UKŁAD 

UKŁAD 

WEWNĄTRZWYDZIELNICZY

WEWNĄTRZWYDZIELNICZY

i

i

POWŁOKA WSPÓLNA

POWŁOKA WSPÓLNA

 

 

WAŻNE DEFINICJE

WAŻNE DEFINICJE

UKŁAD WEWNĄTRZWYDZIELNICZY

UKŁAD WEWNĄTRZWYDZIELNICZY

 – zespół gruczołów o wydzielaniu 

 – zespół gruczołów o wydzielaniu 

wewnętrznym, zwanych również gruczołami dokrewnymi, ponieważ nie mają 

wewnętrznym, zwanych również gruczołami dokrewnymi, ponieważ nie mają 

one przewodów wyprowadzających, a ich wydzieliny przenikają bezpośrednio 

one przewodów wyprowadzających, a ich wydzieliny przenikają bezpośrednio 

do płynów ustrojowych

do płynów ustrojowych

HORMON

HORMON

 – substancja chemiczna zbudowana z aminokwasów lub związków 

 – substancja chemiczna zbudowana z aminokwasów lub związków 

tłuszczowych (pochodnych cholesterolu), wydzielana przez gruczoły 

tłuszczowych (pochodnych cholesterolu), wydzielana przez gruczoły 

dokrewne, wywierająca wpływ hamujący lub pobudzający na czynność 

dokrewne, wywierająca wpływ hamujący lub pobudzający na czynność 

określonych komórek czy narządów. 

określonych komórek czy narządów. 

Mówiąc inaczej:

Mówiąc inaczej:

1.

1.

Hormon jest to substancja wydzielana przez komórki gruczołowe do 

Hormon jest to substancja wydzielana przez komórki gruczołowe do 

otaczającego je środowiska (płyn zewnątrzkomórkowy, krew, chłonka)

otaczającego je środowiska (płyn zewnątrzkomórkowy, krew, chłonka)

2.

2.

Z otaczającego komórkę środowiska hormon jest transportowany do komórek 

Z otaczającego komórkę środowiska hormon jest transportowany do komórek 

docelowych

docelowych

3.

3.

Z komórkami docelowymi hormon reaguje za pośrednictwem swoistych 

Z komórkami docelowymi hormon reaguje za pośrednictwem swoistych 

receptorów

receptorów

4.

4.

Działanie hormonu na komórki docelowe wywołuje swoistą reakcję 

Działanie hormonu na komórki docelowe wywołuje swoistą reakcję 

fizjologiczną, morfologiczną i biochemiczną

fizjologiczną, morfologiczną i biochemiczną

5.

5.

Działając na komórki docelowe, hormon nie podlega zużyciu, ani jako źródło 

Działając na komórki docelowe, hormon nie podlega zużyciu, ani jako źródło 

energii, ani jako produkt metabolizmu

energii, ani jako produkt metabolizmu

 

 

PODZIAŁ UKŁADU 

PODZIAŁ UKŁADU 

WEWNĄTRZWYDZIELNICZEGO

WEWNĄTRZWYDZIELNICZEGO

Układ wewnątrzwydzielniczy dzielimy 

Układ wewnątrzwydzielniczy dzielimy 

ze względu na charakter 

ze względu na charakter 

wchodzących w jego skład gruczołów na:

wchodzących w jego skład gruczołów na:

1.

1.

Gruczoły wewnątrzwydzielnicze

Gruczoły wewnątrzwydzielnicze

: 

: 



Przysadka

Przysadka



Szyszynka

Szyszynka



Tarczyca

Tarczyca



Gruczoły przytarczyczne

Gruczoły przytarczyczne



 

 

Nadnercza

Nadnercza

2.

2.

Gruczoły mieszane

Gruczoły mieszane

: 

: 



Trzustka

Trzustka



Gruczoły płciowe

Gruczoły płciowe

 

 

PRZYSADKA

PRZYSADKA

LOKALIZACJA:

LOKALIZACJA:

 jest częścią podwzgórza międzymózgowia, z którym 

 jest częścią podwzgórza międzymózgowia, z którym 

jest połączona lejkiem. Leży w zagłębieniu siodła tureckiego trzonu 

jest połączona lejkiem. Leży w zagłębieniu siodła tureckiego trzonu 

kości klinowej. Jest narządem nieparzystym, o masie 0,6-0,8g, 

kości klinowej. Jest narządem nieparzystym, o masie 0,6-0,8g, 

otoczona jest łącznotkankową torebką, od której w głąb narządu 

otoczona jest łącznotkankową torebką, od której w głąb narządu 

wnikają nerwy i naczynia krwionośne.

wnikają nerwy i naczynia krwionośne.

