PSYCHOLOGIA A 

SZTUKA

 

KONCEPCJE 

ODDZIAŁYWANIA 

OBRAZU

Mgr Anna Waligórska

 

 

Plan na dziś

• Poznajemy się
• Czego oczekujecie?
• Szczegóły praktyczne
• Początki psychologicznej teorii 

oddziaływania sztuki

 

 

Oczekiwania

• Wasze oczekiwania
- Treści
- Materiał
- Techniki pracy

• Moje oczekiwania
- Udział w zajęciach, dyskusji
- Znajomość podanej literatury
- Zainteresowanie kulturą wizualną

 

 

Stosowany materiał

• Literatura:
- teksty psychologiczne (niekiedy też 

socjologiczne, filozoficzne i 

antropologiczne) na temat 

oddziaływania sztuki

• Materiał wizualny:
- obrazy figuratywne i niefiguratywne
- głównie dzieła sztuki (ale nie tylko)
- głównie statyczne (malarstwo, 

rysunek, fotografia)

 

 

Cel zajęć

Obejmuje:

• Przedstawienie różnych poglądów nt. 

oddziaływania obrazu na widza

• Dyskusję na temat mocnych stron i ograniczeń 

przedstawianych teorii

• Podkreślenie wspólnych aspektów
• Niektóre zagadnienia percepcji wizualnej
• Odnalezienie koncepcji, która najlepiej 

odpowiada Waszym doświadczeniom związanym 
ze sztuką

• Pogłębienie umiejętności analizy obrazu (z 

uwagi na jego oddziaływanie psychologiczne i 
społeczne)

 

 

Cel zajęć

Nie obejmuje:

• Problemu kreatywności i twórczości 

artystycznej

• Istoty sztuki i piękna

• Rozwoju teorii na gruncie historii sztuki

• Historii sztuki

 

 

Inne założenia

• Nie ma jednego idealnego modelu
• Różne teorie są trafne w różnych 

aspektach

• Dzielcie się waszymi poglądami i 

wiedzą

 

 

Pytania

 

 

Organizacja ćwiczeń

• Burza mózgów na temat zadanych 

lektur/poprzednich zajęć

• Wykład - pytania i uwagi mile widziane
• Dyskusja na temat przedstawianej 

teorii – na podstawie przeczytanej 

lektury

• Niekiedy dodatkowe zadanie 

związane z zastosowaniem teorii: praca 

w grupach, parach itp.

• Rozdanie tekstów na następne zajęcia 

(do zwrotu; jeden tekst na grupę; różne 

teksty w różnych grupach)

 

 

Organizacja ćwiczeń cd.

• Czytanie tekstu – ok. 20-40 stron/tydzień
• Streszczenie na 1 stronę standardową
   + ilustracja pasująca do koncepcji z 

wyjaśnieniem (do 1/2 s.)

- cała grupa pisze jedno streszczenie 

(dowolnie czy praca wspólna czy po kolei 
każdy z grupy):

- wydruk dla każdego
- wersja cyfrowa dla os.prowadzącej
- streszczenia wchodzą w zakres testu 

 

 

Uwaga

• Jeżeli ktoś zapomni napisać 

streszczenia...

• Na następny tydzień każdy z grupy 

musi napisać osobno własne

• I wszystkie te wersje wchodzą w 

zakres testu

• W zakres testu wchodzą też 

informacje z zajęć (slajdy sukcesywnie 

umieszczane w Internecie)

 

 

Warunki zaliczenia i 

wymagania:

 

Zaliczenie odbywa się na podstawie: 
• testu wielokrotnego wyboru – 70%
• obecności na zajęciach – 10% (3 

lub więcej nieobecności – 0%)

• pracy pisemnej, zawierającej 

wybór najlepszej (subiektywnie) 
koncepcji teorii oddziaływania 
sztuki wraz z uzasadnieniem – 20%

 

 

UWAGA! Możliwość 
„uniknięcia” pracy 
pisemnej

• Istnieje możliwość wystawienia oceny z 

pracy pisemnej na podstawie 

uczestnictwa w dyskusji:

 - przedstawienie lektury
- zajęcie stanowiska
- podanie ilustracji teorii

• Każda taka aktywność daje dodatkowe 

punkty. Najbardziej aktywne osoby 

zostaną zwolnione z pracy pisemnej

 

 

Zadanie dla wszystkich

• Nie korzystając z książek, jedynie ze 

swojej aktualnej wiedzy, poglądów i 
przekonań napisz pracę (esej) na temat 
swoich obecnych przekonań na temat 
powstania sztuki, jej celu (pojętego 
dowolnie: psychologicznie, społecznie, 
filozoficznie) i oddziaływania.

