SPOŁECZEŃSTWO INFORMACYJNE I 

EDUKACJA 

Obecnie żyjemy w erze informacji, która 
została zapoczątkowana przemianami 
kultury, osiągnięciem przez nią stadium 
prefiguratywnego (młodsze pokolenia 
przekazują wiedzę techniczną starszym 
pokoleniom, zmiana przekazu wartości itp.) 

Z całą pewnością 
przyniosło to rewolucję 
edukacyjną, dotyczącą 
m.in. wiedzy, wartości, 
sposobów nauczania, a 
także roli ucznia i 
nauczyciela. 

MACDONALDYZACJA 

(Makdonaldyzacja) 

Proces stopniowego upowszechniania się zasad działania 

znanych z barów szybkiej obsługi (uosabianych przez sieć 

McDonald's) we wszystkich dziedzinach życia społecznego 

w Stanach Zjednoczonych i na całym świecie.

Postęp, jaki związany jest 

z procesem 

makdonaldyzacji, niesie 

ze sobą zagrożenia w 

postaci 

umasowienia 

usług, utraty 

indywidualności i 

podmiotowości,

 

nadmiernej podaży 

towarów i usług w 

porównaniu z popytem. 

 

    Pojawienie się książek 

elektronicznych, 

upowszechnianie 

materiałów edukacyjnych 

w Internecie, rozwój 

kształcenia poprzez e-

learning, uniwersytety i 

kursy wirtualne.

W miejsce przyjaźni, empatii, wspólnych 
zainteresowań i spędzania czasu na rozmowach, 
następuje splatanie wyobraźni i rzeczywistości w 
jedno. Pojawia się relatywizm moralny oparty na 
spłyceniu i ograniczeniu znaczenia szeregu pojęć 
stabilizujących sytuację jednostki w świecie, takich 
jak: prawo, autorytet, postęp, prawda, wartość.

 

Automatyzacja systemu kontroli, rozwój 

programów oferujących symulacje 

rozwiązywania problemów, które – co prawda – 

mogą podnieść efektywność edukacji (np. 

przyspieszenie informacji zwrotnej o 

postępach i brakach), ale też 

mogą budować 

bariery komunikacyjne

 w relacjach nauczyciel – 

uczeń.

 

Zmiana roli nauczyciela – z eksperta o 
zamkniętym zasobie wiedzy przekazywanej w 
taki sam sposób kolejnym rocznikom, w 
kierunku kompetentnego animatora, 
przewodnika po świecie, aktualizującego swe 
wykształcenie i wskazującego uczniom tradycje, 
ale i alternatywne sposoby pozyskiwania 
informacji i weryfikowania wiedzy. 

DWOJAKIE ROZUMIENIE 

KULTURY 

PAIDEIA

(wymiar edukacyjno 

– aksjologiczny)

  

TOWAR

(konsumpcja)

 

PAIDEIA

(w starożytnej Grecji słowem paideia nazywano to, co współcześnie określamy mianem 

wychowania czy kultury)

To podejście do analizy 

zjawisk kulturowych 

zakłada, że człowiek jest 

zarówno dłużnikiem, jak i 

twórcą kultury – w procesie 

wychowania internalizuje 

całą jej warstwę 

symboliczną, która pełniąc, 

m.in. funkcję integracji i 

emancypacji w wymiarze 

społecznym, odgrywa 

zarazem pozytywną, 

osobowościowotwórczą  rolę 

w wychowaniu i edukacji. 

WYMIARY KRYZYSU KULTUROWEGO 

(B. Suchodolski) 

1. Żyjemy w dwóch odrębnych 
systemach cywilizacyjnych – 
cywilizacji naukowo – 
technicznej i kulturze 
humanistycznej 

2. Globalne traktowanie kultury 

3. Kryzys gospodarczy 

4. Rozwój cywilizacji 

Wyżej wymienione wymiary kryzysu 

utrudniają realizację funkcji kultury związanych z 
m.in. ochroną życia ludzkiego, szerzeniem 
tolerancji i szacunku dla odmienności. Idea kultury 
jako ponadjednostkowej rzeczywistości o 
wymiarze prospołecznym i wartościach 
edukacyjnych zaczyna ustępować miejsca 
kulturze popularnej, której treści nie są związane z 
kanonem. Pełnią one przede wszystkim funkcję 
rozrywki.

(Telewizja nauczyła mnie jak 

czuć,  teraz prawdziwe 

życie nie ma uroku.)

TOWAR

To podejście zakłada, że rozwój gospodarki 

rynkowej wymusza traktowanie kultury w 
kategoriach ekonomicznych, jako jeden z wielu 
towarów dostępnych na rynku. Podlegając tym 
prawom, kultura ulega stopniowej degradacji – 
wszak to, czego nie można łatwo sprzedać, nie 
ma wartości. 

Należy dążyć zatem 

do tego, by 

produkty kultury 

były ładnie 

opakowane, łatwo 

przyswajalne, 

dostępne szerokim 

rzeszom odbiorców. 

Zwiększanie popytu na taki rodzaj kultury nie służy 
promowaniu tego, co wartościowe (rozwijanie sfery 
duchowej itp.), służą temu natomiast działania promujące 
określone treści:
•rozbudzenie treściami mniej ambitnymi, ale 

przystępniejszymi w odbiorze,
•reklama
•pochlebna opinia w mass mediach

W przypadku reklam dostarcza to informacji o 

dostępności produktu, ale też prowadzi do lansowania i 
kreowania gwiazd, zmian mód i trendów. 

Rzadziej zaś kształtuje określone 

zainteresowania i postawy oparte na 

świadomym uczestnictwie w kulturze. 

