PowerPoint Presentation

Plan prezentacji



Stosunki gospodarcze z zagranicą I

Rzeczpospolitej (1454-1795);



Polska pod zaborami

I Rzeczpospolita



Od połowy XV w. do połowy XVII w. Polska

była jednym z ważniejszych dostawców

zboża w Europie, a w XVI w. stała się jego

głównym eksporterem;



Głównym nabywcą polskich płodów

rolnych były Niderlandy (80% dostaw),

reeksportu polskiego zboża dokonywano

przez Amsterdam, który zyskał pozycję

największego portu zbożowego na świecie;



Pozostali importerzy to Szwecja, Francja i

Anglia

I Rzeczpospolita



Polska ekspansja handlowa była możliwa

dzięki eksplozji demograficznej na

zachodzie Europy, a dodatkowo

uwarunkowana była postępami

urbanizacji i rozwoju manufaktur;



Wiek XVI to okres historyczny, będący

apogeum polskiego wkładu w handel

międzynarodowy;

I Rzeczpospolita



W XVI w. monopolistą w eksporcie towarów

z Polski (zwłaszcza zboża) były folwarki (nie

więcej niż 10% własnej produkcji);



Polskie zboże w XVI i w I połowie XVII w.

zaspokajało ok. 2% ogólnego

zapotrzebowania na ten produkt w Europie

Zachodniej, głównie we Francji i Holandii;



Od XVIII w. konkurencją dla polskiego zboża

stało się tańsze zboże rosyjskie.

I Rzeczpospolita



Na kształt handlu międzynarodowego

istotny wpływ wywarła „rewolucja cen”

(XVI wiek w Europie Zachodniej);



Zwiększony napływ kruszcu do polski

spowodował deprecjację pieniądza i ogólny

wzrost cen, siłę nabywczą pieniądza

osłabiał również import towarów z EZ,

nabywanych tam po wyższych cenach;



Dążenie szlachty do wprowadzenia

swobody handlowej w sferze eksportu

produktów rolnych;

I Rzeczpospolita



Na stosunki Polski z zagranicą istotny

wpływ wywarła doktryna merkantylizmu;



Merkantyliści (w Polsce bulioniści –

Wojciech Gostkowski, Szymon

Starowolski, Stanisław Cikowski)

utożsamiali bogactwo ze szlachetnymi

kruszcami, których obfitość zapewniał

dodatni bilans handlowy kraju.

I Rzeczpospolita



W II połowie XVII wieku wystąpiła w EZ

tendencja do spadku cen na żywność,

m.in. na zboże;



Wywołana niskimi cenami depresja w

handlu utrzymywała się do połowy XVIII

wieku;

I Rzeczpospolita



W II połowie XVII wieku eksport zboża

oscylował w granicach 30 tys. łasztów

rocznie (na początku XVII wieku wielkość

eksportu to 116 tys. łasztów);



Najmniej zboża wyeksportowano w roku 1659

(541 łasztów);

Łaszt = od 3000 do 3840 litrów (2190 kg żyta)



Utrudnienia w handlu wywołane były również

przez wojny z Kozakami i Szwedami;

I Rzeczpospolita



Inne artykuły eksportowe: drewno, mąka,

popiół, smoła, miód, wosk, piwo, skóry,

futra, len, ołów oraz drogą lądową – woły

(40 tys. rocznie);



Import – śledzie, żelazo, miedź, oraz wino,

angielskie i holenderskie sukna i towary

kolonialne (pieprz, szafran, barwniki),

wyroby włókiennicze, narzędzia żelazne,

artykuły luksusowe;

I Rzeczpospolita



Najważniejsze ośrodki handlu

międzynarodowego (Gdańsk, Kraków, Lublin,

Lwów, Poznań, Toruń, Poznań, Wrocław,

Sandomierz);



Handlem międzynarodowym zajmowało się w

Polsce ok. 2% mieszkańców (150-200 tys. osób);



