1465 

temperatura wrzenia (

o

C, p = 1 atm) 2600 

liczba znanych izotopów (w tym trwałe tzn. 
o okresie półrozpadu ponad 1 mld lat) 29(1) 
konfiguracja elektronowa stanu podstawowego: 
[Xe] 4f

11

 6s

2

 

1s

2

 2s

2

 2p

6

 3s

2

 3p

6

 3d

10

 4s

2

 4p

6

 4d

10

 4f

11

 5s

2

 5p

6

 6s

2

 

Układ okresowy

Układ okresowy

 

 

Erb

Erb

Erb 

68

Er - pierwiastek chem. z bloku f, grupy 3, lantanowców; srebrzysty metal, 

dodatek do stopów, barwnik szkła. W przyrodzie erb występuje w gadolinicie 
Y

2

FeBe

2

Si

2

O

10

 i innych minerałach zawierających ziemie rzadkie. Erb jest 

miękkim, srebrzystobiałym metalem. Jony Er

3+

 nadają związkom erbu barwę 

różową. W niższych temperaturach erb wykazuje odporność na działanie 
czynników atmosferycznych. Do lepiej poznanych związków erbu należą: Er

2

O

3

, 

Er(OH)

3

, Er(NO

3

)

3

·5H

2

O, Er

2

 (SO

4

)

3

·8H

2

O. 

  
rok odkrycia 1843 
liczba atomowa 68 
masa atomowa 167,26 
elektroujemność  1,2 
wartościowość  +3 
zawartość w skorupie ziemskiej 
(litosfera + atmosfera + hydrosfera) 0,00035% 
temperatura topnienia (

o

C) 1510 

temperatura wrzenia (

o

C, p = 1 atm) 2900 

liczba znanych izotopów (w tym trwałe tzn. 
o okresie półrozpadu ponad 1 mld lat) 29(6) 
konfiguracja elektronowa stanu podstawowego: 
[Xe] 4f

12

 6s

2

 1s

2

 2s

2

 2p

6

 3s

2

 3p

6

  3d

10

 4s

2

 4p

6

 4d

10

 4f

12

 5s

2

 5p

6

 6s

2

 

Układ okresowy

Układ okresowy

 

 

Tul

Tul

Tul 

69

Tm - pierwiastek chem. z bloku f, grupy 3, lantanowców; miękki 

srebrzysty metal; izotop 

170

Tm emituje promienie  zbliżone długością fali do 

promieni rentgenowskich i jest używany w przenośnych urządzeniach 
wykorzystujących te promienie. 

rok odkrycia 1879 
liczba atomowa 69 
masa atomowa 168,93421 
elektroujemność 1,2 
wartościowość +3 
zawartość w skorupie ziemskiej 
(litosfera + atmosfera + hydrosfera) 0,00005% 
temperatura topnienia (

o

C) 1545 

temperatura wrzenia (

o

C, p = 1 atm) 1730 

liczba znanych izotopów (w tym trwałe tzn. 
o okresie półrozpadu ponad 1 mld lat) 31(1) 
konfiguracja elektronowa stanu podstawowego: 
[Xe] 4f

13

 6s

2

 

1s

2

 2s

2

 2p

6

 3s

2

 3p

6

 3d

10

 4s

2

 4p

6

 4d

10

 4f

13

 5s

2

 5p

6

 6s

2

Układ okresowy

Układ okresowy

 

 

Iterb

Iterb

Iterb 

70

Yb - pierwiastek chem. z bloku f, grupy 3, lantanowców; miękki srebrzysty metal, 

dodatek do stopów aluminiowych; występuje w gadolinicie (krzemianie itru, żelaza, berylu i 
metali ziem rzadkich). Metaliczny iterb otrzymywany jest przez elektrolizę stopionego YbCl

3

 

lub redukcję tej soli wapniem metalicznym. Znane są trzy odmiany alotropowe iterbu, 
temperatury przemian wynoszą odpowiednio 7

o

C i 795

o

C. Jony Yb

3+

 są bezbarwne. Iterb 

wykazuje odporność na działanie suchego powietrza, łatwo wchodzi w reakcje z chlorem 
i fluorem, rozcieńczonym kwasem solnym. W podwyższonej temperaturze (100-200

