Nauka o organizacji

Szerokie (tzw. antropologiczne) rozumienie kultury

„(…) obejmuje wszystkie dziedziny ludzkiego życia (pod warunkiem, że spełniają wymogi

definicyjne, czyli mają rodowód społeczny, a więc nie są dziedziczone w sensie
biologicznym, że są przyjęte przez jakieś zbiorowości, w jakimś stopniu obowiązują, są
przekazywane itd.)„ (Marian Golka, Socjologia kultury, Scholar, Warszawa 2007)

Dziedziny kultury  religia, sztuka, prawo, polityka, technika, medycyna, transport,

rolnictwo itd.

Definicja antropologiczna kultury wg Antoniny Kłoskowskiej /Kultura masowa, PWN,

Warszawa 2006/:

„Kultura jest to względnie zintegrowana całość obejmująca zachowania ludzi przebiegające

według wspólnych dla zbiorowości społecznej wzorów wykształconych i przyswajanych
w toku interakcji oraz zawierająca wytwory takich zachowań.”

Wąskie rozumienie kultury

„W wąskim ujęciu kultury podkreśla się sferę symbolicznego komunikowania

(niezależnie od form, sposobów i przejawów – np. poprzez dźwięki mowy,
pismo, muzykę, obrazy, filmy, ale też ubiór czy, szerzej, wygląd zewnętrzny).”
(Marian Golka)

Od zachowań do organizacji  wg Piotr Sztompka

(‘Socjologia’, ZNAK, Kraków 2002)

Od zachowań do działań społecznych

a. Zachowanie – zewnętrznie obserwowalna aktywność fizyczna

‘machanie ręką’ – jako przedmiot interpretacji jest wieloznaczne, np.

pozdrowienie, groźba, ćwiczenie fizyczne

‘bieg’ – jako przedmiot interpretacji jest wieloznaczny, np. rekreacja,

ucieczka, pogoń

b. Działanie – zachowanie które ma znaczenie motywacyjne (‘zachowuję się

w sposób X ponieważ’) i kulturowe (‘on/ona zachowuje się w sposób X
ponieważ’)

- podświadome
- świadome

c. Czynności społeczne – działanie celowe skierowane na innych ludzi

np. czynności wychowawcze, zabawowe, prośby, groźby itd. (Florian
Znaniecki – Teoria czynności społecznych)

d. Działania społeczne – działanie podejmując które uwzględnia się

rzeczywiste lub spodziewane reakcje partnera, modyfikowane pod
wpływem jego reakcji. (Max Weber)

druga jednostka jest tutaj partnerem (przynajmniej potencjalnym), a nie
biernym adresatem

podejmujemy działanie aby skłonić drugą osobę do przyjęcia oczekiwanej
przez nas postawy

skuteczność działania społecznego zależy m.in. od ‘trafnego wskazania
sobie innego’ (George Herbert Mead)

Klasyfikacja działań społecznych wg Maxa Webera

I. Działania racjonalne  oparte na kalkulacji zysków i strat

np. transakcje ekonomiczne  jednak pojawia się problem racjonalności

subiektywnej

czy kupowanie najdroższych produktów, zwłaszcza o cechach użytkowych
nieodróżnialnych od dużo tańszych jest racjonalne ?  Thorstein Veblen –

‘konsumpcja pokazowa’.

problem racjonalności partnera interakcji  o ile partner /partnerzy/

odwołują się do takich samych wzorców racjonalności, o tyle są
przewidywalni  subkultury więzienne i ich osłabienie (przykład Pawła

Moczydłowskiego)

racjonalność instrumentalna (oparta na kalkulacji zysków i strat) vs
racjonalność autoteliczna (zorientowana na cel – bez uwzględniania
kosztów)

Działania tradycjonalne (rutynowe)  dlaczego X zachowuje się w sposób Z

? ‘bo tak jest przyjęte’

II. Działania tradycjonalne (rutynowe)  dlaczego X zachowuje się w

sposób Z ? ‘bo tak jest przyjęte’.

- np. spożywanie posiłku przy użyciu noża i widelca

‘przeżytki kulturowe’ /Bronisław Malinowski/  np. przejażdżka po

mieście dorożką

Wg wielu badaczy społecznych mamy do czynienia z dziejowym
odchodzeniem od tradycji w stronę racjonalności, świadomego
podejmowania działań

a. występuje zróżnicowane nasycenie dz.t. w różnych obszarach życia

społecznego – np. życie religijne, rodzinne, studenckie itd.

b. występuje zróżnicowane nasycenie dz.t. w zależności od kontekstu

historycznego (dziejowego) i przestrzennego

Teorie interakcji

a. Teoria behawioralna – interakcja to sekwencja bodźców i reakcji  interesują

tutaj badaczy tylko sekwencje obserwowalnych zachowań, abstrahuje się od
znaczenia zachowań dla uczestników interakcji

b. Teoria wymiany (a także teoria racjonalnego wyboru) – wzajemna wymiana

dóbr, czy też wartości między partnerami. Partnerzy interakcji ‘(…) starają
się uzyskać pewną nadwyżkę korzyści nad kosztami’ (Piotr Sztompka).
Przedmiotem wymiany nie muszą być dobra materialne i niekoniecznie
muszą z wymianą być związane korzyści materialne.