Wśród handlujących wymienia się kupców

polskich, żydowskich, ruskich, włoskich,

ormiańskich oraz szkockich;



Polska jako kraj tranzytowy – jarmarki

międzynarodowe

I Rzeczpospolita



Gdańsk to najbogatsze miasto I RP, zboże

za pośrednictwem flisaków spławiano

Wisłą, a wcześniej Bugiem, Narwią, Pilicą i

Sanem;



Głównym konkurentem Gdańska był

Elbląg (konkurencja została ograniczona

na skutek napadu gdańszczan na Elbląg);

I Rzeczpospolita



Bilans handlowy Rzeczpospolitej był z

reguły dodatni, jednak środki finansowe

uzyskiwane przez szlachtę z handlu nie

były odpowiednio inwestowane w rozwój

gospodarstw;



Rozwój eksportu zboża wpływał

niekorzystnie na ogólną sytuację

społeczno-ekonomiczną kraju (m.in.

nastąpiło uwstecznienie gospodarki

chłopskiej);

I Rzeczpospolita



Polityka handlowa (cła) państwa

polskiego została podporządkowana

potrzebom konsumpcyjnym szlachty;



Monokulturowa gospodarka

przedrozbiorowej Polski zamykała się w

trójkącie (nie czworokącie): produkcja –

eksport – konsumpcja.

I Rzeczpospolita



Wyraźnym ogniwem brakującym była

akumulacja, z której wyodrębniałyby się

inwestycje a także rozwój rzemiosła,

wczesnych form przemysłu oraz poprawa

międzynarodowej konkurencyjności

polskiej gospodarki

Polska pod zaborami



Utrudnienia w rozwoju form kapitalistycznych:



Ziemie polskie znacznie później niż Europa

zachodnia wkroczyły w okres kapitalizmu;



Wobec utraty niepodległości, budowa ustroju

kapitalistycznego przebiegała dużo wolniej (państwa

ościenne zainteresowane były osłabieniem

spoistości gospodarczej ziem polskich i włączeniem

ich w systemy gospodarki metropolii zaborczych).

Oznaczało to: dążenie Rosji do wcielenia w jej

organizm gospodarczy ziem byłego Królestwa

Polskiego i Kresów Wschodnich; Prus do włączenia

Wielkopolski, Pomorza i Śląska, a Austro-Węgier do

wcielenia Galicji i Śląska Cieszyńskiego

Polska pod zaborami



Specyficzne cechy gospodarki na ziemiach

polskich:



Pod koniec XIX wieku struktura gospodarcza

ziem polskich uległa przeobrażeniu (nastąpiło

przejście od kapitalizmu wolnokonkurencyjnego

do monopolistycznego);



Przemiany nie były tak silne jak w

uprzemysłowionych krajach kapitalistycznych,

ze względu na występujące na tym terenie

(obszar stosunkowo słabo rozwinięty), przeżytki

przedkapitalistycznych form gospodarczych;

Polska pod zaborami



Opóźnienie w rozwoju było m.in. skutkiem

pozbawienia przez państwa zaborcze jedności

terytoriów Polski oraz funkcjonowania na

zasadach ekonomicznych istniejących u

zaborców;



Mimo tych niekorzystnych uwarunkowań

proces monopolizacji nieco przyspieszył rozwój

gospodarczy ziem polskich, zwłaszcza w

przemyśle ciężkim (górnictwo i hutnictwo),

włókienniczym i cukrowniczym;



Znaczącą rolę w procesie monopolizacji na

ziemiach polskich odegrała ekspansja kapitału

zagranicznego (niemieckiego i francuskiego);

Polska pod zaborami



Ziemie polskie stały się terenem ekspansji

obcego kapitału, który osiągał tutaj wysokie

zyski ze względu na stosunkowo dobrze

rozwiniętą infrastrukturę, istnienie dość dobrze

wykształconej kadry technicznej oraz siły

roboczej;



