Nadzieje na odzyskanie
niepodległości
1. Przestał istnieć zaborca wschodni
(carat) [odezwa Piotrogrodzkiej
Rady Delegatów Robotniczych i
Żołnierskich]
2. Austro-Węgry stały w obliczu klęski
wojennej
Nadzieje na odzyskanie
niepodległości
1. Przestał istnieć zaborca wschodni
(carat) [odezwa Piotrogrodzkiej
Rady Delegatów Robotniczych i
Żołnierskich]
2. Austro-Węgry stały w obliczu klęski
wojennej
Regulamin Senatu
• Jak w Sejmie
Spory o ustrój
• Przewidywano, że pewne symptomy
będą zagrażały powstaniu państwa
kapitalistycznego
a. Widmo rewolucji społecznej (świadomość
klasowa mas pracujących)
b. Wielka burżuazja w koncepcjach
utworzenia państwa polskiego nie oparła
się o możliwość restytuowania monarchii
Było to podstawą do
stworzenia ustroju
parlamentarnego w Polsce
międzywojennej.
Fazy kształtowania się
ustroju RP
• Okres przejściowy od 1918-1922, czyli powstanie
państwa i wejście w życie konstytucji marcowej
• Okres od 1922-1926
• Okres od 1926-1930 – głęboko
„antydemokratyczna” zmiana konstytucji
marcowej, tzw. „zbieranie sił” przez obóz
Piłsudskiego (w literaturze ten okres nazwano
„ustrojem pozakonstytucyjnym”)
• Okres od 1930-1935 – po aresztowaniach
brzeskich do uchwalenia konstytucji kwietniowej
(w literaturze ten okres został nazwany „ustrojem
antykonstytucyjnym”)
Główny problem
• Różne ustawodawstwo (zasadniczym
zadaniem było jego ujednolicenie)
Okres przejściowy
1. Etap rządów dyktatorskich
2. Etap obowiązywania Małej
Konstytucji
Etap rządów dyktatorskich
• 11 XI 1918 Rada Regencyjna oddała w ręce
Piłsudskiego władzę wojskową i naczelne
dowództwo wojsk polskich (wobec grożącego
niebezpieczeństwa wewnętrznego i zewnętrznego)
• 14 XI 1918 Rada Regencyjna uległa rozwiązaniu a
wszystkie jej kompetencje przejął Józef Piłsudski
• Dekret, w którym mianował I. Daszyńskiego
premierem rządu (niezależnie od przekonań
politycznych w składzie rządu powinni zasiadać
fachowcy)
• Dekret z 22 XI 1918 o najwyższej Władzy
Reprezentacyjnej Republiki Polskiej.
Dekret z 22 XI 1918 o Najwyższej
Władzy Reprezentacyjnej Republiki
Polskiej/postanowienia
•
Charakter przejściowy (do czasu zwołania Sejmu
ustawodawczego)
•
Nazwa państwa REPUBLIKA POLSKA
•
Głowa państwa TYMCZASOWY NACZELNIK PAŃSTWA
•
Rząd nazywa się RZĄDEM REPUBLIKI POLSKIEJ
•
Głowa państwa skupiała w swych rękach pełnię władzy
ustawodawczej i wykonawczej
a.
Mianował i odwoływał urzędników, ministrów (na wniosek
prezydenta ministrów)
b. Kontrasygnował akty prawne
Dekrety, za pomocą których rządził Piłsudski miały być
przedstawione do zaakceptowania na pierwszym
posiedzeniu Sejmu Ustawodawczego.
Ordynacja wyborcza do
Sejmu Ustawodawczego
•
Na mocy dekretu z 26 listopada 1926 roku
Piłsudski ogłosił ordynację wyborczą oraz termin
wyborów do Sejmu Ustawodawczego (26 I 1919)
a.
Wybory powszechne, równe, bezpośrednie, tajne
b.
System podziału mandatów proporcjonalny
według list
c.
Czynne i bierne prawo wyborcze dla kobiet i
mężczyzn
d.
Cenzus wieku w czynnym i biernym prawie
wyborczym 21 lat
Ordynacja ta uchodziła za najbardziej
demokratyczną jak kiedykolwiek powstał na
ziemiach Polski.