°

C) 

reaguje z tlenem, wodorem, parą wodną, stężonymi kwasami azotowym i siarkowym. Do 
lepiej poznanych związków iterbu należą: Yb

2

O

3

, YbCl

3

, Yb(NO

3

)

3

·4H

2

O, Yb

2

(SO

4

)

3

·8H

2

O, 

Yb(C

2

H

3

O

2

)

3

·4H

2

O. Iterb wykorzystywany jest do produkcji ferrytów oraz w metalurgii. 

rok odkrycia 1878 
liczba atomowa 70 
masa atomowa 173,04 
elektroujemność 1,1 
wartościowość +2, +3 
zawartość w skorupie ziemskiej 
(litosfera + atmosfera + hydrosfera) 0,00031% 
temperatura topnienia (

o

C) 824 

temperatura wrzenia (

o

C, p = 1 atm) 1430 

liczba znanych izotopów (w tym trwałe tzn. 
o okresie półrozpadu ponad 1 mld lat) 29(7) 
konfiguracja elektronowa stanu podstawowego: 
[Xe] 4f

14

 6s

2

 

1s

2

 2s

2

 2p

6

 3s

2

 3p

6

 3d

10

 4s

2

 4p

6

 4d

10

 4f

14

 5s

2

 5p

6

 6s

2

Układ okresowy

Układ okresowy

 

 

Lutet

Lutet

Lutet 

71

Lu - pierwiastek chem. z bloku f, grupy 3, lantanowców; 

trzywartościowy metal. Nieliczne zastosowania w technice (np. w produkcji 
materiałów ferrytowych), przy zjawisku nadprzewodnictwa (zmniejszeniu 
oporu właściwego czystego metalu w temperaturach bliskich zeru 
absolutnemu -273 

o

C). W przyrodzie lutet bardzo rzadko występuje łącznie 

z pozostałymi lantanowcami głównie w piaskach monacytowych. Zwany 
dawniej również kasjopem (Cp). Jest aktywny chemicznie, na powietrzu 
pokrywa się warstewką tlenku, ulega łatwo działaniu kwasów. 

rok odkrycia 1907 
liczba atomowa 71 
masa atomowa 174,967 
elektroujemność 1,2 
wartościowość +3 
zawartość w skorupie ziemskiej 
(litosfera + atmosfera + hydrosfera) 0,00031% 
temperatura topnienia (

o

C) 824 

temperatura wrzenia (

o

C, p = 1 atm) 1430 

liczba znanych izotopów (w tym trwałe tzn. 
o okresie półrozpadu ponad 1 mld lat) 29(7) 
konfiguracja elektronowa stanu podstawowego: 
[Xe] 4f

14

 5d

1

 6s

2

 

1s

2

 2s

2

 2p

6

 3s

2

 3p

6

 3d

10

 4s

2

 4p

6

 4d

10

 4f

14

 5s

2

 5p

6

 5d

1

 6s

2

 

Układ okresowy

Układ okresowy

 

 

Hafn

Hafn

Hafn 

72

Hf - pierwiastek chem. z bloku d, grupy 4; twardy szary metal, trudno topliwy, 

znalazł zastosowanie w produkcji włókien żarówek oraz jako składnik stopów używanych 
do obróbki twardych materiałów. Zanieczyszczony hafn wykazuje własności 
nadprzewodnikowe w temperaturze 0,3 - 0,4 K (ok. -273°C). Hafn jest odporny na korozję, 
nie ulega działaniu rozcieńczonych kwasów - solnego i siarkowego, rozpuszcza się 
w kwasie fluorowodorowym i stężonym kwasie siarkowym. Z tlenem hafn tworzy biały, 
trudno topliwy i odporny chemicznie dwutlenek HfO

2

 (krystalizuje w układzie regularnym). 