Polscy ziemianie, po opanowaniu

kapitalistycznych form gospodarowania, zaczęli

dysponować znacznymi środkami finansowymi,

co zachęciło ich do inwestowania posiadanego

kapitału w przemyśle (kapitał obszarniczy

zainteresowany był przede wszystkim rozwojem

przemysłu przetwarzającego płody rolne);

Polska pod zaborami



Specyficznym zjawiskiem była ekspansja

polskiego kapitału (w granicach państwa

zaborczego – Rosji), który inwestowano w

głębi Rosji i na Dalekim Wschodzie (w

przemyśle metalowym inwestycje poczynili

I. Poznański, K. Scheibler, L. Kronenberg),

kapitał z Królestwa Polskiego sporadycznie

trafiał też do innych zaborów (H. Epstein

inwestował na Śląsku, S. Lilpop i W. Rau w

zaborze austriackim).

Polska pod zaborami



Na ziemiach polskich powstawały duże

przedsiębiorstwa kapitalistyczne

(porównywalne z podobnymi firmami w krajach

uprzemysłowionych), ale nie towarzyszył temu,

jak w państwach bardziej rozwiniętych, upadek

mniejszych zakładów produkcyjnych;



Pojawiło się zjawisko dyferencjacji

przedsiębiorstw, tzn. że obok siebie

funkcjonowały przedsiębiorstwa – giganty i

drobna przedsiębiorczość (dwubiegunowa

struktura gospodarki);

Polska pod zaborami



U schyłku XIX wieku na ziemiach polskich

obserwowano dwoisty proces industrializacji (w

regionach rozwiniętych dominował szybki

rozwój form wielkokapitalistycznych i początki

monopolizacji, zwłaszcza w branżach

eksportowych – górnictwo, hutnictwo,

włókiennictwo, cukrownictwo, natomiast na

obszarach opóźnionych gospodarczo przebiegał

proces „wtórnej industrializacji” oparty na

powolnej akumulacji wewnętrznej typu średnio-

i drobnokapitalistycznej – zjawiska te oparte

były na bazie pozostałości feudalnych i

specyficznym rynku wewnętrznym);

Polska pod zaborami



Gospodarka pod zaborami:



Głównym narzędziem dzielącym ziemie polskie była

polityka celna stosowana przez państwa zaborcze

(system celny zmniejszał opłacalność wymiany

handlowej między poszczególnymi obszarami ziem

polskich, a zwiększał korzyści z bezcłowego handlu z

ziemiami metropolii zaborczych);



Specyficzna polityka transportowa (ograniczanie

bezpośrednich połączeń kolejowych między

zaborami);



Odmienne systemy powiązań zaopatrzenia i zbytu;



Odmienność przepisów prawnych;



Różne systemy pieniężne i kredytowe;



Uzależnienie od wewnątrzkrajowego podziału pracy;

Polska pod zaborami



Gospodarka w zaborze rosyjskim:

Przemysł



Wobec słabości gospodarczej państwa

carskiego przed ziemiami polskimi pojawiła się

szansa rozwoju przemysłu nastawionego na

wywóz towarów na rynek wschodni;



Na realizację zamierzeń miał wpływ rozwój

transportu kolejowego;



W Królestwie Polskim, które korzystało z

ochrony celnej przed napływem produktów z

wcześniej zindustrializowanych państw

zachodnich, powstały korzystne warunki dla

rozwoju niektórych działów przemysłu;

Polska pod zaborami



Z myślą o wywozie do Rosji, a nawet do Chin

pod koniec wieku XIX rozwinął się w

szczególności przemysł włókienniczy (Łódź i

okolice, okręg białostocki) oraz w mniejszych

rozmiarach przemysł przetwórczy metalowy

(Warszawa i okolice, Zagłębie Dąbrowskie) i

przemysł o znaczeniu krajowym (kopalnie i

huty w Zagłębiu Dąbrowskim);



