Ocena rozwoju dziecka
Ocena rozwoju dziecka
Ocena rozwoju dziecka
Ocena rozwoju dziecka stanowi integralną
część postępowania diagnostycznego w
medycynie wieku rozwojowego. Jest
niezbędna:
• w postępowaniu prewencyjnym (promocja
zdrowia)
• w postępowaniu leczniczym w przypadkach
auksopatii (zaburzeń rozwoju)
Ocena rozwoju dziecka
Diagnostyka auksologiczna (ocena rozwoju) może
dotyczyć:
• grupy populacyjnej i wynikać z określonego programu
ochrony zdrowia, np. w ramach profilaktycznych badań
lekarskich, badań przesiewowych,
• indywidualnej oceny, zmierzającej do określenia poziomu
rozwoju (granic normy) lub dynamiki tego procesu (badania
długofalowe)
• pełnej diagnozy kliniczno-auksologicznej z ustaleniem
rozpoznania i postępowania leczniczego oraz prognozy
dotyczącej efektywności terapii, czyli perspektywicznej
oceny stanu zdrowia i rozwoju.
Ocena rozwoju dziecka
POJĘCIE NORMY
• zagadnienie oceny normy w naukach biologicznych
dotyczących człowieka należy do najtrudniejszych,
• w ocenie procesów rozwojowych nie ma jednoznacznej,
matematycznie lub statystycznie określonej normy, rozwój
człowieka jest bowiem uwarunkowany wieloczynnikowo i
wykazuje znaczną zmienność osobniczą.
• „w biologii normą jest wartość określonej cechy,
najbardziej charakterystyczna dla zbioru określonych
cech” - może to być stan optymalny, zgodny ze stanem
przeciętnym.
• za normę statystyczną uważa się taki przedział, do
którego należy większość osobników.
Ocena rozwoju dziecka
Określenie normy auksologicznej (rozwojowej) może
zależeć od:
• sprecyzowania rodzaju normy,
• celu jej wykorzystania,
• biologicznej cechy,
• wieku i płci dziecka,
• wybranej metody oceny i przyjmowanych dla niej
kryteriów,
• reprezentowanej specjalności (różnice interpretacji).
Określenie granic norm biologicznych zmienia się
również na skutek biokulturowych przemian
międzypokoleniowych.
Ocena rozwoju dziecka
Najczęściej rozwój osobnika uważa się za
prawidłowy wówczas, kiedy nie odbiega on od
przeciętnego w populacji dzieci zdrowych tej
samej rasy i grupy etnicznej , czyli:
• dzieci nie obciążonych genetycznie,
• urodzonych z rodziców zdrowych ,
• w optymalnie okresie prokreacyjnym rodziców,
• dzieci bez wad wrodzonych,
• dzieci, które nie były obciążone chorobami
przewlekłymi,
• dzieci, które wychowywały się w prawidłowych
rodzinach oraz dobrych warunkach materialnych.
Ocena rozwoju dziecka
Częstość wykonywania pomiarów dziecka będzie
uzależniona od stopnia nasilenia dynamiki
rozwoju.
Najczęściej przyjmuje się, że dla uchwycenia
zachodzących zmian cech mierzalnych, (np.
wysokości, masy ciała, obwodu głowy)
pomiary należy wykonywać w odstępach:
• miesięcznych – w 1 roku życia,
• kwartalnych - w 2 roku życia,
• półrocznych – od 4 do 7 roku życia,
• rocznych –do 18/19 roku życia, czyli do
zakończenia wzrastania
Ocena rozwoju dziecka
Antropolodzy i auksolodzy przyjmują, że podstawą
oznaczania wieku metrykalnego w badaniach
oceniających proces rozwoju dzieci przedszkolnych
i szkolnych jest średnia arytmetyczna dolnej i
górnej granicy przedziału danej klasy wieku.