Przykład 1: uniwersalna zasada kulturowa stojąca u podstaw wymiany – zasada

wzajemności

Przykład 2:

‘krąg Kula’ (Polinezja – badania Bronisława Malinowskiego)
Mieszkańcy wyspy A przygotowują i przekazują podarki mieszkańcom wyspy B. Ci

ostatni z kolei przygotowują i przekazują podarki mieszkańcom wyspy C. Z
kolei mieszkańcy wyspy C przekazują podarki mieszkańcom wyspy A.
Podarki mają zbliżoną wartość, przekazywaniu ich towarzyszą rytualne
tańce, uroczystości.

Funkcja rytuału: integracyjna, pielęgnacja wzajemnego zaufania itp.

c. Symboliczny interakcjonizm - /Charles H. Cooley, George H. Mead/ -

istotą interakcji jest komunikacja, czyli przekazywanie idei, znaczeń, czy
też symboli. Interakcja, to tutaj proces przede wszystkim myślowy.

Etap I  uświadomienie obecności partnera – ‘wskazanie sobie’,

‘rozpoznanie’ spośród innych osób

Etap II  identyfikacja istotności partnera interakcji ze względu na

zamierzone cele

Etap III  definicja sytuacji – rozpoznanie sytuacji w której podejmujemy

interakcję

Etap IV  interpretacja gestów, słów, mimiki, fizjonomii, ubioru

Etap V  postawienie się w roli innego – próba spojrzenia na sytuację, na

siebie oczami innego; odtworzenie motywów, celów innego.  ważna tutaj

jest samoocena, autodefinicja aktora społecznego. Niska lub wysoka
samoocena ułatwia lub utrudnia interakcję.

d. Teoria dramaturgiczna  Erving Goffman  interakcja to manipulowanie

wrażeniami

Metafora teatralna – aktorzy społeczni, sceny społeczne, role społeczne

fronton (jaźń publiczna) vs kulisy (jaźń cynicznego manipulatora)

- Istotą interakcji jest dążenie do wywarcia pozytywnego wrażenia na partnerach

lub audytoriach.

Kontrolowanie wrażeń – aktor społeczny stara się wysyłać sygnały, które
kształtują pozytywny odbiór jego osoby, a zwłaszcza pozytywną ocenę sposobu
odgrywania przez niego ról społecznych.

Kluczowe znaczenie ma m.in. wygląd zewnętrzny, gesty – powierzchowność.

- Jaźń odzwierciedlona - /Charles H. Cooley/ - ‘samoocena jednostki
kształtowana przez interpretację reakcji innych w stosunku do jej osoby’ (Piotr
Sztompka) Nasze wyobrażenia o tym jak wyobrażają nas sobie inni. Wizję
samego siebie ludzie kształtują w dużej mierze poprzez odwoływanie się do
opinii o nich innych ludzi – jeżeli chwalą  jestem ‘dobry’, jeżeli ganią lub

szydzą  jestem ‘zły’.
-Istotni inni – osoby lub audytoria na których ocenie zależy nam najbardziej 

np. najczęściej bardziej zależy nam na opinii członków rodziny lub przyjaciół
niż znajomych z pracy.

Interakcje proste a sieci interakcji

Badanie interakcji – Georg Simmel
-

Interakcja między dwiema osobami  diada

Interakcja między trzema osobami  triada  pojawiają się nowe

możliwości form społecznych np. koalicje, ‘dzielenie i rządzenie’,
mediacja, podejmowanie decyzji poprzez głosowanie itp.

Działania łączne /George H. Mead/ lub zgromadzenie /Erving Goffman/ 

wg współczesnego nazewnictwa: sieci interakcyjne.

Sieć interakcyjna  występuje pewna liczba skupionych w przestrzeni i

czasie osób, w tej samej sytuacji społecznej, podejmujących interakcję z
wieloma partnerami, różnie ukierunkowane.

Sieci zogniskowane i niezogniskowane  sieci zogniskowane – z

wyróżnionym liderem (np. zebranie pracowników firmy z dyrektorem);
sieci niezogniskowane – bez wyróżnionego lidera (np. spotkanie
towarszyskie przy ognisku).