BUDOWA: 

BUDOWA: 

składa się z dwóch części różniących się od siebie pod 

składa się z dwóch części różniących się od siebie pod 

względem rozwoju, czynności i budowy histologicznej, czyli z 

względem rozwoju, czynności i budowy histologicznej, czyli z 

części 

części 



gruczołowej

gruczołowej

 (płat przedni, część guzowa, część pośrednia)

 (płat przedni, część guzowa, część pośrednia)



 

 

nerwowej

nerwowej

 ( płat tylny i lejek)

 ( płat tylny i lejek)

 

 

REGULACJA PRACY PRZYSADKI

REGULACJA PRACY PRZYSADKI

Wydzielanie hormonów tropowych przysadki kontrolowane jest przez 

Wydzielanie hormonów tropowych przysadki kontrolowane jest przez 

układ nerwowy. Układ neurohormonalny środkowego podwzgórza 

układ nerwowy. Układ neurohormonalny środkowego podwzgórza 

wytwarza tzw, 

wytwarza tzw, 

hormony uwalniające (liberyny) i hamujące 

hormony uwalniające (liberyny) i hamujące 

(statyny)

(statyny)

, które drogą neurosekrecyjną dostają się do krążenia 

, które drogą neurosekrecyjną dostają się do krążenia 

wrotnego przysadki.

wrotnego przysadki.

LIBERYNY

LIBERYNY

:                                                       

:                                                       



Somatoliberyna – uwalnia STH

Somatoliberyna – uwalnia STH



Tyroliberyna – uwalnia TSH

Tyroliberyna – uwalnia TSH



Gonadoliberyna – uwalnia FSH i LH

Gonadoliberyna – uwalnia FSH i LH



Kortykoliberyna - ACTH

Kortykoliberyna - ACTH

STATYNY

STATYNY

:

:



Somatostatyna – hamuje wydzielanie STH

Somatostatyna – hamuje wydzielanie STH



Prolaktostatyna – hamuje wydzielanie prolaktyny

Prolaktostatyna – hamuje wydzielanie prolaktyny



Melanostatyna – hamuje wydzielanie MSH

Melanostatyna – hamuje wydzielanie MSH

 

 

SZYSZYNKA

SZYSZYNKA



Również stanowi część międzymózgowia należąca do 

Również stanowi część międzymózgowia należąca do 

nadwzgórza. Jest niewielkim, płaskim narządem o kształcie 

nadwzgórza. Jest niewielkim, płaskim narządem o kształcie 

trójkąta.

trójkąta.



Głównym składnikiem komórkowym szyszynki są 

Głównym składnikiem komórkowym szyszynki są 

pinealocyty, 

pinealocyty, 

komórki wielowypustkowe o nieregularnym 

komórki wielowypustkowe o nieregularnym 

kształcie oraz drobne ciała zbudowane z węglanów i 

kształcie oraz drobne ciała zbudowane z węglanów i 

fosforanów wapnia zwane 

fosforanów wapnia zwane 

piaskiem mózgu

piaskiem mózgu



Pinealocyty produkują związki indolowe w tym melatoninę, 

Pinealocyty produkują związki indolowe w tym melatoninę, 

które prawdopodobnie w wieku dziecięcym hamują 

które prawdopodobnie w wieku dziecięcym hamują 

czynność gonadotropową przysadki, opóźniając w ten 

czynność gonadotropową przysadki, opóźniając w ten 

sposób dojrzewanie płciowe

sposób dojrzewanie płciowe



Melatonina wpływa również na ośrodki kontrolujące sen i 

Melatonina wpływa również na ośrodki kontrolujące sen i 

czuwanie 

czuwanie 

 

 

GRUCZOŁ TARCZOWY

GRUCZOŁ TARCZOWY



Tarczyca znajduje się w przednio-dolnym odcinku szyi. Jej 

Tarczyca znajduje się w przednio-dolnym odcinku szyi. Jej 

masa wynosi około 30-60g.

masa wynosi około 30-60g.