Oznacza to, że np.:
• do grupy 14-latków zaliczyć należy wszystkich,
których wiek metrykalny mieści się od 13 lat, 6
miesięcy i 1 dnia do 14 lat i 6 miesięcy.
Ocena auksologiczna przeprowadzana jest
oddzielnie dla każdej płci.
Ocena rozwoju dziecka
Wśród metod oceniających zjawisko rozwoju
fizycznego (somatycznego) wyróżnia się:
• tabele norm, czyli biologiczne układy odniesienia,
• siatki centylowe,
• wskaźniki proporcji, np. BMI,
• morfogramy,
• ocenę wieku biologicznego (rozwojowego),
• wskaźniki oceny składu ciała, np. LBM (lean
body mass), czyli tzw. masa ciała szczupłego,
• biochemiczne wskaźniki rozwoju, np. wyniki
wydalania hydroksyproliny i kreatyniny z moczem.
Ocena rozwoju dziecka
Tabele norm
• W tabelach norm podawane są średnie wartości
danej cechy i jej zakres zmienności lub wartość
odchylenia standardowego (SD) w odniesieniu do
płci i wieku (do najczęstszych należą wysokość i
masa ciała, rzadziej obwód głowy i klatki piersiowej)
• Indywidualne wartości tych cech uzyskuje się na
podstawie badań przekrojowych wybranej losowo,
reprezentatywnej grupy populacji w określonym
przedziale wiekowym, np. 0 – 3 lat , 4 – 18 lat , itp.
Ocena rozwoju dziecka
W związku z procesem akceleracji rozwoju
konieczna jest:
• aktualizacja norm co 10-15 lat,
• istnieje celowość opracowania także norm
rozwojowych.
Biorąc pod uwagę korelację wysokości ciała
dziecka z tą cechą rodziców (stopień
dziedziczenia tej cechy w populacjach genetycznie
ustabilizowanych jest podobny), można uściślić
normy wzrostu lub prognozować wzrost końcowy.
Ocena rozwoju dziecka
Siatki centylowe
• W ostatnim trzydziestoleciu spopularyzowano
metodę siatek centylowych.
• Główną zaletą siatek centylowych jest możliwość
graficznego przedstawienia pozycji badanej cechy i
odniesienia jej do przyjętej normy.
• Ponadto na podstawie wymiarów wykonanych np. w
odstępach półrocznych lub rocznych w okresie kilku
lat i nanoszenia ich na siatkę można wykreślić
krzywą, odzwierciedlającą indywidualną
dynamikę wzrastania, czyli w sposób graficzny
przedstawić tor rozwojowy badanych cech np.
wysokość i masa ciała.
Ocena rozwoju dziecka
Jeśli wartość wysokości ciała znajduje się na
poziomie 50 percentyla, czyli wartości środkowej
(mediana), oznacza to, że jest to przeciętna
wartość wzrostu badanej populacji.
• W danym wieku metrykalnym 50 % rówieśników
jest od badanego wyższych i 50% niższych.
• Dość powszechnie przyjmuje się, że krzywe
centylowe 3 i 97 określają górną i dolną granicę
normy. Są one najbardziej zbliżone do statystycznie
interpretowanej normy, czyli granicy 2 SD.
• W tym przedziale mieści się 95,5% populacji.
Ocena rozwoju dziecka
Spotyka się również siatki, na których wartościami
granicznymi są 5 i 95 centyl.
• Wartości mieszczące się między 3./5. a 10.
centylem oraz między 90. a 97./95. centylem
stanowią pograniczne normy, strefę obserwacyjną.
• Dzieci, których analizowane cechy mieszczą się w
tej pośredniej strefie, wymagają obserwacji i
badań kontrolnych w celu wykluczenia
ewentualnego procesu chorobowego,
warunkującego potencjalne opóźnienie lub
przyśpieszenie rozwoju (wzrastania).