3. Od stosunków społecznych do organizacji

Interakcja powtarzalna  ma charakter okazjonalny – np. spotkanie z sąsiadem na

ulicy i krótka wymiana opinii o pogodzie, czy też bieżących zdarzeniach politycznych

- brak wejścia w interakcję (np. miesięczna przerwa) nie rodzi żadnych konsekwencji

Interakcja regularna  jak sama nazwa wskazuje zachodzą regularnie – np. regularnie

kupuję gazetę w kiosku X (np. zawsze w poniedziałek) lub bułki w sklepie S
(codziennie).

brak wejścia w interakcję może budzić zdziwienie, ale nie naraża mnie na sankcje
negatywne

Interakcja regulowana  interakcje powtarzalne, regularne, a także regulowane

normatywnie

- z interakcjami regulowanymi związane są pewne oczekiwania, powinności, obowiązki
-

np. prowadzenie zajęć na uczelni przez wykładowcę, obecność w firmie o godzinie
9.00, wykonanie zadania domowego

brak interakcji w określonym miejscu i czasie prowadzi do negatywnych konsekwencji
społecznych (sankcje negatywne)

INTERAKCJE REGULOWANE = STOSUNKI SPOŁECZNE

Stosunki społeczne

np. wykładowca – student, mąż – żona, lekarz - pacjent, przyjaciel - przyjaciel,

szef - podwładny, pracownik – pracownik itd.

Przykład stosunku społecznego – małżeństwo

Wielość interakcji – w ramach stosunku społecznego nazywanego
małżeństwem, małżonkowie wchodzą w interakcje związane z
wychowaniem dzieci, wzajemną opieką, remontem mieszkania,
zarządzaniem zasobami finansowymi, interakcjami intymnymi itd.

Zaangażowanie całej osobowości  Wspólnoty  współżycie małżeńskie,

zaangażowanie całej osobowości
stowarzyszenia zaangażowanie części osobowości – interakcje

wyspecjalizowane, jednowymiarowe

Trwałość stosunku społecznego

Normatywna regulacja  żona i mąż wchodzą w interakcje według

określonych wzorów społecznych. Zarówno w wymiarze prawnym jak i
obyczajowym mąż i żona posiadają pewne prawa i obowiązki. Stosunek
społeczny może być tutaj symetryczny (zrównoważony) lub niesymetryczny
(niezrównoważony).
Stosunek eksploatatorski lub roszczeniowy – jedna ze stron posiada tylko
obowiązki a druga tylko prawa lub jedna ze stron próbuje osłabić
zobowiązania wobec siebie, a wzmocnić zobowiązania drugiej strony.

e. Występują np. w analizowanym małżeństwie zobowiązania, które nie są

związane z cechami jednostkowymi aktorów społecznych, którzy
wchodzą w stosunek społeczny. Zobowiązania te nie są związane z Kowalskim
lub Nowakiem, ale z miejscem jakie zajmują w przestrzeni społecznej.

Wchodząc w związek małżeński, pan Kowalski zajmuje określoną pozycję

społeczną.

Pozycja społeczna (status społeczny) – wg Piotra Sztompki - wyróżnione i

nazwane w danej kulturze typowe miejsce w społeczeństwie, które zajmować
może wiele różnych osób (np. zawód).

Z zajmowaną pozycją, związane są pewne prawa i obowiązki – role społeczne.

Rola społeczna – wg Piotra Sztompki - zbiór praw i obowiązków wiążący

każdego, kto zajmuje daną pozycję społeczną, bez względu na cechy osobiste.

Znajomość pozycji społecznej jest kluczowa w interakcjach  dzięki znajomości

pozycji społecznej i związanych z nią ról społecznych łatwiej przewidzieć jego
zachowania, a także dostosować własne działania społeczne. Przy czym należy
pamiętać, że ludzie w różnym stopniu realizują zobowiązania związane z
odgrywaniem ról (stąd np. zanim zlecimy komuś wykonanie remontu
mieszkania oczekujemy rekomendacji, opinii od innych osób), a także pozorują
je ( np. udają lekarzy, ekspertów, fachowców itd.).

Role społeczne:

a. Osiągane  nabywane w wyniku indywidualnych dążeń

w oparciu o kryteria uniwersalistyczne (‘równe szanse’, kryteria

merytoryczne)

w oparciu o kryteria partykularystyczne (nieobiektywny, nepotyzm) 
„mający na względzie korzyść własnego środowiska, regionu itp., a nie

ogółu” (sjn.pwn.pl)

w oparciu o kryteria ideologiczne (np. przyznawanie dodatkowych

punktów przy rekrutacji na uczelnie dzieciom pochodzącym z rodzin

chłopskich lub robotniczych; dodawanie punktów czarnoskórym

kandydatom na studia w USA)

b. Przypisane  nabywane niezależnie od naszej woli

Klasyfikacja stosunków społecznych

Ze względu na realizowane cele:

stosunki instrumentalne  np. transakcje handlowe, wizyta u dentysty
 aktorzy społeczni wchodzą w interakcje dla osiągnięcia konkretnych
korzyści, samo uczestnictwo w stosunku nie musi dostarczać satysfakcji

 np. stosunki zdepersonalizowane

stosunki autoteliczne  aktorzy społeczni wchodzą w nie ze względu na
samo uczestnictwo i związane z nim emocje – np. spotkanie

przyjacielskie, spotkanie rodzinne, randka, zabawy itp.

wspólnota a stowarzyszenie

  

Ferdynand Tönnies (1855 – 1936). Niemiecki socjolog i filozof. Autor
klasyfikacji zbiorowości społecznych  dzieło: ‘

Gemeinschaft und

Gesellschaft’

Wspólnota  ‘wola naturalna’  wysokie nasycenie emocjonalne,

silne więzi  np. grupy oparte na więzi pokrewieństwa, grupy

sąsiedzkie, grupy przyjacielskie

Stowarzyszenia  ‘wola racjonalna’  grupy oparte na uczestnictwie

instrumentalnym, np. grupy pracownicze, spółki biznesowe itp..