Składa się z dwóch 

Składa się z dwóch 

płatów; prawego i lewego

płatów; prawego i lewego

, oraz 

, oraz 

łączącej je 

łączącej je 

węziny

węziny

, wąskiego pasma gruczołu leżącego do 

, wąskiego pasma gruczołu leżącego do 

przodu od górnego odcinka tchawicy

przodu od górnego odcinka tchawicy



Z węziny często wyrasta ku górze, do przodu od krtani, 

Z węziny często wyrasta ku górze, do przodu od krtani, 

wyrostek gruczołu zwany 

wyrostek gruczołu zwany 

płatem piramidowym

płatem piramidowym



Płaty tarczycy obejmują z boku dolną część krtani i 

Płaty tarczycy obejmują z boku dolną część krtani i 

przylegającą do niej część tchawicy. Ku tyłowi graniczą z 

przylegającą do niej część tchawicy. Ku tyłowi graniczą z 

bocznymi ścianami przełyku i dolnego odcinka gardła

bocznymi ścianami przełyku i dolnego odcinka gardła



Powierzchnię gruczołu tarczowego pokrywa torebka 

Powierzchnię gruczołu tarczowego pokrywa torebka 

łącznotkankowa, która wnikając w głąb narządu razem z 

łącznotkankowa, która wnikając w głąb narządu razem z 

nerwami i naczyniami krwionośnymi, dzieli narząd na 

nerwami i naczyniami krwionośnymi, dzieli narząd na 

płaciki

płaciki



Miąższ narządu składa się z pęcherzyków wypełnionych 

Miąższ narządu składa się z pęcherzyków wypełnionych 

koloidem w którym zgromadzona jest tyroksyna

koloidem w którym zgromadzona jest tyroksyna

 

 

Nadnercza 

Nadnercza 

Nadnercza są gruczołami położonymi nad górnymi biegunami 

Nadnercza są gruczołami położonymi nad górnymi biegunami 

nerek. Nadnercze waży 4 – 6 g. gruczoły te są zbudowane z 

nerek. Nadnercze waży 4 – 6 g. gruczoły te są zbudowane z 

części korowej i rdzenia. Kora nadnerczy zbudowana jest z 

części korowej i rdzenia. Kora nadnerczy zbudowana jest z 

trzech warstw; kłębkowatej, pasmowatej i siateczkowatej. 

trzech warstw; kłębkowatej, pasmowatej i siateczkowatej. 

Każda z warst wydziela inną grupę hormonów. Hormony 

Każda z warst wydziela inną grupę hormonów. Hormony 

kory nadnerczy należą do grupy hormonów steroidowych i 

kory nadnerczy należą do grupy hormonów steroidowych i 

są syntezowane z cholesterolu. 

są syntezowane z cholesterolu. 

Rdzeń nadnerczy

Rdzeń nadnerczy

 

 

zbudowany jest 

zbudowany jest 

z komórek chromochłonnych

z komórek chromochłonnych

. Komórki 

. Komórki 

te zawierają ziarnistości i 

te zawierają ziarnistości i 

są unerwione przez 

są unerwione przez 

cholinergiczne współczulne neurony przedzwojowe

cholinergiczne współczulne neurony przedzwojowe

. 

. 

Hormonami wytwarzanymi przed rdzeń nadnerczy są 

Hormonami wytwarzanymi przed rdzeń nadnerczy są 

katecholaminy: adrenalina

katecholaminy: adrenalina

 (80%), 

 (80%), 

noradrenalina

noradrenalina

 (20%) 

 (20%) 

i 

i 

dopamina

dopamina

 (ilości śladowe).

 (ilości śladowe).

Warstwa kłębkowata - ALDOSTERON

Warstwa pasmowata - 
KORTYZOL

Warstwa siateczkowata – STEROIDY 
PŁCIOWE

               Rdzeń – ADRENALINA I 
NORADRENALINA 

 

 

TRZUSTKA

TRZUSTKA

CZĘŚĆ DOKREWNA TRZUSTKI

CZĘŚĆ DOKREWNA TRZUSTKI

 – tworzona przez narząd 

 – tworzona przez narząd 

wysepowy, składający się z drobnych skupisk komórek 

wysepowy, składający się z drobnych skupisk komórek 

gruczołowych zwanych 

gruczołowych zwanych 

wysepkami

wysepkami

.

.



Liczba ich waha się od 200 tysięcy do 2 milionów, najliczniej 

Liczba ich waha się od 200 tysięcy do 2 milionów, najliczniej 

występują w ogonie trzustki.

występują w ogonie trzustki.



Wysepki zbudowane są z komórek nabłonkowych, 

Wysepki zbudowane są z komórek nabłonkowych, 

układających się w pasma, między którymi znajduje się 

układających się w pasma, między którymi znajduje się 

gęsta sieć naczyń włosowatych krwionośnych.

gęsta sieć naczyń włosowatych krwionośnych.