Hafn tworzy związki z azotem- HfN, węglem- HfC, borem- HfB

2

, fluorowcami- HfX

4

. Do 

najważniejszych soli hafnu i kwasów tlenowych należą: siarczan Hf(SO

4

)

2

 

i wodoroortofosforan Hf(HPO

4

)

2

. Metaliczny hafn jest stosowany w technice reaktorowej 

(pręty kontrolne), do wytwarzania żaroodpornych stopów.

rok odkrycia 1922 
liczba atomowa 72 
masa atomowa 178,49 
elektroujemność  1,3 
wartościowość  +2, +3, +4 
zawartość w skorupie ziemskiej 
(litosfera + atmosfera + hydrosfera) 0,00028% 
temperatura topnienia (

o

C) 2233 

temperatura wrzenia (

o

C, p = 1 atm) 4700 

liczba znanych izotopów (w tym trwałe tzn. 
o okresie półrozpadu ponad 1 mld lat) 31(6) 
konfiguracja elektronowa stanu podstawowego: 
[Xe] 4f

14

 5d

2

 6s

2

 1s

2

 2s

2

 2p

6

 3s

2

 3p

6

  3d

10

 4s

2

 4p

6

 4d

10

 4f

14

 5s

2

 5p

6

 5d

2

 6s

2

Układ okresowy

Układ okresowy

 

 

Tantal

Tantal

Tantal 

73

Ta - pierwiastek chem. z bloku d, grupy 5; twardy szary metal 

odporny na korozję, trudno topliwy, używany jako składnik stopów 
specjalnych (np. narzędzi chirurgicznych), wyrobu tygli żaroodpornych. 

rok odkrycia 1802 
liczba atomowa 73 
masa atomowa 180,9479 
elektroujemność 1,5 
wartościowość +3, +4, +5 
zawartość w skorupie ziemskiej 
(litosfera + atmosfera + hydrosfera) 0,00017% 
temperatura topnienia (

o

C) 3022 

temperatura wrzenia (

o

C, p = 1 atm) 5530 

liczba znanych izotopów (w tym trwałe tzn. 
o okresie półrozpadu ponad 1 mld lat) 29(2) 
konfiguracja elektronowa stanu podstawowego: 
[Xe] 4f

14

 5d

3

 6s

2

 

1s

2

 2s

2

 2p

6

 3s

2

 3p

6

 3d

10

 4s

2

 4p

6

 4d

10

 4f

14

 5s

2

 5p

6

 5d

3

 6s

2

Układ okresowy

Układ okresowy

 

 

Wolfram

Wolfram

Wolfram 

74

W - pierwiastek chem. z bloku d, grupy 6; trudno topliwy ciężki 

metal, składnik stali narzędziowych, używany także we włóknach żarówek. W. 
Tworzy słaby kwas wolframowy; jego sole - wolframiany - występują w 
naturze (wolframit - wolframian żelaza i manganu). 

rok odkrycia 1781 
liczba atomowa 74 
masa atomowa 180,9479 
elektroujemność 2,0 
wartościowość +2, +3, +4, +5, +6 
zawartość w skorupie ziemskiej 
(litosfera + atmosfera + hydrosfera) 0,00012% 
temperatura topnienia (

o

C) 3420 

temperatura wrzenia (

o

C, p = 1 atm) 5700 

liczba znanych izotopów (w tym trwałe tzn. 
o okresie półrozpadu ponad 1 mld lat) 30(5) 
konfiguracja elektronowa stanu podstawowego: 
[Xe] 4f

14

 5d

4

 6s

2

 

1s

2

 2s

2

 2p

6

 3s

2

 3p

6

 3d

10

 4s

2

 4p

6

 4d

10

 4f

14

 5s

2

 5p

6

 5d

4

 6s

2

Układ okresowy

Układ okresowy

 

 

Ren

Ren

Ren 

75

Re - pierwiastek chem. z bloku d, grupy 7; wielowartościowy srebrzysty metal odporny 

na korozję. Składnik stopów łączących elementy samolotów i termoelementów 
(przetworników energii cieplnej na elektryczną). Właściwościami przypomina molibden. 
Znane są tylko dwa trwałe izotopy renu i 29 promieniotwórczych. Ren występuje w rudach 
molibdenowych i tantalowych. Zawartość renu w węglach może dochodzić do 230 ppm (parts 
per million cząstek na milion). Otrzymuje się go przez redukcję tlenku (VII) renu wodorem. 
Metaliczny ren jest katalizatorem hydrogenacji. Stosuje się go także do produkcji włókien do 
lamp żarowych i termoelementów. W organizmie człowieka ren gromadzi się głównie 
w gruczole tarczowym. Ma działanie toksyczne powodując uszkodzenie układu krążenia 
i nerwowego. 