‘Pseudo-gemeinschaft’  pojęcie wprowadzone przez amerykańskiego

socjologa Roberta K. Mertona  pozorowanie więzi emocjonalnych.

b. Ze względu na charakter normatywnej regulacji:

formalne  regulowane w oparciu o mniej lub bardziej precyzyjne, skodyfikowane przepisy

nieformalne  spontaniczne

…inne podziały:

rozproszone (wielowątkowe – np. mąż – żona) vs zogniskowane (jednowątkowe – np. terapeuta – pacjent)

ciągłe (np. mąż – żona) vs terminowe (np. lekarz specjalista – pacjent)

egalitarne (równościowe - np. przyjaciel – przyjaciel, robotnik – robotnik) vs nieegalitarne

(nierównościowe – np. matka – dziecko, szef – podwładny)

homogamiczne (stosunki w jakie wchodzą aktorzy społeczni o podobnych profilach społecznych np. o

takim samym wykształceniu, aspiracjach, uczestnictwie w kulturze) vs heterogamiczne (aktorzy

społeczni i zróżnicowanych profilach społecznych – np. różnice płciowe, w wykształceniu, w aspiracjach,

w pozycji społecznej itd.)

intymne vs oficjalne

zimne (niewielki lub zerowy poziom nasycenia emocjonalnego – np. kultury ‘zimne’) vs ciepłe (wysoki

poziom nasycenia emocjonalnego – np. kultury ‘ciepłe’)

W zależności od typu stosunku społecznego mamy do czynienia z różnymi oczekiwaniami dotyczącymi

przebiegu stosunku, zachowań uczestniczących w nim aktorów społecznych.

Charles  H.  Cooley  (1864  –  1929)  –  amerykański  socjolog  i  psycholog
społeczny.  Twórca  teorii  z  zakresu  mikrostruktur  społecznych,  twórca
pojęcia jaźni społecznej, klasyfikacji grup społecznych. Autor prac:  Natura
ludzka i porządek społeczny; Organizacja społeczna.

Grupy  pierwotne  /primary  groups/  –  ‘pierwsze’  –  oparte  na  stosunkach
nieformalnych,  osobistych,  intymnych,  bezpośrednich,  spontanicznych.
Występuje  w  nich  wysoki poziom identyfikacji  z grupą, prezentacja pełnej
osobowości.  Np.  rodzina,  grupa  sąsiedzka,  grupa  rówieśnicza,  grupa
przyjacielska.

Grupy

wtórne

/secondary

groups/

oparte

stosunkach

sformalizowanych,

oficjalnych,

instrumentalnych,

wysoko

wyspecjalizowanych. Występuje niższy poziom identyfikacji z grupą –
przynależność warunkowa. Cząstkowa prezentacja osobowości. Np. grupa
pracownicza.

Ruch

fizyczny

Znaczenie

Kierunek

ku innym

Orientacja
na reakcję

innych

Wzajemne

sporadyczne

reakcje

Sekwencja

wzajemnyc

h reakcji

Przypadko

-we

epizody

interakcji

Rytmiczn

epizody

interakcj

Przebieg

normatywn

wyznaczon

Schemat

interakcji

między

rolami

(pozycjam

Zachowan
ie

Działanie

Czynność
społeczna

Działanie
społeczne

Kontakt
społeczny

Interakcja

Interakcja
powtarzal
na

Interakcja
regularna

Interakcja
regulowan
a

Stosunek
społeczny

INSTYTUCJONALIZACJA STOSUNKU SPOŁECZNEGO

ROZPAD STOSUNKU SPOŁECZNEGO

Na podstawie: Piotr Sztompka: Socjologia, Znak, Kraków 2002, s. 107

Od stosunków społecznych do organizacji /P. Sztompka, Socjologia, ZNAK/

1. Pierwsza forma konfiguracji pozycji społecznych

Środowisko społeczne  jednorodny zbiór takich samych lub przynajmniej istotnie

podobnych pozycji i ról. (np. środowisko lekarzy, prawników, bankowców, menedżerów,
górników itd.)

Zjawisko charakterystyczne dla środowiska społecznego:

Solidarność środowiskowa SŚ  więź społeczna, poczucie tożsamości zbiorowej ‘my’,

pomiędzy ludźmi o podobnej pozycji społecznej.