Spośród 

Spośród 

trzech rodzajów komórek alfa, beta i gamma

trzech rodzajów komórek alfa, beta i gamma

 

 

tylko dwóm pierwszym przypisuje się działalność 

tylko dwóm pierwszym przypisuje się działalność 

wewnątrzwydzielniczą.

wewnątrzwydzielniczą.



Komórki alfa

Komórki alfa

 wytwarzają 

 wytwarzają 

 glukagon

 glukagon

 (podwyższający 

 (podwyższający 

stężenie cukru we krwi), a 

stężenie cukru we krwi), a 

komórki beta

komórki beta

 

 

insulinę, 

insulinę, 

która 

która 

działa antagonistycznie, obniżając poziom cukru we krwi. 

działa antagonistycznie, obniżając poziom cukru we krwi. 

 

 

POWŁOKA WSPÓLNA (1)

POWŁOKA WSPÓLNA (1)

Skóra

Skóra

 

 

(cutis) – 

(cutis) – 

najbardziej powierzchowna warstwa ciała człowieka. W 

najbardziej powierzchowna warstwa ciała człowieka. W 

otworach naturalnych przechodzi w błonę śluzową. Całkowita 

otworach naturalnych przechodzi w błonę śluzową. Całkowita 

powierzchnia skóry wynosi od 1,5 do 2 m2. Grubość jej jest zmienna 

powierzchnia skóry wynosi od 1,5 do 2 m2. Grubość jej jest zmienna 

i zależy od miejsca występowania.

i zależy od miejsca występowania.

Skóra zbudowana jest z trzech warstw:

Skóra zbudowana jest z trzech warstw:

1.

1.

NASKÓREK

NASKÓREK

 

 

(epidermis)

(epidermis)

; zbudowany jest z nabłonka 

; zbudowany jest z nabłonka 

wielowarstwowego płaskiego, rogowaciejącego. Jego powierzchnia 

wielowarstwowego płaskiego, rogowaciejącego. Jego powierzchnia 

nie jest gładka. Widoczne są na niej zagłębienia – 

nie jest gładka. Widoczne są na niej zagłębienia – 

bruzdy skóry

bruzdy skóry

 

 

(sulci cutis)

(sulci cutis)

 i wyniosłości – 

 i wyniosłości – 

grzebienie skóry

grzebienie skóry

 

 

(cristae cutis)

(cristae cutis)

 

 

tworzące linie papilarne.

tworzące linie papilarne.

2.

2.

SKÓRA WŁAŚCIWA

SKÓRA WŁAŚCIWA

 

 

(dermis)

(dermis)

; utworzona z tkanki łącznej włóknistej. 

; utworzona z tkanki łącznej włóknistej. 

W jej obrębie wyróżnia się dwie warstwy – brodawkową oraz 

W jej obrębie wyróżnia się dwie warstwy – brodawkową oraz 

siateczkowatą.

siateczkowatą.



Warstwa brodawkowa

Warstwa brodawkowa

 

 

(stratum papillare)

(stratum papillare)

 – bardziej wiotka, 

 – bardziej wiotka, 

zawiera liczne włókna kolagenowe, włókna sprężyste i naczynia 

zawiera liczne włókna kolagenowe, włókna sprężyste i naczynia 

krwionośne, graniczy bezpośrednio z naskórkiem. Tkanka łączna 

krwionośne, graniczy bezpośrednio z naskórkiem. Tkanka łączna 

uwypukla się w kierunku naskórka tworząc silnie ukrwione i 

uwypukla się w kierunku naskórka tworząc silnie ukrwione i 

unerwione brodawki, w których zlokalizowane są ciałka dotykowe 

unerwione brodawki, w których zlokalizowane są ciałka dotykowe 

Meissnera. Wpuklenie nabłonka pomiędzy dwie brodawki jest 

Meissnera. Wpuklenie nabłonka pomiędzy dwie brodawki jest 

miejscem gdzie wnikają przewody wyprowadzające gruczołów 

miejscem gdzie wnikają przewody wyprowadzające gruczołów 

potowych.

potowych.

 

 

POWŁOKA WSPÓLNA (2)

POWŁOKA WSPÓLNA (2)



Warstwa siatkowata

Warstwa siatkowata

 

 

(stratum reticulare)

(stratum reticulare)

 – 

 – 

zbudowana z włókien kolagenowych i sprężystych. 

zbudowana z włókien kolagenowych i sprężystych. 