• Termin oddania pracy – przyszłe zajęcia 

6 pkt, kolejne – 3 pkt.

• Praca nie musi być długa: 2-4 strony

 

 

Pytania?

 

 

Podział na 4 grupy

 

 

Teksty na przyszły tydzień

• Rosińska, Z. (2002). Freud. Warszawa: 

Wiedza Powszechna, s. 90-104

• Rosińska, Z. (1985). 

Psychoanalityczne myślenie o sztuce. 

Warszawa: PWN, s. 128-154

• Rosińska, Z. (1985). 

Psychoanalityczne myślenie o sztuce. 

Warszawa: PWN, s. 154-186

• Dziemidok, B. (2002). Główne 

kategorie estetyki współczesnej. 

Warszawa: PWN, s. 180-204

 

 

Zadanie dla chętnych – 5 
pkt

• Streszczenie fragmentu książki:
Krauss, R. E. (1994). The optical 

unconscious. Cambridge, London: 
The MIT Press

• Przedstawienie streszczenia na 

przyszłych zajęciach (5 min.)

 

 

Początki psychologii 

sztuki

• Początki psychologii były ściśle 

związane z badaniem oddziaływania 
estetycznego

• Badano oddziaływanie różnych bodźców 

na psychikę (świadomość) człowieka – 
w tym bodźców wizualnych

• Próby ustalenia zasad rządzących 

postrzeganiem i preferencjami 
estetycznymi

 

 

Początki psychologii

• Wymieńcie nazwiska wczesnych 

badaczy

• Z terenu Niemiec

 

 

Wilhelm Wundt

• W Zasadach Psychologii 

Fizjologicznej z 1874 twierdził, że 
stany świadomości mogą być badane 
poprzez:

- systematyczną manipulację 

poprzedzających je zmiennych

- kontrolowane techniki introspekcji 
• To była najważniejsza praca Wundta 

 

 

W. Wundt cd.

• Okres heidelberski Wundta – 1857-1874 

pracuje w Heidelbergu jako asystent 
Helmholtza. 

• Próba wyjaśnienia tego, że chaos 

widzialnego świata układa się w 
percepcyjny porządek. 

• Wundt przyjmował istnienie 

nieświadomych procesów psychicznych 
jako podłoża do świadomych 

• później uzna, że nieświadome nie może być 

przedmiotem zainteresowania psychologii

 

 

W. Wundt cd

• Stworzył podstawy psychologicznej 

teorii percepcji przestrzeni

• Badał teorie widzenia
• Analizował odczucia związane z 

ruchem oka i wizualną akomodacją

• Eksperymentował z efektami 

kontrastu dwuocznego przy 

widzeniu stereoskopowym

• Eksperyment z brakiem kontrastu 

dwuocznego

 

 

Gustav Fechner (1801-
1887)

• Zamiar Fechnera – zmierzenie zjawisk 

psychicznych. 

• Opracowanie prawa Webera-Fechnera: 
• wzrostowi siły bodźca fizycznego (np. 

natężenia światła) w postępie geometrycznym 
towarzyszy wzrost natężenia zjawiska 
psychicznego w postępie arytmetycznym. 

• Ta szczególna właściwość mózgu jest 

prawdopodobnie zabezpieczeniem przed 
nadmiernym dopływem bodźców z otoczenia.

• Obecnie prawo to uznaje się za ważne jedynie 

w środkowym przedziale siły wrażeń.  