SŚ jest rezultatem:

podobieństwa zachowań związanych z odgrywanymi rolami

mentalności środowiskowej (specyficzne przekonania)

interesów środowiskowych (związanych z prestiżem, oczekiwaniami dot. poziomu życia)

W efekcie istnienia SŚ występuje szereg zjawisk:

zaufanie a priori  wyższy poziom zaufania wobec ‘swoich’

lojalność wobec swojego środowiska  unikanie działań naruszających interesy środowiska

(‘zły to ptak, co własne gniazdo kala’) – np. zawodowe / branżowe/ kodeksy etyczne

2. Druga forma konfiguracji pozycji społecznych

Krąg społeczny  zestaw typowych innych pozycji, z którymi dana pozycja jest

powiązana, wyznaczający typowe kierunki interakcji i selekcjonujący typowych
partnerów, z którymi nawiązuje kontakt każdy, kto pozycję tę zajmuje.

W ramach kręgu występują tzw. pozycje ‘perymetryczne’ /Piotr

Sztompka/ (w polu widzenia – perymetr przyrząd do pomiaru pola
widzenia.

Z pozycją x są związane inne pozycje np. y i z. Ze strony y i z mogą być

formułowane inne oczekiwania – sprzeczne  Konflikt w ramach

pozycji społecznej

Przykład:

Menedżer  oczekiwania ze strony przedstawicieli zarządu i oczekiwania

ze strony podwładnych.

Profesor uczelni wyższej  władze uczelni vs studenci vs podwładni

3. Trzecia forma konfiguracji pozycji społecznych

Konglomerat pozycji  zbiór pozycji /pozycje cząstkowe/ zajmowanych

równocześnie przez tą samą osobę.

X – jest studentem, synem, bratem, obywatelem, wiernym Kościoła, sąsiadem,

chłopakiem, pasażerem, kierowcą, klientem, pracownikiem, wnukiem,
przyjacielem, kolegą itd.

Kryteria ustalania ważności pozycji:

kulturowe  pozycja najważniejsza – naczelna / pozycje drugorzędne –

podrzędne

 np. rola ojca jest ważniejsza niż rola pracownika

subiektywne będące rezultatem internalizacji treści kulturowych lub/i

osobistych doświadczeń  pozycja najważniejsza – centralna / pozycje

drugorzędne – peryferyczne

Hierarchia kulturowa pozycji może pokrywać się z subiektywną.

pozycje widoczne vs pozycje utajone

Pozycje widoczne – te które są manifestowane, ‘widoczne’ w danym

kontekście społecznym

Pozycje utajone – pozycje niewidoczne w danym kontekście społecznym

Przykład:

Nauczyciel w szkole podstawowej – w sytuacji szkolnej / dydaktycznej / nie

manifestuje, a wręcz ukrywa przynależność do klubu transwestytów.

Lekarz - podczas wykonywania obowiązków w szpitalu eksponuje atrybuty

podkreślające jego aktualnie najistotniejszą rolę społeczną (fartuch,
identyfikator itd.), nie jest w tym kontekście istotne, że jest także ojcem,
bratem, synem, modelarzem, wiernym kościoła katolickiego itd.

5. Piąta forma konfiguracji pozycji społecznych

 Forma polegająca na powiązaniu w system społeczny różnych pozycji

zajmowanych przez różne osoby

Organizacja /ujęcie przedmiotowe/ (Tadeusz Kotarbińśki) – „(…) pewien

rodzaj całości ze względu na stosunek do niej jej własnych elementów,

mianowicie taka całość, której wszystkie składniki współprzyczyniają się

do powodzenia całości.”

Organizacja /ujęcie atrybutowe/ (Tadeusz Pszczołowski, ‘Mała

encyklopedia prakseologii i teorii organizacji’) – „(…) cecha

przedmiotów złożonych nazywana zorganizowaniem.” Z kolei

zorganizowanie, to cecha systemu „(…) stopniowalna ze względu na

ilość i jakość relacji oraz ze względu na przyczynianie się do powodzenia

całości, które może być ujęte stopniem realizacji zadań (celów).”

Organizacja społeczna (Piotr Sztompka) – „(…) zintegrowany zbiór

pozycji społecznych i sieć wiążących je stosunków społecznych,

realizujący wspólnie jakieś istotne społecznie funkcje.”

Przykłady: szpital, firma handlowa, uczelnia, kościół, partia polityczna,

zespół muzyczny, rozgłośnia radiowa, armia itd.

Przeobrażenia organizacji wg Maxa Webera

społeczeństwo tradycyjne

  

społeczeństwo nowoczesne

Model działalności rutynowej, tradycyjnej, skostniałej

  

model działalności

nowoczesnej, minimalizującej koszty, podnoszącej efektywność i poziom

racjonalności

Biurokracja  wg Piotra Sztompki  „(…) forma organizacji, mająca realizować

najpełniej

postulaty

instrumentalnej

racjonalności,

efektywności,

bezosobowości (…)”.