Występują w niej zakończenia nerwowe zwane 

Występują w niej zakończenia nerwowe zwane 

ciałkami blaszkowatymi (Vatera – Pacciniego)

ciałkami blaszkowatymi (Vatera – Pacciniego)

3.

3.

TKANKA PODSKÓRNA

TKANKA PODSKÓRNA

 

 

(tela subcuanea)

(tela subcuanea)

 – 

 – 

zasadniczo nie należy do skóry ale jest z nią 

zasadniczo nie należy do skóry ale jest z nią 

morfologicznie związana, ponieważ tworzy liczne 

morfologicznie związana, ponieważ tworzy liczne 

połączenia z leżącymi niżej tkankami. Zbudowana 

połączenia z leżącymi niżej tkankami. Zbudowana 

jest z tkanki łącznej włóknistej i zawiera zmienną 

jest z tkanki łącznej włóknistej i zawiera zmienną 

liczbę komórek tłuszczowych. Tworzy podściółkę 

liczbę komórek tłuszczowych. Tworzy podściółkę 

tłuszczową. W niektórych okolicach ciała tkanka 

tłuszczową. W niektórych okolicach ciała tkanka 

podskórna jest silnie zredukowana i nie zawiera 

podskórna jest silnie zredukowana i nie zawiera 

komórek tłuszczowych na przykład na powiekach, 

komórek tłuszczowych na przykład na powiekach, 

małżowinach usznych, nosie, wargach czy prąciu.

małżowinach usznych, nosie, wargach czy prąciu.

 

 

CZUCIE SOMATYCZNE (1)

CZUCIE SOMATYCZNE (1)

RECEPTORY DOTYKOWE

RECEPTORY DOTYKOWE

1.

1.

Wolne zakończenia nerwowe

Wolne zakończenia nerwowe

 włókien mielinowych i 

 włókien mielinowych i 

bezmielinowych w skórze i w tkankach głębszych. 

bezmielinowych w skórze i w tkankach głębszych. 

Sygnalizują one dotyk, a także i ból. Są receptorami 

Sygnalizują one dotyk, a także i ból. Są receptorami 

wolno adaptującymi się.

wolno adaptującymi się.

2.

2.

Ciałka dotykowe (ciałka czuciowe Meissnera)

Ciałka dotykowe (ciałka czuciowe Meissnera)

 – są 

 – są 

zakończeniami grubych włókien mielinowych, otoczonych 

zakończeniami grubych włókien mielinowych, otoczonych 

torebką, w których znajduje się delikatna siateczka 

torebką, w których znajduje się delikatna siateczka 

włókien nerwowych. Występują w dużej liczbie zwłaszcza 

włókien nerwowych. Występują w dużej liczbie zwłaszcza 

na opuszkach palców i wargach. Są odpowiedzialne za 

na opuszkach palców i wargach. Są odpowiedzialne za 

dokładną lokalizację dwupunktową bodźca dotykowego i 

dokładną lokalizację dwupunktową bodźca dotykowego i 

rozpoznanie kształtu przedmiotu. Adaptują się szybko, 

rozpoznanie kształtu przedmiotu. Adaptują się szybko, 

zwykle w przeciągu kilku sekund.

zwykle w przeciągu kilku sekund.

3.

3.

Łąkotki dotykowe (cialka Merckla)

Łąkotki dotykowe (cialka Merckla)

 – składają się z 

 – składają się z 

drobnych tarczek utkanych z siateczki łącznotkankowej i 

drobnych tarczek utkanych z siateczki łącznotkankowej i 

połączonych z grubym zmielizowanym włóknem. 

połączonych z grubym zmielizowanym włóknem. 

Odbierają bodźce dotykowe, zwłaszcza szybko działające 

Odbierają bodźce dotykowe, zwłaszcza szybko działające 

o zmiennej sile działania. Występują głównie w opuszkach 

o zmiennej sile działania. Występują głównie w opuszkach 

palców. Adaptuję się raczej wolno.

palców. Adaptuję się raczej wolno.

 

 

Wolne zakończenia 

nerwowe

Ciałka dotykowe 

(ciałka czuciowe Meissnera)

Ciałka blaszkowate

(ciałka Paciniego)

Ciałka zmysłowe 

(narządy końcowe Ruffiniego)

Łąkotki dotykowe 

(cialka Merckla)

 

 

CZUCIE SOMATYCZNE (2)

CZUCIE SOMATYCZNE (2)

RECEPTORY DOTYKOWE

RECEPTORY DOTYKOWE

4.

4.

