Idea nieświadomości w polskiej myśli psychologicznej przed Freudem

Co to jest odkrycie

nieświadomości?



odkrycie nieświadomości odnosi się

(Whyte, 1960) do sytuacji, w której

świadomy Europejczyk:



"uprzytomnił sobie potrzebę

w y w n i o s k o w a n i a

z własnego

bezpośredniego doświadczenia,

istnienia w nim procesów o umysłowym

charakterze, których jednak nie jest

bezpośrednio świadomy, oraz

bezpośrednio świadomy, oraz do

posłużenia się specjalnym terminem na

ich oznaczenie

Nieświadomość - jako korekta

Kartezjańskiej gafy

(blunder)



Paradoks: tutaj

Paradoks: tutaj akcent przenosi się z

akcent przenosi się z

nieświadomości na rozumienie tego czym

jest umysł jako taki.



Co innego

Co innego „naiwne odkrycie idei

„naiwne odkrycie idei

nieświadomości”

kiedy tylko stwierdza się

zachodzenie czynności mentalnej poza

zakresem doświadczenia wewnętrznego –

a co innego:



zreflektowane odkrycie, że umysł nie

musi wiązać się ze świadomością;

myśleć

bowiem może nie tylko człowiek (również

nie wiedząc o tym, że myśli –

vide:

Plotyn), ale też i zwierzęta, i maszyny.



Wtedy konieczne jest

wskazanie takiej cechy

dystynktywnej

„umysłu”, „psychiki”

„myślenia”, która nie

wiązałaby się z danością

w doświadczeniu

wewnętrznym lub

brakiem tej daności.



To drugie odkrycie było

możliwe dopiero po

Kartezjuszu.



Konsekwencje tego

odkrycia dla psychologii

są nie do przecenienia.



Antykartezjański charakter

idei nieświadomości:



poszukiwanie bytu, który

łączy

w sobie

cechy „res

extensa” i „res cogitans”:



Wskazuje na to przestrzenna

metaforyka (głębiny

nieświadomego, bliżej lub

dalej od progu świadomości,

pod-świadomość) lub:



Przypisywanie możliwości

myślenia – materii:

„nieświadoma cerebracja

będąca źródłem czynności

sensownych i celowych”.

Nieświadomość - ideą

antykartezjańską



Momentem kluczowym dla hipotezy

nieświadomości w tym drugim rozumieniu

był przełom XVII i XVIII wieku.



W roku 1690, Locke – pisał jeszcze, że

"jest niemożliwe, żeby spostrzegać bez

świadomości, że się spostrzega"

(

It is

impossible to perceive without perceiving

that he does perceive



Jednak już w tym samym roku angielski

Platonik John Norris twierdził:

Platonik John Norris twierdził: "Możemy

"Możemy

posiadać idee, których nie jesteśmy

świadomi"

(

We may have ideas of which

we are not conscious



Istnieje genetyczna i chronologiczna

zależność między kategorią

świadomości (wcześniejszą) i

kategorią nieświadomości

(późniejszą, relatywną).



Dopiero w XVIII w.

w językach

niemieckim i angielskim (we

francuskim 100 lat później)

francuskim 100 lat później) powstają

powstają

terminy, które nie tylko konstatują:



„

ukrytość”,



„

niejawność”,



„

niedostępność”



procesu psychicznego…



…

ale także negują istnienie

„świadomości”:



„

unbewusst

bewusst

”,



„

bewusst

os”,

”,



„

unconscious

conscious

”,



„

inconscient

conscient

”,



„

nie

nieświadomy”.

świadomy”.



Wcześniej nie było potrzeby -

ani wyróżniania takiego

specjalnego obszaru, ani

nazywania go w jakiś odrębny

sposób.

Terminologia



"Unbewusstsein"

(nieświadomość) i

"bewusstlos"

(bezwiedny) zostały

po raz pierwszy

użyte przez ucznia

Wolffa, profesora

fizjologii z Lipska,

Ernsta Platnera w

1776 roku

- do

opisania

postulowanych

przez Leibniza

ciemnych,

niewyraźnych

percepcji…



…

a następnie spopularyzowane przez

Goethego, Schillera i Schellinga

między rokiem 1780 a 1820.



W języku

angielskim słowo

"nieświadomy" -

unconscious

- jako

przymiotnik (w

podobnym jak

wyżej znaczeniu),

pojawiło się w

roku

roku 1751

1751

tekście

szkockiego

filozofa

filozofa Henry

Henry

Kamesa…



Oraz, w tym samym roku, w książce

Roberta Whytta

poświęconej

mimowolnym ruchom u zwierząt…



…

a z większą częstotliwością,

dopiero po roku 1800, na przykład,

w pismach

w pismach Wordswortha i

Wordswortha i

Coleridge'a.

Najważniejsze postaci:

Leibniz



Zasada ciągłości

zjawisk:



Separacja ducha i

materii, ożywionego i

nieożywionego, tego

co świadome od tego

co fizjologiczne -

niesłuszna bowiem

doświadczenie

pokazuje, iż:



natura nie robi

skoków.



przejścia pomiędzy

zjawiskami nie są

gwałtowne, tylko płynne.