Ocena rozwoju dziecka
• Jeśli np. krzywa wzrastania wykracza poza sąsiednie
pasma (kanały) centylowe, tzn. obniża się lub
podwyższa, świadczy to o zaburzeniu harmonijności
rozwoju.
Stan ten powinien być także sygnałem do przeprowadzenia
badań klinicznych tego dziecka.
• Wąska i szeroka norma rozwojowa:
– Według takiego założenia norma wąska byłaby ograniczona
25 i 75 centylem lub (według kryterium statystycznego) 1
odchyleniem standardowym (± 1 SD) od wartości średniej
arytmetycznej.
– W takiej interpretacji 50% populacji, czyli część mieszcząca się
poniżej 25. centyla i powyżej 75. centyla byłaby poza tą normą.
Żadna norma populacyjna nie może zakładać, że połowa
badanej populacji nie spełnia jej kryteriów.
– Przedział: średnia arytmetyczna ± 2 SD jako szeroka norma
(95% osobników mieści się w tej normie)
Ocena rozwoju dziecka
• Dynamika wzrastania jest w znacznym stopniu
uwarunkowana wpływami rodzicielskimi,
wzrost jest bowiem cechą silnie odziedziczalną.
• Dlatego też nie można identycznych wartości tej
cechy, np. u dwóch chłopców w tym samym wieku
traktować jednakowo, nie uwzględniając wysokości
ciała rodziców każdego chłopca oddzielnie.
• np. wzrost 150 cm dla chłopca 14 – letniego
wymaga innej interpretacji w przypadku wysokich
rodziców (np. matka – 168 cm, ojciec – 182 cm ), niż
niskich rodziców ( np. matka – 152 cm, ojciec – 168
cm).
Ocena rozwoju dziecka
Z tych względów w codziennej praktyce pediatrycznej
uzasadnione jest przyjęcie:
• granicą pewnej normy ( 10. i 90. centyl)
• ewidentnej patologii ( 3. i poniżej i 97. centyl i powyżej)
• strefy pośredniej, obserwacyjnej, niekiedy
„alarmowej”, wskazującej na celowość dokładnej
diagnostyki kliniczno – auksologicznej u takiego dziecka.
• Dlatego też, wartości badanych cech, np. wysokości ciała,
mieszczące się na siatce centylowej między 3. a 10.
centylem oraz między 90. a 97. centylem wymagają
obserwacji i badań kontrolnych celem wykluczenia patologii
rozwojowej, opóźnienia lub przyśpieszenia rozwoju.
Ocena rozwoju dziecka
• Ponieważ masy ciała nie można interpretować w
oderwaniu od wysokości, bardziej obiektywna jest
metoda siatek cech skorelowanych, np.
wysokości i masy ciała, ułatwiająca ocenę wieku
morfologicznego i proporcji wagowo –
wzrostowych.
• Metoda ta pozwala na obiektywną ocenę stopnia
opóźnienia lub przyśpieszenia rozwoju oraz na
szybsze wyróżnienie dzieci smukłych ( przewaga
wysokości nad masą ciała ), zbudowanych
proporcjonalnie oraz krępych (przewaga masy nad
wysokością).
Ocena rozwoju dziecka
• Często spotykanym problemem klinicznym jest niedobór
( dziecko szczupłe) lub nadmiar (nadwaga, otyłość) masy
ciała.
• W zakresie tego rodzaju oceny nie ma również pełnej
zgodności auksologów i klinicystów
• Jeśli niedobór masy nie przekracza 15% i nie zaistniał
w krótkim czasie, np. po przebyciu ostrej choroby, wówczas
w zasadzie nie powinien on budzić niepokoju.
• Jeśli spadek masy ciała nastąpił w krótkim czasie lub
zauważa się, że dziecko systematycznie chudnie,
wówczas niepokój rodziców może być słusznie uzasadniony.
Dziecko bezwzględnie wymaga oceny lekarskiej i
często klinicznych badań diagnostycznych!