Receptory koszyczkowe mieszków włosowych

Receptory koszyczkowe mieszków włosowych

 stanowią 

 stanowią 

zakończenia cienkich włókien mielinowych wokół mieszków 

zakończenia cienkich włókien mielinowych wokół mieszków 

włosowych dzięki czemu każdy włos jest receptorem dotyku.

włosowych dzięki czemu każdy włos jest receptorem dotyku.

5.

5.

Ciałka zmysłowe (narządy końcowe Ruffiniego)

Ciałka zmysłowe (narządy końcowe Ruffiniego)

 

 

stanowią kłębki nieosłoniętych włókien nerwowych znajdują 

stanowią kłębki nieosłoniętych włókien nerwowych znajdują 

się w warstwie brodawkowej skóry i w tkance podskórnej. 

się w warstwie brodawkowej skóry i w tkance podskórnej. 

Adaptują się długo i służą do odbierania długotrwałego i 

Adaptują się długo i służą do odbierania długotrwałego i 

silnego ucisku.

silnego ucisku.

6.

6.

Ciałka blaszkowate (ciałka Paciniego)

Ciałka blaszkowate (ciałka Paciniego)

 składają się z 

 składają się z 

bezmielinowego zakończenia włókna nerwowego, na które, 

bezmielinowego zakończenia włókna nerwowego, na które, 

niczym blaszki cebuli, nakładają się komórki satelitowe 

niczym blaszki cebuli, nakładają się komórki satelitowe 

umieszczone współśrodkowo z licznymi blaszkami 

umieszczone współśrodkowo z licznymi blaszkami 

łącznotkankowymi przedzielonymi nieściśliwym płynem. 

łącznotkankowymi przedzielonymi nieściśliwym płynem. 

Adaptują się błyskawicznie i sygnalizują nie sam ucisk ile 

Adaptują się błyskawicznie i sygnalizują nie sam ucisk ile 

aktualnie zachodzące odkształcenie (wibrację). Znajdują się 

aktualnie zachodzące odkształcenie (wibrację). Znajdują się 

w tkance podskórnej, krezce i stawach. 

w tkance podskórnej, krezce i stawach. 

 

 

NARZĄDY DODATKOWE

NARZĄDY DODATKOWE

 SKÓRY (1)

 SKÓRY (1)

GRUCZOŁY ŁOJOWE

GRUCZOŁY ŁOJOWE

o

Gruczoły łojowe są 

Gruczoły łojowe są 

narządami pęcherzykowatymi

narządami pęcherzykowatymi

, które 

, które 

znajdują się w skórze właściwej i z reguły związane są z 

znajdują się w skórze właściwej i z reguły związane są z 

włosami , ponieważ ich przewody wyprowadzające uchodzą 

włosami , ponieważ ich przewody wyprowadzające uchodzą 

do mieszków włosowych, a stąd dostają się na powierzchnię 

do mieszków włosowych, a stąd dostają się na powierzchnię 

skóry.

skóry.

o

Gruczołów łojowych pozbawione są powierzchnie dłoniowe 

Gruczołów łojowych pozbawione są powierzchnie dłoniowe 

rąk i podeszwowe stóp

rąk i podeszwowe stóp

o

Wydzielany przez gruczoły 

Wydzielany przez gruczoły 

łój

łój

 zawierający kwasy 

 zawierający kwasy 

tłuszczowe, cholesterol i związki woskowe, pokrywając 

tłuszczowe, cholesterol i związki woskowe, pokrywając 

naskórek chroni organizm przed przenikaniem wody, 

naskórek chroni organizm przed przenikaniem wody, 

nadmiernym parowaniem, powlekając włosy – nadaje im 

nadmiernym parowaniem, powlekając włosy – nadaje im 

elastyczność i miękkość, ma też pewne właściwości 

elastyczność i miękkość, ma też pewne właściwości 

bakteriostatyczne

bakteriostatyczne

 

 

NARZĄDY DODATKOWE

NARZĄDY DODATKOWE

 SKÓRY (2)

 SKÓRY (2)

GRUCZOŁY POTOWE

GRUCZOŁY POTOWE

o

W skórze istnieją dwa rodzaje gruczołów potowych: 

W skórze istnieją dwa rodzaje gruczołów potowych: 

gruczoły zbudowane w postaci pojedynczej cewki tzw. 

gruczoły zbudowane w postaci pojedynczej cewki tzw. 

ekrynowe 

ekrynowe 

oraz większe od nich gruczoły cewkowate 

oraz większe od nich gruczoły cewkowate 

rozgałęzione tzw. 

rozgałęzione tzw. 