Istnieją liczne, bardzo

subtelne, niezauważalne

stopniowania.



Nie mamy do czynienia ze

skrajnościami: światłem i

brakiem światła, czy też

czernią i bielą, ale raczej

z nieskończoną ilością

nieskończoną ilością

stopni pośrednich,

kontinuum różnych

odcieni szarości i

jasności.



Leibniz wprowadził do psychologii

ważny pomysł:

ważny pomysł: progu percepcji,

progu percepcji,

oraz

teorię, zgodnie z którą te same

spostrzeżenia (albo ich reprezentacje),

których jesteśmy świadomi, mogą być

także obecne w naszym umyśle w

postaci podprogowych percepcji (albo

ich reprezentacji), kiedy one znajdują

się poniżej owego progu

(

Ellenberger



Leibniz zapoczątkował także pogląd

głoszący

głoszący ilościową przewagę

ilościową przewagę

owych

małych, podprogowych percepcji, nad

światem naszych jasnych idei.

Johann Friedrich

Herbart



Koncepcje Leibniza rozwinął

Herbart.



O ile Leibniz:



rozumował w kategoriach

swego rodzaju arytmetycznej

skali, gdzie próg byłby punktem

zero (jak w termometrze, gdzie

świadome znajdowałoby się

powyżej, a nieświadome poniżej

zera), o tyle Herbart rozumiał

próg jako powierzchnię, czy

obszar, gdzie nieustannie

zmieniająca się masa percepcji i

wyobrażeń cały czas się

nawzajem zwalcza.



Silniejsze spychają

słabsze poniżej progu

świadomości; zepchnięte

wyobrażenia usiłują

wyłonić się ponownie i w

tym celu łączą się

zazwyczaj z innymi

wyobrażeniami. Poniżej

progu świadomości,

ciemne (nieświadome)

wyobrażenia tworzą coś

na kształt chóru, który

współtworzy spektakl

rozgrywający się na

scenie świadomości.

Johann

Friedrich

Herbart



Innym z ważnych

pomysłów Herbarta była

idea masy apercepcyjnej:



zwartej, powiązanej wiązki

wyobrażeń (idei) leżącej

poniżej progu

świadomości.



To czy nowe spostrzeżenie

będzie zachowane w

pamięci czy też nie, zależy

od tego czy jest ono

odpowiednio dopasowane

do owej "masy

apercepcyjnej" i czy może

być przez nią łatwo

przyswojone.

Artur Schopenhauer



Nieświadoma wola,

która rządzi światem

i jednostkami, zdaje

się koncepcją

pośrednią pomiędzy

indeterminizmem i

woluntaryzmem

kreacjonizmu a

darwinowską

koncepcją doboru

naturalnego.

Charles

Darwin



Jeśli kreacjonizm jest

koncepcją, która świat

przypisuje „świadomemu

bogu”, to



Darwinizm jest

naturalistyczną wersją

Schopenhaueryzmu:



świat jest tworem

„nieświadomej”

aktywności sprawczej -

„ślepy zegarmistrz”

Dawkinsa - której efekty

są jednak sensownej,

celowe (teleonomia), a

nawet harmonijne i

piękne.

Carl Gustav Carus



Psyche (1846):



klucz do zrozumienia

natury świadomego

życia duszy leży w sferze

nieświadomości.



Nieświadomość w

koncepcji Carusa jest

psychologiczną wersją

twórczej, moralnej,

zdrowej i nieomylnej

Opatrzności, ukrytej w

głębinach ludzkiej

psyche.

William

Benjamin

Carpente



Termin nieświadoma

cerebracja

cerebracja (

(

unconscious

cerebration,

1854).



Odnosi się do celowych

procesów zachodzących w

układzie nerwowym - a przy

tym niedostępnych

doświadczeniu jednostki.



Hasło wywoławcze

angielskiej szkoły

pragmatycznych monistów,

dla których nieświadomość -

najczęściej rozumiana jako

swoisty proces fizjologiczny

- była czymś naturalnym i

oczywistym.

Eduard

von Hartmann



„

Filozofia zasady

bezwiednej” (1868):

najważniejsza

przedfreudowska

książka o

nieświadomości,

które ma:



w ciągu dziesięciu

lat osiem wznowień.



Eduard von Hartmann

analizuje w niej 26 aspektów

nieświadomej psychiki.



Do zasłużonych dla rozwoju

idei nieświadomości zaliczeni

(oprócz wymienionych):



David Hume



Immanuel Kant



Johan Gottlieb Fichte



Johann Gottfried Herder



Friedrich Wilhelm Joseph von

Schelling



Gotthilf von Schubert



Jean Paul (Johann Paul Richter)



Georg W. F. Hegel



Gustav T. Fechner



Wilhelm Griesinger



"Objawy chorób

psychicznych i ich leczenie"



(

Pathologie und Therapie

der psychischen

Krankheiten, 1867



Lektura obowiązkowa dla

ówczesnych psychiatrów.