Ocena rozwoju dziecka
Wskaźniki proporcji
• Wskaźniki proporcji najczęściej wyrażają
stosunek dwóch lub więcej cech
morfologicznych względem siebie.
• Mają one na celu ocenę kształtowania
proporcji ciała, czyli procesów różnicowania.
• Wobec wartościowszych metod diagnostyki
auksologicznej są one rzadziej
wykorzystywane.
Ocena rozwoju dziecka
• Nadal popularnym, choć najstarszym, jest
wskaźnik Queteleta ( stosunek masy
ciała w gramach do wysokości ciała w cm ).
Charakteryzuje on nie tyle budowę ciała, ile
jego wielkość.
– jego odmianą jest wskaźnik masy ciała (BMI –
Body Mass Index) obliczany według wzoru:
BMI = masa ciała w kg /wzrost w m².
wartości poniżej 15 oznaczają już znaczny
niedobór masy ciała, powyżej 30 – otyłość.
Ocena rozwoju dziecka
Profile rozwoju.
Morfogram wykreślony na podstawie kilku cech morfologicznych
(długościowych i szerokościowych) pozwala na ocenę proporcji między
odcinkami ciała.
• Poprzeczna linia powstała z połączeniami uzyskanych wartości badanych
cech wyznacza poziom ich rozwoju, czyli profil rozwoju dla płci i danego
wieku kalendarzowego.
• Średnie wartości mierzonych odcinków ciała u osobnika dorosłego o
prawidłowym rozwoju somatycznym tworzą na siatce poziomą linię prostą.
• Im uzyskana krzywa bardziej odbiega od linii poziomej, tym większe
zaburzenie proporcji ciała.
• W sposób graficzny informuje ona o zależnościach między różnymi cechami
morfologicznymi (odcinkami i składnikami ciała ).
• Metoda ta może być pomocna w diagnostyce niektórych zaburzeń o
etiopatogenezie genetyczno – endokrynologicznej, np. zespołu Klinefeltera,
zespołu Turnera i niektórych innych postaci niskorosłości, zwłaszcza
charakteryzujących się zaburzeniami proporcji ciała.
Ocena rozwoju dziecka
Wiek biologiczny (rozwojowy)
Wiek biologiczny to rzeczywiste zaawansowanie w rozwoju
kilku cech (wyrażone w latach), na podstawie których
przeprowadza się ocenę auskologiczną.
W praktyce pediatryczno – endokrynologicznej najczęściej
wykorzystuje się:
• kryterium wieku morfologicznego (wzrostowego i wagowego),
• zębowego,
• kostnego
• wieku cech płciowych.
Ponadto określać można:
• wiek neuromotoryczny,
• hormonalny,
• poziom dojrzałości (wiek) psychicznej, społecznej itp.
Ocena rozwoju dziecka
Wiek morfologiczny określa się, porównując
uzyskany pomiar wysokości i masy ciała ze
zbliżoną wartością z tabel norm i odczytując
odpowiadający im wiek.
Wysokość i masę ciała można natomiast
porównać między sobą na siatce centylowej
cech skorelowanych i na takiej podstawie
wnioskować o harmonii rozwoju.
Ocena rozwoju dziecka
Wiek zębowy - najczęściej określa się u niemowląt od 2-go półrocza życia
do
około 30 miesiąca życia na podstawie czasu wyrzynania się zębów mlecznych.
• Jest on zróżnicowany w zależności od płci.
• Na ogół u chłopców szybciej wyrzynają się zęby mleczne, a dziewczynki
szybciej je tracą.
• Dlatego też u dziewczynek szybciej następuje wyrzynanie zębów stałych.
Typowo rozpoczyna się ono około 6 roku życia, dlatego też jest to więc
kolejny punkt wiekowy, od którego ponownie można oceniać wiek zębowy.