rok odkrycia 1925 
liczba atomowa 75 
masa atomowa 186,207 
elektroujemność 1,9 
wartościowość +2, +3, +4, +5, +6, +7 
zawartość w skorupie ziemskiej 
(litosfera + atmosfera + hydrosfera) 7

.

10

-8

% 

temperatura topnienia (

o

C) 3180 

temperatura wrzenia (

o

C, p = 1 atm) 5700 

liczba znanych izotopów (w tym trwałe tzn. 
o okresie półrozpadu ponad 1 mld lat) 31(2) 
konfiguracja elektronowa stanu podstawowego: 
[Xe] 4f

14

 5d

5

 6s

2

 

1s

2

 2s

2

 2p

6

 3s

2

 3p

6

 3d

10

 4s

2

 4p

6

 4d

10

 4f

14

 5s

2

 5p

6

 5d

5

 6s

2

Układ okresowy

Układ okresowy

 

 

Osm

Osm

Osm 

76

Os - pierwiastek chem. z bloku d, grupy 8; szaroniebieski twardy metal z 

triady platynowców ciężkich; najcięższy pierwiastek (gęstość 22,57 g/cm

3

. 

Związki trujące. W przyrodzie osm występuje w rodzimych stopach z platyną 
i irydem, np. w irydosminie. Osm jest otrzymywany z surowej platyny. 
Wykazuje odporność na działanie wielu czynników chemicznych, ale na 
powietrzu tworzy łatwo lotny, toksyczny tlenek OsO

4

, odznaczający się 

nieprzyjemną wonią. Ulega także działaniu chloru, fluoru, siarki, fosforu. 
Znajduje zastosowanie jako katalizator uwodornienia oraz składnik stopów 
z innymi platynowcami, mających szerokie zastosowania praktyczne. 

rok odkrycia 1925 
liczba atomowa 75 
masa atomowa 186,207 
elektroujemność 2,2 
wartościowość +2, +3, +4, +5, +6, +7 
zawartość w skorupie ziemskiej 
(litosfera + atmosfera + hydrosfera) 7

.

10

-8

% 

temperatura topnienia (

o

C) 3180 

temperatura wrzenia (

o

C, p = 1 atm) 5700 

liczba znanych izotopów (w tym trwałe tzn. 
o okresie półrozpadu ponad 1 mld lat) 31(2) 
konfiguracja elektronowa stanu podstawowego: 
[Xe] 4f

14

 5d

6

 6s

2

 

1s

2

 2s

2

 2p

6

 3s

2

 3p

6

 3d

10

 4s

2

 4p

6

 4d

10

 4f

14

 5s

2

 5p

6

 5d

6

 6s

2

Układ okresowy

Układ okresowy

 

 

Iryd

Iryd

Iryd 

77

Ir - pierwiastek chem. z bloku d, grupy 9; twardy i ciężki metal szlachetny 

z grupy platynowców, używany do produkcji igieł strzykawek i żyletek. Stopy 
irydu są stosowane do wyrobu tygli, kontaktów elektrycznych, termoelementów, 
narzędzi chirurgicznych, ostrzy stalówek w wiecznych piórach. Czerń irydowa 
i gąbka irydowa stosowane są jako katalizatory kontaktowe. Iryd wykazuje 
odporność na działanie większości czynników chemicznych. Do wyjątków należą: 
woda królewska oraz chlor, fluor, siarka- w wysokich temperaturach.