Cechy nowoczesnej formy organizacji nazywanej biurokracją:

Hierarchiczność  instytucje wyższego szczebla są nadrzędne w wymiarze

decyzyjnym nad instytucjami niższego szczebla

Podział funkcji i kompetencji – np. prezydent RP nie może zwolnić z pracy
kierownika sklepu osiedlowego sieci X

Depersonalizacja

Rekrutacja oparta na kryteriach uniwersalistycznych

Rejestracja w postaci zobiektywizowanej (np. papierowej) interakcji w jakie
wchodzą funkcjonariusze i interesanci

MIKROSTRUKTURY SPOŁECZNE  małe struktury społeczne  sieć

powiązań między elementarnymi (z założenia niepodzielnymi)
składnikami życia społecznego (np. między jednostkami, rolami
społecznymi – np. w rodzinie, grupie rówieśniczej, firmie)

Np. w małych grupach  struktura pokrewieństwa, struktura komunikacyjna,

struktura socjometryczna (układ sympatii i antypatii)

MAKROSTRUKTURY SPOŁECZNE  wielkie struktury społeczne  sieć

powiązań między złożonymi (posiadającymi własną strukturę)
elementami rzeczywistości społecznej (np. struktura gospodarcza 

firmy – banki – ministerstwa itp.)

Np. w systemach gospodarczych  struktura komunikacyjna, struktura

zależnościowa

Aspekty struktury

(wg Piotra Sztompki)

Struktura normatywna  forma relacji w jakie wchodzą normy społeczne

regulujące zachowania jednostek lub grup społecznych (organizacji)  np.

harmonijna (spójna) struktura normatywna wttg występuje zgodność reguł
przestrzeganych przez członków grupy; chaotyczna – zróżnicowanie reguł
(norm) regulujących zachowania jednostek

Struktura idealna  forma relacji w jakie wchodzą przekonania których

nosicielami są jednostki (ewentualnie grupy społeczne, organizacje)  np.

kościół X – struktura homogeniczna, jednorodna; parlament – zróżnicowanie
poglądów – struktura heterogeniczna.

Struktura interesów  forma relacji między interesami jednostkowymi lub

grupowymi  zróżnicowanie interesów  np. parlament lub zbieżność

interesów  np. rodzina / w skali makrostrukturalnej np. konflikt klas (K. Marks)

Struktura interakcyjna  forma relacji komunikacyjnych między jednostkami

lub grupami  struktura otwarta – każdy członek grupy może bezpośrednio

wchodzić w interakcje z innymi członkami grupy np. rodzina; struktura
zamknięta – np. armia

INTEGRACJA – DEZINTEGRACJA SPOŁECZNA

/wg Jan Turowski ‘Socjologia – małe struktury społeczne’, wyd. KUL,

Lublin 2000/

Integracja  (integer /łac./ – cały)  „(…) scalanie elementów i tworzenie z

nich systemu organizacji” (‘Mała encyklopedia prakseologii i teorii
organizacji’)

Integracja społeczna  „ (…) stan zorganizowania, zespolenia i

zharmonizowania różnorodnych odnoszących się do sfery norm i wartości
działań oraz łączność pomiędzy jednostkami i grupami społecznymi”
(‘Socjologia – przewodnik encyklopedyczny’).

Integracja społeczna  „ (…) jednoczenie elementów i części składowych w

jedną całość” (Jan Turowski)  można to rozumieć jako wiązanie

przedmiotów poprzez sprowokowanie wejścia przez nie w określone relacje

Czynniki dezintegracji normatywnej:

zaburzenia komunikacyjne

 brak sprawnego przepływu informacji

między członkami grupy lub społeczeństwa

2. ruchliwość społeczna

Robert C. Angell  USA - 1951 rok - ‘Integracja moralna w miastach

amerykańskich’

‘Im wyższy poziom ruchliwości społecznej tym wyższy poziom dezintegracji

normatywnej’

Problem kontroli społecznej  w miejscowościach które charakteryzowała

większa zmienność składu mieszkańców wyższe wartości przyjmowały
wskaźniki przestępczości, rozwodów itd.

Sposoby wzmacniania integracji normatywnej:

Interioryzacja (indoktrynacja)  nauczanie, propaganda, wychowanie

Symbolizacja wartości i norm grupowych  rozpowszechnianie w postaci

symbolicznej (pomniki, tablice, ulotki, banery itp.) prezentujące określone
treści  kształtowanie przekonania o powszechności występowania

pewnych norm i wartości  kreowanie faktów społecznych – presji

społecznej

Implementacja  ułatwianie i umożliwianie członkom grupy, społeczności,

społeczeństwa praktykowania pożądanych wzorów zachowań (np.
sygnalizacja świetlna, pojemniki z workami na psie odchody w parku itd.)