• Porównując liczbę stwierdzonych zębów z tabelą normy wiekowej ich
wyrzynania lub siatką centylową wieku zębowego, można ocenić stopień
zaawansowania tej cechy lub ujawnić ewentualne odchylenia.
• Szczególne znaczenie ma czas wyrzynania się zębów związanych z
okresami intensywnego wzrastania. Zalicza się do nich: pierwsze
trzonowce, boczne i środkowe siekacze żuchwy, boczne siekacze szczęki,
kły żuchwy oraz drugie trzonowce.
• Proces wyrzynania zębów stałych kończy się zwykle w 14 roku życia, z
wyjątkiem tzw. zębów mądrości, które wyrzynają się w 18. roku życia lub
później.
Ocena rozwoju dziecka
Wiek cech płciowych - można ocenić na podstawie
stopnia zaawansowania rozwoju cech płciowych (w skali
pięciostopniowej) i jego odniesienia do wieku
metrykalnego.
• Różnice między dojrzewaniem kośćca a wiekiem
metrykalnym nie przekraczające 2 lat to jeszcze granice
normy.
• U chłopców przedmiotem oceny są zewnętrzne narządy
płciowe (jądra, prącie, moszna ), owłosienie łonowe i pachowe.
• U dziewcząt, oprócz owłosienia ocenia się rozwój piersi oraz
wiek wystąpienia pierwszej miesiączki (menarche).
W Polsce oscyluje on około 13.roku życia (spostrzeżenia
ostatnich lat sugerują nieznacznie późniejsze jej występowanie).
Ocena rozwoju dziecka
W ocenie rozwoju cech płciowych wykorzystuje się
pięciostopniową skalę Reynoldsa – Winesa,
spopularyzowaną przez Tannera (skala Tannera).
• Brak rozwoju danej cechy, typowy dla fazy dziecięcej,
określa się stadium 1.
• Jako stadium 5 traktuje się zaawansowanie rozwoju danej
cechy typowe dla osób dojrzałych.
• Zatem 3 stadia : 2, 3 i 4 są fazami rozwojowymi.
Znając średnią wieku ich występowania można określić wiek
rozwoju płciowego, np. przez wykorzystanie opracowanych w
tym celu tabel norm lub siatek centylowych.
Ocena rozwoju dziecka
Ocena dojrzewania szkieletowego –wieku kostnego jest od
dawna znanym miernikiem ogólnego poziomu i prognozy
rozwoju dziecka.
W ocenie dojrzałości kośćca stosuje się metodę jedno lub
wieloodcinkową.
• Koncepcja jednoodcinkowa opiera się na założeniu, że
proces kostnienia przebiega podobnie we wszystkich częściach
ciała - w tym celu najczęściej wykorzystuje się radiogram ręki i
nadgarstka z dalszym odcinkiem przedramienia.
• W praktyce najpopularniejsza jest metoda atlasowa (polski
atlas norm wieku kostnego Kopczyńskiej - Sikorskiej .
• Identyfikując radiogram ręki i nadgarstka badanego
dziecka z odpowiadającym mu wzorcem atlasie dla
danego wieku metrykalnego i płci określa się wiek
kostny w latach.
Wiek kostny
• Dojrzewanie szkieletowe obejmuje cykl przemian zachodzących w
tkance chrzęstnej, które prowadzą do osiągnięcia typowej dla osobnika
dojrzałego struktury i czynności kości. Proces kostnienia
poszczególnych kości trwa od 6. tygodnia wewnątrzłonowego do ok.
25 rż.
• Punktem (jądrem) kostnienia nazywa się w kości miejsce, w którym
osteoblasty wytwarzają pierwsze blaszki kostne.
Prawie każda kość ma kilka punktów kostnienia i pojawiają się one
kolejno, w określonym porządku.
Przekształcalnie się płytki chrzęstnej w kość, czyli zrośnięcie trzonu z
nasadą jest równoznaczne z zakończeniem wzrastania kości na
długość.