 

rok odkrycia 1803 
liczba atomowa 77 
masa atomowa 192,22 
elektroujemność 2,2 
wartościowość +2, +3, +4,+6 
zawartość w skorupie ziemskiej 
(litosfera + atmosfera + hydrosfera) 10-7% 
temperatura topnienia (

o

C) 2443 

temperatura wrzenia (

o

C, p = 1 atm) 4550 

liczba znanych izotopów (w tym trwałe tzn. 
o okresie półrozpadu ponad 1 mld lat) 32(2) 
konfiguracja elektronowa stanu podstawowego: 
[Xe] 4f

14

 5d

7

 6s

2

 

1s

2

 2s

2

 2p

6

 3s

2

 3p

6

 3d

10

 4s

2

 4p

6

 4d

10

 4f

14

 5s

2

 5p

6

 5d

7

 6s

2

Układ okresowy

Układ okresowy

 

 

Platyna

Platyna

Platyna 

78

Pt - pierwiastek chem. z bloku d, grupy 10; metal szlachetny, ciężki, trudno topliwy, 

srebrzystobiały, odporny na działanie wysokich temperatur, mało aktywny chemicznie, tworzy 
liczne kompleksy; występuje w niektórych rudach niklu i miedzi; zastosowanie w jubilerstwie 
(stop p. ze złotem- tzw. białe złoto), stomatologii, jako materiał do wyrobu elektrod, tygli, 
narzędzi, w postaci czerni platynowej, gąbki oraz siatek drucianych platyna jest stosowana 
jako katalizator, np. podczas produkcji amoniaku, kwasu cyjanowodorowego, podczas 
przetwarzania ropy naftowej. K

2

[PtCl

4

] jest stosowany w fotografice.. W przyrodzie platyna 

występuje w stanie wolnym (platyna rodzima) oraz w minerałach, m.in. w sperrylicie PtAs

2

 

i braggicie (Pt, Pd, Ni)S. Platyna jest otrzymywana przez rafinację platyny rodzimej, szlamu po 
elektrolizie niklu i miedzi lub złomu platynowego. Użycie platyny w dopalaczach 
samochodowych sprawia, że staje się ona jednym z elementów zanieczyszczenia środowiska, 
niebezpiecznym dla zdrowia ludzi.

rok odkrycia 1750 
liczba atomowa 78 
masa atomowa 195,08 
elektroujemność 2,2 
wartościowość +2, +4, +6 
zawartość w skorupie ziemskiej 
(litosfera + atmosfera + hydrosfera) 10

-6

 % 

temperatura topnienia (

o

C) 1770 

temperatura wrzenia (

o

C, p = 1 atm) 4170 

liczba znanych izotopów (w tym trwałe tzn. 
o okresie półrozpadu ponad 1 mld lat) 33(6) 
konfiguracja elektronowa stanu podstawowego: 
[Xe] 4f

14

 5d

9

 6s

1

 

1s

2

 2s

2

 2p

6

 3s

2

 3p

6

 3d

10

 4s

2

 4p

6

 4d

10

 5s

2

 5p

6

 4f

14

 5d

9

 6s

1

Układ okresowy

Układ okresowy

 

 

Złoto

Złoto

Złoto 

79

Au - pierwiastek chem. z bloku d, grupy 11; miękki jasnożółty metal szlachetny. Nie 

reaguje z większością związków (oprócz wody królewskiej - mieszaniny kwasów: solnego i 
azotowego (V) - , chloru i jego kwasów). Spotykane w postaci złotego pyłu, lub niewielkich 
grudek - samorodków. Używane w dentystyce, jubilerstwie; składnik styków elektrycznych, 
czerwony barwnik szkła. W starożytności alchemicy próbowali zamienić przy pomocy tzw. 
"kamienia filozoficznego" pospolite metale, takie jak ołów, żelazo, w złoto. Największe złoża 
złota znajdują się w południowej części Afryki i w Ameryce Płn. Złoto białe to stop złota 
najczęściej z platyną (niklem, palladem). Zielone złoto - najwięcej czternastokaratowy stop 
złota ze srebrem lub srebrem i kadmem. Imitacja złota - tombak to stop miedzi i cynku 
(czasem też arsenu) w odpowiednich proporcjach. 