Kontrola społeczna  stosowanie nagród i kar

 Grupy aspiracyjne – grupy do których chcemy być zaliczani
Np. szczęśliwi posiadacze domu, wypoczywający na plaży w ciepłym kraju

 Grupy dysocjacyjne [dissociatio /łac./ - rozdzielenie]

– grupy do których nie

chcemy przynależeć

Np. osoby chore na raka, osoby na liście KRUKa,
dorośli mieszkający z rodzicami
 Badania:
-

S. A. Stouffer („Żołnierz amerykański” - 1949),

W.E.B. Du Bois („Murzyni filadelfijscy” – 1899),

 Mechanizmy wyróżnione w teorii odniesienia
– można je pobudzać wskazując aktorowi
społecznemu odpowiedni układ odniesienia:
 mechanizm względnego upośledzenia
 mechanizm względnego uprzywilejowania

 W świetle badań Donalda W. Hendona:

a. grupy odniesienia mogą mieć wpływ na wybór produktu i marki

(np. w przypadku samochodów i telewizorów)

b. grupy odniesienia mogą mieć wpływ na wybór marki (np. meble,

odzież)

c. grupy odniesienia mogą mieć wpływ na wybór produktu (np. piwo,

papierosy)

 Wpływ grup odniesienia na wybór marki lub produktu w zależności

od etapu życia produktu:

- Faza narodzin  wpływ wywierany jest przede wszystkim na

wybór produktu

- Faza wzrostu  duży wpływ otoczenia zarówno na wybór marki jak

i produktu

- Faza dojrzałości  duży wpływ otoczenia widoczny jest przede

wszystkim przy wyborze marki

- Faza spadku  brak znaczącego wpływu ze strony otoczenia

PROBLEMATYKA ZMIANY

SPOŁECZNEJ

Zmiana – zdarzenie w którym stan końcowy jest różny od stanu początkowego

zmiana (zmienna czasowa) # różnica

starożytność  Zenon z Elei (490-430 p.n.e.) – paradoksy związane z ruchem,

Heraklit (540 – 480 p.n.e.) – „wszystko płynie, nic nie stoi w miejscu, jest w
ciągłym ruchu„ / Platon (427 – 347 p.n.e.)

Karl Raimund Popper /1902-1994/ austriacki i brytyjski filozof – filozofia

nauki, epistemologia, filozofia społeczna  Nędza historycyzmu (1944-1945,

wydanie książkowe 1957), Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie (1945)

krytyka historycyzmu (G.W.F. Hegel, K. Marks, F. Fukuyama)

historycyzm  przekonanie o istnieniu swoistej ‘logiki dziejów’, która

decyduje (przesądza) o przyszłości społeczeństw

zmiana społeczna /wg William F. Ogburn – 1922 r./  „proces strukturalnych

przekształceń systemu społecznego”

Czynniki zmiany społecznej

– czynniki wewnętrzne (endogamiczne)  np. postawy przedstawicieli systemu

wobec zmian (negatywne – pozytywne – obojętne)

czynniki zewnętrzne (egzogamiczne)  kontakty z rzeczywistością

pozasystemową – np. migracje, podboje, okupacja, mass media  np.

Indonezja – islam

ZMIANA SPOŁECZNA

Postępowa  przybliża do społecznie akceptowanego ideału

Stagnacyjna  ani nie przybliża ani nie oddala od społecznie pożądanego

ideału

Regresywna  oddala od społecznie akceptowanego ideału

Ocena zmiany społecznej – obiektywna (np. PKB, wskaźnik scholaryzacji,

śmietelności niemowląt, długości życia) i subiektywna

Rozwój społeczny  proces komunikujący pojedyncze zmiany o charakterze

postępowym, które zachodzą w poszczególnych elementach systemu
społecznego (S. Ślaga, M. Szczepański: Zrozumieć rozwój, UŚ, Katowice 2005))

FUNKCJONALIZM



m.in.. antropologia społeczna, etnologia, socjologia

Koncepcja teoretyczna i metodologiczna polegająca na:

1. uznawaniu, że systemy społeczne (kulturowe) stanowią zintegrowane

całości (ujęcie holistyczne) dążące do stanu równowagi,

2. funkcją każdej instytucji (organizacji) społecznej jest zaspokajanie potrzeb

aktorów społecznych i podtrzymywanie istnienia systemu społecznego,

3. każdy element kultury występującej w danym systemie społecznym

powinien być interpretowany w kontekście całego systemu społecznego.

Przedstawiciele: B. Malinowski, A. R. Radcliffe-Brown, T. Parsons

EWOLUCJONIZM



m.in. etnologia, antropologia społeczna, socjologia, filozofia społeczna



ewolucjonizm – jedna z teorii zmiany społecznej (dynamiczny rozwój –
koniec XIX wieku)

Główne tezy:

zmiana jest wszechobecną cechą świata, w tym świata społecznego,

zmiana ewolucyjna jest ciągła, powolna, nierównomierna i stopniowalna
(różne systemy społeczne, w różnych miejscach świata, znajdują się na
różnym poziomie rozwoju),

ewolucja jest procesem jednokierunkowym (ewolucja często kojarzona jest
z postępem, rozwojem)

postęp ewolucyjny rozumiany jest jako osiąganie przez system społeczny
coraz wyższych stadiów rozwoju społecznego (np. od niskiego do
wysokiego poziomu podziału pracy, od myślenia magicznego do myślenia
naukowego, od mniejszej do większej złożoności, dzikość – barbarzyństwo -
cywilizacja)

zmiana ewolucyjna jest procesem kulturotwórczym.