apokrynowe

apokrynowe

o

Gruczoły ekrynowe

Gruczoły ekrynowe

 w liczbie 2-3 milionów rozmieszczone 

 w liczbie 2-3 milionów rozmieszczone 

są na całej powierzchni skóry z wyjątkiem czerwieni warg, 

są na całej powierzchni skóry z wyjątkiem czerwieni warg, 

napletka i warg sromowych mniejszych

napletka i warg sromowych mniejszych

POT

POT

 – wydzielany przez te gruczoły w 98% składa się z wody 

 – wydzielany przez te gruczoły w 98% składa się z wody 

oraz zawiera chlorek sodowy i produkty przemiany 

oraz zawiera chlorek sodowy i produkty przemiany 

białkowej, jak mocznik i kwas moczowy

białkowej, jak mocznik i kwas moczowy

o

Gruczołów apokrynowych

Gruczołów apokrynowych

 najwięcej znajduje się w 

 najwięcej znajduje się w 

skórze brodawek sutkowych, w dole pachowym, na brzuchu 

skórze brodawek sutkowych, w dole pachowym, na brzuchu 

w okolicy pępka, w okolicach narządów płciowych oraz 

w okolicy pępka, w okolicach narządów płciowych oraz 

dookoła odbytu. W wydzielinie gruczołów apokrynowych 

dookoła odbytu. W wydzielinie gruczołów apokrynowych 

występuje szereg substancji wonnych, które nadają 

występuje szereg substancji wonnych, które nadają 

osobnikom charakterystyczny zapach wydzielany pod 

osobnikom charakterystyczny zapach wydzielany pod 

wpływem bodźców emocjonalnych

wpływem bodźców emocjonalnych

 

 

NARZĄDY DODATKOWE

NARZĄDY DODATKOWE

 SKÓRY (3)

 SKÓRY (3)

GRUCZOŁY MLECZNE

GRUCZOŁY MLECZNE

o

Gruczoł mleczny, albo sutkowy rozwija się u dziewcząt w 

Gruczoł mleczny, albo sutkowy rozwija się u dziewcząt w 

okresie pokwitania, a pełne wykształcenie osiąga w czasie 

okresie pokwitania, a pełne wykształcenie osiąga w czasie 

ciąży

ciąży

o

Na szczycie sutka znajduje się 

Na szczycie sutka znajduje się 

brodawka sutkowa

brodawka sutkowa

 

 

obrzeżona 

obrzeżona 

otoczką

otoczką

. Naskórek brodawki i otoczki może 

. Naskórek brodawki i otoczki może 

zawierać dużą ilość barwnika  oraz spiralnie ułożone 

zawierać dużą ilość barwnika  oraz spiralnie ułożone 

dookoła brodawek mięśnie gładkie i gruczoły potowe o 

dookoła brodawek mięśnie gładkie i gruczoły potowe o 

charakterze apokrynowym

charakterze apokrynowym

o

Gruczoł mleczny składa się z 15-20 płatów oddzielonych 

Gruczoł mleczny składa się z 15-20 płatów oddzielonych 

tkanką tłuszczową i łączną. Z każdego płata wychodzi 

tkanką tłuszczową i łączną. Z każdego płata wychodzi 

przewód mleczny

przewód mleczny

 kończący się na szczycie brodawki

 kończący się na szczycie brodawki

o

Wydzielina gruczołu sutkowego, zwana 

Wydzielina gruczołu sutkowego, zwana 

mlekiem

mlekiem

, zawiera 

, zawiera 

białka witaminy i przeciwciała . Bezpośrednio po porodzie 

białka witaminy i przeciwciała . Bezpośrednio po porodzie 

gruczoł mleczny wydziela 

gruczoł mleczny wydziela 

siarę

siarę

 bogatszą w albuminy i 

 bogatszą w albuminy i 

globuliny, zawierającą ciała odpornościowe matki, które 

globuliny, zawierającą ciała odpornościowe matki, które 

zapewniają noworodkowi 

zapewniają noworodkowi 

odporność bierną

odporność bierną

 

 

NARZĄDY DODATKOWE

NARZĄDY DODATKOWE

 SKÓRY (4)

 SKÓRY (4)