rok odkrycia starożytność 
liczba atomowa 79 
masa atomowa 196,96654 
elektroujemność 2,4 
wartościowość +1, +3 
zawartość w skorupie ziemskiej 
(litosfera + atmosfera + hydrosfera) 4.10-7 % 
temperatura topnienia (

o

C) 1064,2 

temperatura wrzenia (

o

C, p = 1 atm) 2800 

liczba znanych izotopów (w tym trwałe tzn. 
o okresie półrozpadu ponad 1 mld lat) 32(1) 
konfiguracja elektronowa stanu podstawowego: 
[Xe] 4f

14

 5d

10

 6s

1

 

1s

2

 2s

2

 2p

6

 3s

2

 3p

6

 3d

10

 4s

2

 4p

6

 4d

10

 5s

2

 5p

6

 4f

14

 5d

10

 6s

1

Układ okresowy

Układ okresowy

 

 

Rtęć

Rtęć

Rtęć 

80

Hg - pierwiastek chem. z bloku d, grupy 12; metal, srebrzysta toksyczna ciecz. Jedyny 

metal będący cieczą w normalnych warunkach. Zwana kiedyś żywym srebrem. Zastosowanie 
w termometrach, amalgamatach dentystycznych, jako elektroda (m.in. w procesie 
otrzymywania sodu z soli kuchennej metodą elektrolityczną - sód doskonale rozpuszcza się w 
rtęci nie dopuszczając przy tym reakcji z wodą). Tlenek rtęci - czerwony barwnik farb. 
Podstawowe źródło rtęci w przyrodzie to minerał cynober - siarczek rtęci HgS. Największe 
złoża cynobru - w zachodniej części USA, w Chinach i na Ukrainie. W starożytności metale 
wiązano z ciałami niebieskimi: złoto ze Słońcem, ołów z Marsem, rtęć z Merkurym. Stąd 
dzisiejsza nazwa w języku angielskim - mercury. Symbol Hg pochodzi od łacińskiego 
Hydrargyrum. 

rok odkrycia starożytność 
liczba atomowa 80 
masa atomowa 200,59 
elektroujemność 1,9 
wartościowość +1, +2 
zawartość w skorupie ziemskiej 
(litosfera + atmosfera + hydrosfera) 8

.

10

-6

 % 

temperatura topnienia (

o

C) -38,83 

temperatura wrzenia (

o

C, p = 1 atm) 356,9 

liczba znanych izotopów (w tym trwałe tzn. 
o okresie półrozpadu ponad 1 mld lat) 33(7) 
konfiguracja elektronowa stanu podstawowego: 
[Xe] 4f

14

 5d

10

 6s

2

 

1s

2

 2s

2

 2p

6

 3s

2

 3p

6

 3d

10

 4s

2

 4p

6

 4d

10

 5s

2

 5p

6

 4f

14

 5d

10

 6s

2

Układ okresowy

Układ okresowy

 

 

Tal

Tal

Tal 

81

Tl - pierwiastek chem. z bloku p, grupy 13; szary, łatwo topliwy metal, 

aktywny chemicznie, traci połysk na powietrzu, silnie trujący - stosowany w 
trutkach na gryzonie i owady i w stopach łożyskowych. Pojawia się w rudach 
żelaza i cynku. 

rok odkrycia 1861 
liczba atomowa 81 
masa atomowa 204,3833 
elektroujemność 1,8 
wartościowość +1, +3 
zawartość w skorupie ziemskiej 
(litosfera + atmosfera + hydrosfera) 0,00007 % 
temperatura topnienia (

o

C) 303 

temperatura wrzenia (

o

C, p = 1 atm) 1460 

liczba znanych izotopów (w tym trwałe tzn. 
o okresie półrozpadu ponad 1 mld lat) 28(2) 
konfiguracja elektronowa stanu podstawowego: 
[Xe] 4f

14

 5d

10

 6s

2

 6p

1

 

1s

2

 2s

2

 2p

6

 3s

2

 3p

6

 3d

10

 4s

2

 4p

6

 4d

10

 5s

2

 5p

6

 4f

14

 5d

10

 6s

2

 6p

1

Układ okresowy

Układ okresowy

 

 