• Czas pojawienia się poszczególnych punktów kostnienia oraz
zarastania chrząstek wzrostowych waha się w stosunkowo niewielkich
granicach – na podstawie zdjęć rtg można określić stan
zaawansowania dojrzewania szkieletowego- wiek kostny.
Obraz ten porównuje się z wzorcami zawartymi w Atlasie
radiologicznym rozwoju kośćca dłoni i i nadgarstka dla dzieci od 0 do
18 lat (autor Kopczyńska-Sikorska) –oceny dokonuje radiolog.
Ocena rozwoju dziecka
W wieku szkolnym za granicę normy przyjmuje się
odchylenie od wieku metrykalnego nie
przekraczające
2 lat.
• W analizie stopnia rozwoju kości długich
uwzględnia się : pojawienie się pierwotnego
punktu kostnienia, stadium wzrostu, kształtowanie
się nasad, osiągnięcie właściwego kształtu i
zespolenie się nasady z trzonem.
• Istnieją istotne różnice uwarunkowane
dymorfizmem płciowym. U dziewcząt 2 lata
wcześniej (16– 17 rok życia) niż u chłopców (18 –
20 rok życia) następuje zespolenie nasad i
zakończenie wzrastania.
Ocena rozwoju dziecka
Wskaźniki biochemiczne
• Do znanych już dawno, a rzadziej używanych,
należą również niektóre biochemiczne wskaźniki
rozwoju oparte na oznaczaniu wydalania
hydroksoproliny (Hyp) i kreatyniny (kreat) z
moczem.
• Uzyskane wartości porównuje się z wysokością i
masą ciała badanych i korzystając z określonego
wzoru, wylicza się współczynniki :
– hydroksoprolinowo – wzrostowy (Hyp/W): Hyp (mM/l) * wysokość
(cm)/kreat. (mM/l)
– hydroksoprolinowo – wagowy (Hyp/Wag): Hyp (mM/l) * wysokość
(cm)/kreat (mM/l)
– hydroksoprolinowo – kreatyninowy (Hyp/kreat)
Ocena rozwoju dziecka
Coraz częściej w ocenie rozwoju wykorzystuje się:
• wskaźniki sprawności i wydolności fizycznej ( fizjologia,
kultura fizyczna) lub poziom rozwoju umysłowego,
emocjonalnego i społecznego ( psychologia, socjologia).
• Posługiwanie się wskaźnikami i ich poprawna interpretacja
uwarunkowane są dobrą znajomością prawidłowego procesu
rozwoju i jego fizjologicznych wariantów.
• W działalności profilaktycznej i wczesnej diagnostyce
zaburzeń najważniejsza rola przypada lekarzowi rodzinnemu i
pediatrze, pielęgniarce rodzinnej - którzy w pierwszej
kolejności mają kontakt z dzieckiem.
Od ich decyzji zależy zwykle dalsza specjalistyczna pomoc
endokrynologiczna i psychologiczna.
• Odchylenia od normy auksologicznej u dzieci i
młodzieży mogą być pierwszym dostrzegalnym
sygnałem patologii klinicznej.
Ocena rozwoju dziecka
Dlatego też jedną z najistotniejszych umiejętności, w
dziale pediatrii i pielęgniarstwa pediatrycznego jest dobra
znajomość :
• rozwoju dziecka
• metod oceny rozwoju czyli diagnostyki auksologicznej.
Poznanie mechanizmów i przemian ontogenetycznych jest
podstawowym warunkiem postępowań prozdrowotnych i
proekologicznych w racjonalnym i świadomym kierowaniu
rozwojem dzieci i ich zdrowiem.
Dotyczy to zarówno:
• działań profilaktycznych,
• prognozowania rozwoju,
• dalszej diagnostyki klinicznej i działań korekcyjno
– rehabilitacyjnych.