PAZNOKCIE

PAZNOKCIE

o

Grzbietowe powierzchnie opuszek wszystkich palców, 

Grzbietowe powierzchnie opuszek wszystkich palców, 

pokryte są zrogowaciałymi , lekko wypukłymi płytkami 

pokryte są zrogowaciałymi , lekko wypukłymi płytkami 

zwanymi paznokciami

zwanymi paznokciami

o

W paznokciu wyróżnia się 

W paznokciu wyróżnia się 

brzeg wolny

brzeg wolny

, 

, 

brzegi boczne

brzegi boczne

 i 

 i 

brzeg zakryty

brzeg zakryty

o

Brzegi boczne i brzeg zakryty objęte są fałdem skórnym 

Brzegi boczne i brzeg zakryty objęte są fałdem skórnym 

zwanym 

zwanym 

wałem paznokcia

wałem paznokcia

o

Paznokieć wnika w szczelinę położoną pod wałem, która 

Paznokieć wnika w szczelinę położoną pod wałem, która 

tworzy 

tworzy 

zatokę paznokcia

zatokę paznokcia

o

Paznokieć składa się z ukrytego w zatoce 

Paznokieć składa się z ukrytego w zatoce 

korzenia

korzenia

, 

, 

ciała 

ciała 

paznokcia

paznokcia

 oraz 

 oraz 

części wolnej

części wolnej

. Korzeń i ciało paznokcia 

. Korzeń i ciało paznokcia 

spoczywają na podłożu zwanym 

spoczywają na podłożu zwanym 

macierzą

macierzą

, mającą 

, mającą 

budowę skóry właściwej, pokrytej nabłonkiem będącym 

budowę skóry właściwej, pokrytej nabłonkiem będącym 

odpowiednikiem warstwy rozrodczej naskórka, w tym 

odpowiednikiem warstwy rozrodczej naskórka, w tym 

miejscu paznokieć zabarwiony jest białawo tworząc 

miejscu paznokieć zabarwiony jest białawo tworząc 

obłączek

obłączek

 

 

NARZĄDY DODATKOWE

NARZĄDY DODATKOWE

 SKÓRY (5)

 SKÓRY (5)

WŁOSY

WŁOSY

o

Włosy są wytworami warstwy rozrodczej naskórka w postaci 

Włosy są wytworami warstwy rozrodczej naskórka w postaci 

zrogowaciałych nitkowatych włókien

zrogowaciałych nitkowatych włókien

o

Włos składa się z ukrytego w skórze 

Włos składa się z ukrytego w skórze 

korzenia

korzenia

 oraz z części 

 oraz z części 

zewnętrznej zwanej 

zewnętrznej zwanej 

łodygą włosa

łodygą włosa

o

Korzeń włosa sięgający w głąb tkanki podskórnej jest objęty 

Korzeń włosa sięgający w głąb tkanki podskórnej jest objęty 

pochewką zwaną 

pochewką zwaną 

mieszkiem włosa

mieszkiem włosa

 i rozpoczyna się 

 i rozpoczyna się 

zgrubieniem – 

zgrubieniem – 

opuszką, cebulką włosa

opuszką, cebulką włosa

, w którą wsuwa się od 

, w którą wsuwa się od 

dołu unaczynione przedłużenie mieszka – 

dołu unaczynione przedłużenie mieszka – 

brodawka włosa.

brodawka włosa.

o

Brodawka pośredniczy w odżywianiu włosa, natomiast opuszka 

Brodawka pośredniczy w odżywianiu włosa, natomiast opuszka 

jest właściwym miejscem powstawanie i przedłużania włosa

jest właściwym miejscem powstawanie i przedłużania włosa

o

Do mieszka włosowego przyczepia się 

Do mieszka włosowego przyczepia się 

mięsień przywłosowy

mięsień przywłosowy

 

 

biegnący do naskórka, a w kącie między mięśniem, a 

biegnący do naskórka, a w kącie między mięśniem, a 

korzeniem włosa leży gruczoł łojowy. Skurcz tego mięśnia 

korzeniem włosa leży gruczoł łojowy. Skurcz tego mięśnia 

powoduje wyprostowanie włosa i wyciśnięcie łoju. Skurcz 

powoduje wyprostowanie włosa i wyciśnięcie łoju. Skurcz 

większej liczby mięśni przywłosowych powoduje 

większej liczby mięśni przywłosowych powoduje 

gęsią skórkę

gęsią skórkę

o

Warstwowo włos składa się z 

Warstwowo włos składa się z 

rdzenia

rdzenia

, 

, 

korzenia

korzenia

 i 

 i 

osłonki

osłonki

. 

. 

Kolor włosa uzależniony jest od ilości brunatnego barwnika – 

Kolor włosa uzależniony jest od ilości brunatnego barwnika – 

melaniny

melaniny

 – znajdującego się w warstwie korowej włosa.

 – znajdującego się w warstwie korowej włosa.