Ołów

Ołów

Ołów 

82

Pb - pierwiastek chem. z bloku p, grupy 14; ciężki, miękki, toksyczny, 

łatwo topliwy metal; niebieskobiały, lecz szarzejący na powietrzu. Używany do 
produkcji płyt akumulatorowych, osłon przeciw promieniom rentgenowskim, 
składnik stopów precyzyjnych. W przyrodzie ołów występuje w minerałach: 
galenie ołowiowej, anglezycie (PbSO

4

), cerusycie (PbCO

3

), krokoicie (PbCrO

4

), 

piromorficie Pb

3

(PO

4

)

2

·PbCl, wulfenicie (PbMoO

4

) i in. Otrzymywany jest 

z galeny: przez prażenie powstaje tlenek PbO, poddawany następnie redukcji 
tlenkiem węgla lub żelazem, albo przez częściowe utlenienie galeny do tlenku 
i dalszą reakcję z tlenkiem (PbS+2PbO=3Pb+SO

2

). 

rok odkrycia starożytność 
liczba atomowa 82 
masa atomowa 207,2 
elektroujemność 1,8 
wartościowość +2, +4 
zawartość w skorupie ziemskiej 
(litosfera + atmosfera + hydrosfera) 0,0013 % 
temperatura topnienia (

o

C) 327,5 

temperatura wrzenia (

o

C, p = 1 atm) 1756 

liczba znanych izotopów (w tym trwałe tzn. 
o okresie półrozpadu ponad 1 mld lat) 32(4) 
konfiguracja elektronowa stanu podstawowego: 
[Xe] 4f

14

 5d

10

 6s

2

 6p

2

 

1s

2

 2s

2

 2p

6

 3s

2

 3p

6

 3d

10

 4s

2

 4p

6

 4d

10

 5s

2

 5p

6

 4f

14

 5d

10

 6s

2

 6p

2

Układ okresowy

Układ okresowy

 

 

Bizmut

Bizmut

Bizmut 

83

Bi - pierwiastek chem. z bloku p, grupy 15; łatwo topliwy srebrzystoróżowy metal o 

właściwościach diamagnetycznych, składnik stopów używanych w bezpiecznikach topikowych. 
W przyrodzie występuje w minerałach - ochrze bizmutowej Bi

2

O

3

, bizmutynicie Bi

2

S

3

 oraz 

innych minerałach siarczkowych. Bizmut można wydzielić przez prażenie tlenku bizmutu z 
węglem lub siarczku bizmutu z żelazem. W związkach chemicznych bizmut występuje na +3 i 
+5 stopniu utlenienia. Nie reaguje z wodą, rozpuszcza się natomiast w kwasie azotowym i 
stężonym kwasie siarkowym oraz w wodzie królewskiej. Z tlenem tworzy tlenek Bi

2

O

3

 o 

własnościach zasadowych, łatwo ulegający redukcji do metalicznego bizmutu. Do ważniejszych 
związków bizmutu należą: azotan Bi(NO

3

)3·5H

2

O, siarczan Bi

2

(SO

4

)

3

 bizmutowodór BiH

3

 (bardzo 

nietrwały), siarczek Bi

2

S

3

 (nierozpuszczalny w wodorotlenkach i siarczkach). Metaliczny bizmut 

stosowany jest jako składnik łatwo topliwych stopów wieloskładnikowych. Niektóre związki 
bizmutu znajdują zastosowanie w medycynie. 

rok odkrycia średniowiecze 
liczba atomowa 83 
masa atomowa 208,98037 
elektroujemność 1,9 
wartościowość +3, +5 
zawartość w skorupie ziemskiej (litosfera + atmosfera + hydrosfera) 8.10

-7

 % 

temperatura topnienia (

o

C) 271,4 

temperatura wrzenia (

o

C, p = 1 atm) 1564 

liczba znanych izotopów (w tym trwałe tzn. 
o okresie półrozpadu ponad 1 mld lat) 27(1) 
konfiguracja elektronowa stanu podstawowego: 
[Xe] 4f

14

 5d

10

 6s

2

 6p

3

 

1s

2

 2s

2

 2p

6

 3s

2

 3p

6

 3d

10

 4s

2

 4p

6

 4d

10

 5s

2

 5p

6

 4f

14

 5d

10

 6s

2

 6p

3

 