Duże znaczenie w rozwoju przemysłu w

Królestwie Polskim odegrał kapitał obcy, który

na przełomie XIX i XX wieku stanowił 39%

całego zaangażowanego kapitału (posiadał

25% fabryk, zatrudniał 55% robotników i

skupiał 60% wartości produkcji przemysłowej);

Polska pod zaborami



Od 1900 roku władze rosyjskie, na skutek

interwencji kapitalistów rosyjskich, zaczęły

wprowadzać utrudnienia w rozwoju

przemysłu na terenie Królestwa Polskiego:



Prowadzono promoskiewską politykę

taryfową (ustalona została granica celna),

co ograniczyło rozwój ziem polskich;



Władze rosyjskie przestały lokować

zamówienia rządowe w fabrykach Królestwa;



Utrudniano budowę linii kolejowych w

Królestwie lub planowano je tak, by omijały

ważne ośrodki przemysłowe.

Polska pod zaborami



Sytuacja rolnictwa w zaborze rosyjskim:



Wzrost liczby ludności miejskiej stwarzał

dodatkowy popyt na produkty rolne;



Silna konkurencja ze strony Rosji (niskie

ceny zboża rosyjskiego) i niemożliwość

ekspansji na rynek rosyjski



Kryzys z lat 1900-1903 pogorszył sytuację

w rolnictwie, dodatkowo na początku XX

wieku rolnictwo zostało dotknięte

nieurodzajem i klęskami żywiołowymi

Polska pod zaborami



Gospodarka w zaborze pruskim:



Najbardziej rozwinięty gospodarczo obszar

ziem polskich;



W przemyśle i rolnictwie wielkoobszarowym

panowały w pełni wykształcone stosunki

kapitalistyczne;



Na Śląsku rozwinął się przemysł ciężki

(górnictwo i hutnictwo), który musiał

konkurować z przemysłem Niemiec

zachodnich, wobec czego kierował swą

produkcję, mimo ograniczeń celnych, do

zaboru rosyjskiego.

Polska pod zaborami



Na skutek szybkiego rozwoju przemysłu w

Niemczech pojawiły się niedobory żywności i

surowców rolniczych, co okazało się szansą

ziem polskich do rozwijania produkcji żywności

na cały teren państwa niemieckiego;



Innym czynnikiem nakręcającym koniunkturę

w sektorze rolnym była możliwość eksportu

zboża przez port w Gdańsku;



Na skutek takich możliwości rozwoju rolnictwo

ulegało mechanizacji i intensyfikacji produkcji

(wprowadzano nowoczesną agrotechnikę,

melioracje i środki plonotwórcze);

Polska pod zaborami



Dobre warunki dla rozwoju rolnictwa

skłaniały do rozbudowy przemysłu

spożywczego (cukrownictwo i

przetwórstwo roślin oleistych), rozwijano

również hodowlę – Wielkopolska i

Pomorze;



W Wielkopolsce i na Pomorzu powstawały

również niewielkie przedsiębiorstwa

nastawione na obsługę rolnictwa –

przedsiębiorstwo Hipolita Cegielskiego.

Polska pod zaborami



Istotnym problemem było tutaj dążenie

państwa pruskiego do ograniczania

gospodarczych wpływów Polaków i ich

stopniowego usuwania z ziemi;



Ludność polska walczyła z polityką Prus

rozbudowując spółdzielczość

Polska pod zaborami



Zabór austriacki:



Część Polski najbardziej zacofana i uboga



Wymiana handlowa na bardzo niskim

poziomie;



Polityka władz austriackich przeciwdziałała

rozwojowi przemysłu;



Wolne Miasto Kraków, było do jego

likwidacji (1846 r.) obszarem wolnocłowym

oraz miejscem prowadzonego na dużą

skalę handlu tranzytowego, zwłaszcza

między Rosją i Prusami.

Literatura



Jasiński L.J., Bliżej centrum czy na

peryferiach? Polskie kontakty

gospodarcze z zagranicą w XX wieku,

Centrum Europejskie Natolin,

Wydawnictwo TRIO, Warszawa 2011.

Document Outline