KONSEKWENCJE TRAKTOWANIA 

KULTURY JAKO TOWARU

Obejmują:

• rozwój przemysłu rozrywkowego i preferowanie jedynie ludyczno – 
rekreacyjnych upodobań odbiorców.

• Regres treści kultury wysokiej jako nieopłacalnej

• Zwiększenie dystansu między kulturą elitarną a popularną

• Niedostępność, także finansowa, produktów pierwszego nurtu dla 
szerokiego odbiorcy, powoduje, ze obniża się estetyczny gust 
odbiorców, znają oni tylko to, co popularne, masowe, a więc i tanie. 

Jeśli więc będziemy traktować kulturę przede 
wszystkim jako towar, wkrótce dojdzie do obniżenia 
jej wartości, homogenizacji jej treści itp., tym 
samym straci ona wartości wychowawcze. 

Zdaniem Zygmunta 

Baumana, 

komercjalizacja 

widzie do sytuacji, 

kiedy 

przesyt

 

(informacji, 

ciekawostek, banału) 

staje się niedosytem

 

(sensu, znaczeń, ładu).

 

Prawdopodobnie nie doszłoby w ogóle do 

traktowania kultury jako towary, gdyby na przestrzeni 
ostatniego półwiecza nie zmienił się całkowicie sposób 
komunikowania się między ludźmi, a także nie doszło do 
upowszechnienia informacji i coraz szybszego ich obiegu. 
Stało się to możliwe dzięki mass mediom. 

MASS MEDIA

 

Janusz Gajda definiuje je jako:

  (…)narzędzia informacji 

akcentujące jej masowy charakter i 

sugerujące zarazem częściowe 

tylko sprzężenie zwrotne między 

odbiorcą a nadawcą (przekaz 

jednostronny) i w konsekwencji - 

wywieranie wpływu na jednostkę. 

Media i teorie ich 

wpływu na człowieka.

Teorie wyjaśniające ten wpływ.

1. Teorie psychologiczne:

Teoria uwarunkowania
- wywoływanie odruchów warunkowych pod wpływem słów, gestów, 
obrazów i kojarzeniu tych pierwszych z określonymi stanami 
uczuciowymi
 
Teoria dysonansu poznawczego
- informacje niezgodne z nastawieniem odbiorcy są odrzucane, te zaś, 
które cechuje spójność postaw czy poglądów między nadawcą a 
odbiorcą – przyjmowane i aprobowane

2. Teorie socjologiczne:
-efekty komunikowania, do których należy właściwy odbiór informacji, a także 
jej oddziaływanie na nas, zależą od cech społecznych i psychicznych, z czego 
jedne mają charakter jawny, drugie- przeważnie ukryty

-osoby z bliskiego otoczenia mają wpływ na interpretacje treści nadawanych 
przez media czy mass media

3. Teorie kulturowe:

-media maja dominująca 
role w kształtowaniu 
masowej kultury (jej norm, 
standardów i przemian)

Funkcje mediów

- upowszechnienie różnorodnych treści
- dostarczanie rozrywki
- stymulowanie rozwoju umysłowego, kreatywności, propagowanie 
określonych wzorów i stylów życia
- budowanie relacji interpersonalnych

Przekaz telewizyjny i 

reklama – specyfika 

oddziaływania

Telewizja:

- zalew informacji pochodzący od nadawców prowadzi do sytuacji że trudno 
jest nam odróżnić treści wyższe od niższych, co narusza naszą tradycyjną 
hierarchię autorytetów poznawczych
-w telewizji pojawiają się treści które oferują pobudzenie i napięcie w miejscu 
refleksji, promując konkretne wartości (uroda, pieniądze), ale już nie 
abstrakcyjne (wolność, honor)
-specyficznymi środków oddziaływania mediów jest wideoobraz który 
oddziałuje głównie na emocje a nie na intelekt, spłyca przekaz, wyłącza 
krytycyzm, nie pozostawiając dość miejsca na wyobraźnie, interpretację czy 
tajemnicę, zaciera granice między rzeczywistością a ułudą, atakuje coraz to 
nowymi bodźcami,  odwołuje się do argumentacji niemerytorycznych, 
wykorzystuje elementy perswazji, a także wieloznaczność i niejasność 
przekazu
-przekaz medialny kształtuje osobowość o cechach zewnątrzsterownych, czyli 
osobę którą łatwo kierować, która wierzy ideologią i propagandzie

-media tworzą namiastkę sztucznych społeczności, z którymi identyfikuje się 
odbiorca zrywając jednocześnie kontakt z prawdziwą grupą
- dwie istotne tendencje promowane przez media to  estetyzacja i 
juwenalizacja – zaczynamy doświadczanie przymusu zabawy i rozrywki, nie 
potrafimy zetknąć się z tym co mało „estetyczne”: starość, choroba, śmierć , 
chcemy być za wszelką cenę młodzi  i na takich wyglądać, tracimy 
człowieczeństwo 

Reklama:

• jest przede wszystkim źródłem wiedzy o produktach dostępnych na rynku, 
jednak jest też najefektywniejszym sposobem manipulowania obrazem 
świata, naszymi potrzebami, samoświadomością

• cechy reklamy: łatwość odbioru, skrótowość, symbolika przekazu, 
wieloznaczność

• tworzy błędny pogląd że należy się przystosować do obowiązujących 
wzorów a nie tworzyć nowe

• efekt „roztopienia produktu w postaci”, na który szczególnie podatne są 
dzieci

• sakralizacja i mitologizacja rzeczywistości