Układ okresowy

Układ okresowy

 

 

Polon

Polon

Polon 

84

Po - pierwiastek chem. z bloku p, grupy 16; radioaktywny metal występujący w 

niektórych rudach uranu otrzymywany także przez bombardowanie bizmutu neutronami w 
reaktorze jądrowym. Odkryty w lipcu 1898 roku przez Marię i Piotra Curie (po 
przeanalizowaniu składu chemicznego tony odpadków dostarczonej im z Czechosłowackiej 
kopalni uranu). W przyrodzie polon występuje w rudach uranowych. Najczęściej stosowany 
izotop 

210

Po otrzymuje się przez bombardowanie 

209 

Bi neutronami lub przeróbkę rud 

uranowych, zawierających ok. 0,1 ppb tego pierwiastka. Do ważniejszych związków polonu 
należą: H

2

Po (nietrwały, lotny), PoCl

2

, PoO

2

, PoO, PbPo, PoS, Po(OH)

4

. Znane są także liczne 

związki metaloorganiczne, zawierające polon, np. pochodne fenylowe, tolilowe, mezytylowe. 

210

Po obecny jest w dymie papierosowym. Polon jest silnie toksyczny. Znajduje zastosowanie 

w analizie aktywacyjnej jako źródło cząstek   lub neutronów (w mieszaninie z berylem) oraz 

w badaniach mechanizmów procesów elektrodowych. 

rok odkrycia 1898 
liczba atomowa 84 
masa atomowa (208,982) 
elektroujemność (2,0) 
wartościowość +2, +4, +6 
zawartość w skorupie ziemskiej 
(litosfera + atmosfera + hydrosfera) 2

.

10

-14

 % 

temperatura topnienia (

o

C) 250 

temperatura wrzenia (

o

C, p = 1 atm) 962 

liczba znanych izotopów (w tym trwałe tzn. 
o okresie półrozpadu ponad 1 mld lat) 27(0) 
konfiguracja elektronowa stanu podstawowego: 
[Xe] 4f

14

 5d

10

 6s

2

 6p

4

 

1s

2

 2s

2

 2p

6

 3s

2

 3p

6

 3d

10

 4s

2

 4p

6

 4d

10

 5s

2

 5p

6

 4f

14

 5d

10

 6s

2

 6p

4

Układ okresowy

Układ okresowy

 

 

Astat

Astat

Astat

 85

At - pierwiastek chem. z bloku p, grupy 17; niestabilny półmetal, 

otrzymywany jest przez bombardowanie tarcz bizmutowych cząstkami α o 
wysokiej energii (po raz pierwszy dokonali tego 1940 D.R. Corson, K.R. 
McKenzie i E.G. Segré):

209

Bi + 

42

He ŕ

 

212

At + 210 n

Astat jest łatwo lotny, rozpuszcza się w niektórych substancjach organicznych. 
Znanych jest 29 izotopów astatu, najdłużej życiowy 

210

At ma okres półrozpadu 

T

1/2

= 8,3 godz. W związkach chemicznych astat przyjmuje stopnie utlenienia: -1, 

+1, +5. Występuje w roztworach w postaci jonów At

-

 lub AtO

-

, AtO

3-

. 

rok odkrycia 1940 
liczba atomowa 85 
masa atomowa (209,987) 
elektroujemność (2,2) 
wartościowość 1, 3, 5, 7 
zawartość w skorupie ziemskiej (litosfera + atmosfera + hydrosfera) 10

-24

 % 

temperatura topnienia (

o

C)  

temperatura wrzenia (

o

C, p = 1 atm) 

liczba znanych izotopów (w tym trwałe tzn. 
o okresie półrozpadu ponad 1 mld lat) 29(0) 
konfiguracja elektronowa stanu podstawowego: 
[Xe] 4f

14

 5d

10

 6s

2

 6p

5

 

1s

2

 2s

2

 2p

6

 3s

2

 3p

6

 3d

10

 4s

2

 4p

6

 4d

10

 5s

2

 5p

6

 4f

14

 5d

10

 6s

2

 6p

5

 

Układ okresowy

Układ okresowy