Griesinger twierdzi:



najważniejsza i

najrozleglejsza część

procesów psychicznych jest

nieświadoma

Unconscious

memory



W Anglii, w latach

70. XIX wieku



Thomas Laycock

oraz



Samuel Butler



niezależnie od

siebie wypracowują

teorie

"nieświadomej

pamięci

organicznej".



Butler:



pamięć jest cechą życia,

a materia, która jest w

stanie zapamiętywać –

żyje.



Niemożność

zapamiętywania oznacza

śmierć.



Każdy atom nosi w sobie

pamięć o swoich

poprzednikach (1877 i

1880).



Podobne podejście

reprezentuje w

Niemczech Ewald Hering.

Ewald Hering i

Pamięć, jako

ogólna funkcja zorganizowanej

materii

(1870).



Materialiści uważają

świadomość za

manifestację, przejaw

materii; idealiści zaś

traktują materię, jako

narzędzie duszy; teoria

pamięci proponuje

rozwiązanie tego dylematu.

Pamięć jest pierwotną

własnością pewnego

rodzaju materii, a

mianowicie zorganizowanej

materii, i tworzy ona

prawdziwy pomost

pomiędzy materią a

umysłem.



Pamięć nie jest funkcją

świadomości, tylko

nieświadomości. Nie jest

wyłącznie własnością

układu nerwowego, ale

również mięśni, a nawet

każdej komórki oraz

każdej tkanki. Nawyk jest

jednym z aspektów

pamięci. Ale pamięć nie

jest tylko własnością

jednostek, lecz również

gatunków: Instynkt jest

jednym z przejawów

pamięci gatunkowej.

Innymi jej przejawami są -

proces rozwoju

płodowego oraz

dojrzewanie.



Idee te zostają później

rozwinięte w różnych

kierunkach przez

takich badaczy, jak:



Richard Semon



(engram - jak zapis

fonograficzny -

mneme

- nieświadoma pamięć

organiczna,

"Ekphorie"

);

nem

neme



Hans Driesch

Eugen

Bleuler



(świadome życie jest jak

mała, przemijająca

piana na powierzchni

oceanu „psychoidu”).

Psychoid

Między 1872 a 1880 - siedem

książek ze słowem

„nieświadomość”

w tytule:



. B. Carpenter,

. B. Carpenter, Nieświadoma aktywność mózgu

Nieświadoma aktywność mózgu

(Unconscious Action of the Brain), 1872;



J. C. Fischer,

J. C. Fischer, Hartmanna filozofia zasady

Hartmanna filozofia zasady

bezwiednej. Okrzyk bólu zdrowego

przedstawiciela ludzkości

(Hartmann's Philosophie des Unbewussten.

Ein

Schmerzenschrei des gesunden

Menschenverstandes), 1872;



J. Volkelt,

J. Volkelt, Nieświadome i pesymizm

Nieświadome i pesymizm

(Das Unbewusste und der Pessimismus), 1873;



C. F. Flemming,

C. F. Flemming, Przyczynek do pojęcia

Przyczynek do pojęcia

nieświadomej czynności duszy

(Zur Klärung des Begriffs der unbewussten

Seelen-Thätigkeit), 1877;



A. Schmidt,

Przyrodoznawcze podstawy

filozofii zasady bezwiednej

(Die

naturwissenschaftlichen

Grundlagen der Philosophie

des Unbewussten), 1877;



E. Colsenet,

E. Colsenet, Nieświadome

Nieświadome

życie umysłu

(La Vie Inconsciente de

l'Esprit), 1880

;



Butler

Nieświadoma

Nieświadoma

pamięć

(

Unconscious Memory

1880.

Lancelote Law Whyte (1960):



Podstawowa idea

nieświadomych procesów

psychicznych była

(w po-

Kartezjańskiej Europie):

możliwa do pomyślenia

(conceivable) około roku

1700,

stała się

przedmiotem dyskusji

(topic) w okolicach roku

1800,

zaś od

zaś od 1870-1880

1870-1880

roku - zaczęła być

roku - zaczęła być modna

modna

(fashionable), wręcz

banalna.



W tym

W tym drugim sensie,

drugim sensie,

formuła

„nieświadomych procesów psychicznych”:



jest właściwie zapowiedzią sui generis

programu badawczego, zmierzającego do

odkrycia rzeczywistej struktury oraz

funkcji psychiki w ramach pojedynczej

doktryny, która zastąpiłaby upadający

dualizm



W konsekwencji

W konsekwencji the first person data

the first person data

psychology

ustępuje

the third person

data psychology

utrwala się monizm i

przekonanie, że nie można zbudować

wartościowej wiedzy o człowieku na

podstawie jego samowiedzy (w tym

introspekcji).

Freud nieświadomy?



W tym świetle na

całkowitą ironię zakrawa

fakt, że jeszcze w 1925

roku, a więc w wieku

sześćdziesięciu

dziewięciu lat, Freud

mógł się nadal uskarżać

na to, iż:

…

przytłaczająca

większość filozofów, jako

psychiczne traktuje tylko

zjawiska świadomości…

Document Outline