Przedstawiciele: H. Spencer, E.B. Tylor, J.G. Frazer

TEORIE KONFLIKTU



politologia, socjologia, ekonomia polityczna, antropologia społeczna



Funkcjonalizm  jakie czynniki decydują o stabilności, równowadze systemu

społecznego ?  konflikt  stan patologiczny



Teoria konfliktu  jakie czynniki decydują o niestabilności, wytrącaniu systemu

społecznego ze stanu równowagi ? – konflikt  stan naturalny, leży w naturze

rzeczywistości społecznej



Konflikt społeczny  stosunek społeczny którego uczestnicy rywalizują o

najczęściej ograniczone dobra (występuje tutaj sprzeczność interesów)



Przedstawiciele: David Lockwood, Karol Marks, Lewis, A. Coser, Ralf Dahrendorf

Główne tezy (wg. K. Marksa i R. Dahrendorfa – za J.H. Turnerem):

systemy społeczne są w stanie nieustannego konfliktu,

konflikt jest konsekwencją zróżnicowanych, przeciwstawnych interesów
występujących w systemach społecznych (w tym problem ograniczonych
zasobów),

przeciwstawne interesy są wynikiem różnic w dystrybucji władzy między
dominującymi i podporządkowanymi,

najczęściej dochodzi do polaryzacji na dwie grupy konfliktowe,

rozwiązanie konfliktu generuje kolejny konflikt – powstaje nowy układ
przeciwstawnych interesów.

TEORIA WYMIANY

 m.in. ekonomia, antropologia społeczna, socjologia, psychologia społeczna



przedstawiciele: G.C. Homans, P.M. Blau

Główne założenia teorii:

stosunki społeczne można wyjaśniać jako stosunki wymiany nagród i kar
między uczestniczącymi w interakcji aktorami społecznymi (organizacjami);

wszelkie stosunki społeczne stanowią akty wymiany pewnych przedmiotów,
m.in. dóbr materialnych, akceptacji, aprobaty, prestiżu;

akty wymiany przyczyniają się do trwania systemów społecznych;

aktorzy społeczni dążą do realizacji własnych celów, zaspokajaniu własnych
potrzeb - kierują się analizą zysków i strat;

podstawowy problem: dlaczego aktor społeczny podejmuje, kontynuuje i
powiela pewne działania ?

Przykładowe twierdzenia:

Twierdzenie o sukcesie  ‘(…) jeśli jakieś działanie spośród innych podejmowanych przez jednostkę działań jest

częściej nagradzane, tym bardziej staje się prawdopodobne podjęcie prze nią tego samego działania’ (G.
C. Homans /za: J.H. Turner/)

Zasada 2  ‘Im częściej ludzie wymieniają wzajemnie nagrody, tym bardziej prawdopodobne, że pojawią się

obopólne obowiązki, które będą kierować dalszymi wymianami pomiędzy nimi’ (P. M. Blau /za: J.H.
Turner/)

INTERAKCJONIZM – TEORIE INTERAKCJONISTYCZNE



m.in. socjologia, psychologia społeczna



Przedstawiciele: G.H. Mead, J. Dewey, C.H. Cooley, H. Blumer



Teorie: interakcjonizm symboliczny, teoria dramaturgiczna

Główne tezy i założenia:

interakcja społeczna to przede wszystkim wymiana symbolicznych
znaczeń zachodząca między świadomymi, stale definiującymi sytuację
aktorami społecznymi,

na przebieg interakcji ma z jednej strony wpływ jaźń aktora społecznego,
która jednocześnie pod wpływem interakcji jest modyfikowana,

jedną z najważniejszych zdolności aktorów społecznych jest umiejętność
tworzenia, przekształcania i stosowania symboli,

ludzie używają symboli do wzajemnego komunikowania się,

naturą komunikacji jest umiejętne odczytywanie wzajemnie wysyłanych
symboli – komunikatów (‘gestów słownych’; ‘gestów ciała’).

TEORIA KRYTYCZNE

m.in.  socjologia, politologia, filozofia społeczna, antropologia społeczna

Przedstawiciele: M. Horkheimer, J. Habermas, T.W. Adorno

Istota teorii krytycznych:

Podstawowym zadaniem analiz z zakresu nauk społecznych jest
poddawanie krytyce, demaskowanie treści kulturowych w kontekście
spełniania przez kulturę funkcji panowania społecznego i kształtowania
aktorów społecznych zgodnie z wymogami społeczeństwa
kapitalistycznego.

Szczególnie ważną jest analiza i krytyka tzw. kultury masowej
(przemysłu kulturowego).

 Jednym z najnowocześniejszych trendów w naukach społecznych jest

analiza płci kulturowej (m.in. socjologia feministyczna) rozumiana jako
rozpoznawanie (demaskowanie) uwarunkowań społecznych w jakich
znajduje się aktor społeczny ze względu na posiadaną płeć biologiczną

Document Outline