 

 

G. Fechner cd.

• W 1850 r. Fechner uznał, że związek 

między ciałem i umysłem może być 

zbadany poprzez zmierzenie ilościowej 

relacji między bodźcem i stanem umysłu 

• (skojarzenia?)
• Sukces tego podejścia zainspirował 

Wundta

• Dwie najważniejsze prace Fechnera: 

Zendavesta (1851) i Elementen der 

Psychophysik (1860). 

• Innym największym osiągnięciem było 

badanie związków psychologii i estetyki

 

 

G. Fechner cd.

• Jednostka pomiaru – ledwie 

dostrzegalna różnica między dwoma 
odczuciami (związanymi z natężeniem 
bodźca) 

• Metody badania: 
• Ledwie dostrzegalna różnica
• Rozróżnianie prawidłowe lub błędne
• Średni błąd
• Badał tak m.in. wizualny dystans, 

jasność

 

 

G. Fechner cd.

• Zainteresowanie percepcją kolorów   

komplementarnych (zjawisko powidoku) i 
subiektywnych (obraz ejdetyczny)

• Obraz ejdetyczny – wywołany umysłowo 

wizualny obraz odznaczający się dokładnością 
i trwałością (od 40 s); częsty u dzieci, u 
dorosłych rzadki (Wundt był ejdetykiem)

• Później przypuszczano, że malowidła naskalne 

mogą wiązać się z wyobrażeniami 
ejdetycznymi

• W 1840 r. Fechner badając powidoki (patrzył 

prosto w słońce) nabawił się czasowej ślepoty i 
załamania nerwowego

 

 

Badanie powidoku

 

 

 

 

G. Fechner cd. Przykłady

• Fechner porówywał dwa obrazy 

przypisywane Holbeinowi (Basel) z uwagi 
na uczucia wywoływane w widzach

• Uznawał, że „nabardziej przyjemna forma” 

będzie poświadczała autentyczność obrazu

• Współczesne badania (Marshall i in, 1995) 

nie poświadczają jego wyników

• Fechner badał „złoty podział”, żeby 

poświadczyć, że matematyczna proporcja 
bazpośrednio odpowiada za wrażenie widza

 

 

Złoty podział

• Złota proporcja

: stosunek 

mniejszego elementu do 
większego jest taki sam jak 
większego do całości

 

 

• Hipoteza ta odpowiadała podejściu 

uznającemu zależność fizycznych    

własności bodźca wzrokowego i 

wywoływanego odczucia

• Estetyka „od dołu” (from below) – to 

rodzaj bodźca decyduje o uczuciach 

odbiorcy

• Współczesne badanie z użyciem 

figur geometrycznych (prostokąty) 

nie potwierdzają preferowania 

„złotego podziału” (Holger, 1995)

• Być może inne reguły obowiązują w 

przypadku dzieł sztuki

 

 

•

Fechner wpłynał na Helmholtza, którego 

asystentem był Wundt

•

Helmholtz zajmował się teorią koloru. 

Helmholtz uważał, że każdy kolor 

podstawowy ma odpowiadające sobie nerwy.

•

Aktywność nerwów decyduje o wartościach 

spostrzeganego bodźca (odcień, jasność)

•

Uważał że percepcja wymaga automatycznej, 

nieświadomej, porządkującej pracy umysłu.

•

Umysł na podstawie posiadanych informacji 

odróżnia poszczególne obiekty od siebie i 

wpływa na określenie postrzeganego widoku.

•

Tzw. Estetyka „z góry na dół” (top-down)

•

Pogląd bliższy współczesnej wiedzy o 

percepcji 

 

 

Słabości wczesnego 

podejścia empirycznego

 

 

Słabości

• Wrażenie wywoływane przez obraz 

nie jest sumą wrażeń wywoływanych 

przez kolor, proporcje, wielkość

• Obraz jest organiczną całością i nie 

da się zmierzyć jego oddziaływania 

mierząc wielkość elementów

• Znaczna część wrażenia leży po 

stronie odbiorcy

• Próba odnoszenia tego podejścia do 

obrazów prowadziła do nadmiernych 

uproszczeń 

(przyjemność=autentyczność)