Ocena rozwoju dziecka
Diagnostyka auksologiczna w praktyce:
powinna przebiegać trójstopniowo:
• screening (profilaktyczna diagnoza
populacyjna)
• indywidualne profilaktyczne badanie
lakarskie (lekarz rodzinny, pediatra),
• pogłębiona kliniczna diagnoza
rozwoju (endokrynolog, genetyk i inne
specjalności).
Ocena rozwoju dziecka
Indywidualną diagnozę auksologiczną ustala
się na podstawie:
• wywiadu rodzinnego i auksologicznego,
• oceny somatoskopowej,
• przedmiotowego badania pediatrycznego,
• badań pomocniczych (radiologicznych,
biochemicznych, hormonalnych,
cytogenetycznych i innych).
Ocena rozwoju dziecka
Wywiad rodzinny i auksologiczny powinien uwzględniać:
• wysokość i masę ciała rodziców, tempo wzrastania matki i ojca, wiek
menarche matki, ewentualne zaburzenia wzrastania w rodzinie,
zaburzenia hormonalne, genetyczn-metaboliczne, itd.,
• przebieg ciąży, porodu, zaburzenia okołoporodowe, urodzeniową
masę ciała i długość noworodka, jego stan po urodzeniu i
ewentualne odchylenia od normy,
• przebieg dotychczasowego psychoruchowego rozwoju dziecka oraz
wzrastania i dojrzewania (menarche, polucje),
• czynniki paragenetyczne (wiek rodziców- wiek, kolejność ciąży),
• przebyte choroby i/lub uprzednio rozpoznawane wad,
• warunki środowiskowo-bytowe rodziny: wykształcenie matki i ojca,
zawód, warunki mieszkaniowe, sytuacja rodzinna itp.,
• tryb życia dziecka, sposób żywienia, zajęcia dodatkowe, formy
wypoczynku, aktywność ruchowe,
• dolegliwości dziecka i niepokojące objawy: zaburzenia łaknienia, bóle
brzucha, nadpobudliwość, zaburzenia snu, zaburzenia zachowania,
• dotychczas stwierdzane odchylenia w badaniach lekarsko-
specjalistycznych i laboratoryjnych,
• sposób postępowania leczniczego.
Ocena rozwoju dziecka
Ocena somatoskopowa powinna obejmować:
• określenie somatotypu osobniczego, czyli budowy ciała i proporcji
ciała,
• stan odżywienia, ilość i rozmieszczenie tkanki tłuszczowej, rozstępy
skórne,
• stan uzębienia i przydatków skórnych,
• stadium rozwoju wtórnych cech płciowych,
• ewentualne występowanie i stopień nasilenia trądziku i ginekomastii,
• wielkość gruczołu tarczowego,
• zachowanie pacjenta (chłopca, dziewczynki), jego samoocena, i
stosunek do przebiegu rozwoju i obowiązku szkolnego).
Ocena rozwoju dziecka
Przedmiotowe badanie pediatryczne, poza pełnym zakresem
klinicznym, powinno zawierać:
• pomiary wysokości i masy ciała z odniesieniem ich wartości do
tabeli norm i/lub siatek centylowych oraz celem określenia
niektórych wskaźników (BMI)
• ocenę wieku biologicznego na podstawie określenia wieku
morfologicznego, cech płciowych, wieku zębowego, kostnego i
innych,
• w przypadkach podejrzenia o zaburzenia proporcji ciała -
pomiary odcinków ciała (wymiary długościowe i szerokościowe)
w celu sporządzenia morfogramu),
• pomiary składników ciała, np. grubość tkanki tłuszczowej, LBM
(masa ciała szczupłego),
• ocenę sprawności i wydolności fizycznej, zwłaszcza u
młodzieży z klas i szkół sportowych.
Badanie pomocnicze (zakres uzależniony od potrzeb, indywidualnych
wskazań, stopnia referencji placówki służby zdrowia i decyzji lekarza).