• Po wyborach 10 II 1919 roku Piłsudski
otwiera pierwszy w niepodległej Polsce
Sejm, który miał być „ojczystego
swego domu gospodarzem i panem”
• 20 II Piłsudski składa w ręce Sejmu urząd
Tymczasowego Naczelnika Państwa
• W tym samym dniu Sejm podejmuje
uchwałę o powierzeniu Piłsudskiemu
władzy Naczelnika Państwa
Uchwałę tę nazywa się w literaturze
przedmiotu Małą Konstytucją
Mała konstytucja z 20 II
1919/postanowienia
• Sejm
• Naczelnik Państwa
• Rząd
• Rada Obrony Państwa
Sejm
• Władza państwowa została skoncentrowana
w Sejmie Ustawodawczym (miał on
wyłączne prawo stanowienia ustaw)
• Sejm nie miał ograniczonej kadencji (ta
była uzależniona od uchwalenia Konstytucji
• Władza wykonawcza uzależniona od Sejmu
• Rozbudowane przepisy dotyczące
nietykalności posłów
Naczelnik Państwa
• Stał na czele administracji cywilnej i
wojskowej
• Reprezentował państwo na zewnątrz
• Każdy jego akt wymagał kontrasygnaty
właściwego ministra
• Na podstawie porozumienia z Sejmem
powoływał rząd
Pozbawiony był wszelkich kompetencji
w zakresie ustawodawstwa.
Rząd
• Rząd jako całość i każdy minister z
osobna podlegali odpowiedzialności
przed Sejmem
• Był zwoływany przez Naczelnika w
porozumieniu z Sejmem
• Składał się z Prezydenta Ministrów i
ministrów
Rada Obrony Państwa
(ze względu na zwycięską ofensywę wojsk
radzieckich w 1920 powołano ROP)
• Główny cel: prowadzenie wojny i
doprowadzenie do jej zakończenia
• Skład: Naczelnik, Marszałek Sejmu, 10
posłów, Prezydent Ministrów, 3 ministrów i
3 przedstawicieli wojska (19 osób)
• Wszystkie rozporządzenia Rady miały
podlegać natychmiastowemu wykonaniu
Prace nad konstytucją
• Powołano Komisję, w skład której
wchodzili Władysław Seyda, Maciej
Rataj, Edward Dubanowicz
W oparciu o projekty partii, osób
prywatnych…przygotowano
projektkonstytucji
Kwestie sporne
• Jedno lub dwu-izbowy parlament
• Sposób wybierania głowy państwa (w
wyborach powszechnych albo przez Sejm)
• Nazwa głowy państwa (naczelnik albo
prezydent)
• Prawa mniejszości narodowych
• Kwestie związane z wolnością sumienia i
wyznania
Uchwalenie konstytucji
• 17 marca 1921 roku Marszałek Sejmu
W. Trąmczyński (1860-1953, dziłacz
endecki, w latach 1919-1922
marszałek sejmu, 1922-1927
marszałek senatu) ogłosił głosowanie
nad całością ustawy (weszła w życie
po ponad 2 miesiącach)
Treść konstytucji marcowej
• Dominujące tendencje w doktrynie
państwa
• Wzory ustrojowe, które istniały w
państwach zwycięskiej koalicji
• Prądy demokratyczne i postępowe,
które istniały w całej Europie
• Tradycja rzeczpospolitej szlacheckiej
Naczelne zasady konstytucji
marcowej
• Zasada ciągłości państwa polskiego (Polska nie
jest państwem nowym ale państwem
wskrzeszonym po 123 latach niewoli; preambuła)
• Zasada republikańskiej formy rządów (art. 1)
• Zasada zwierzchnictwa narodu (art. 2)
(dopuszczenie do udziału w życiu politycznym
wszystkich klas , warstw, grup społecznych)
• Zasada demokracji reprezentacyjnej (wybory
powszechne do Sejmu i Senatu; ustawodawcy
wychodzili z założenia, że naród ma tylko jedną
wolę i powinien mieć tylko jednego
reprezentanta)
Naczelne zasady konstytucji
marcowej cd.
• Zasada rządów parlamentarnych (art. 58,
rząd odpowiedzialny przed Sejmem)
• Zasada państwa liberalnego (ochrona
interesów indywidualnych, cele
jednostkowe nadrzędne względem
państwa; szeroki przynajmniej iluzorycznie
katalog praw i swobód obywatelskich)
• Zasada jednolitości państwa/unitarny
charakter państwa (wyjątek stanowiła
autonomia Śląska)
Materia konstytucji
marcowej
7 rozdziałów i 126 artykułów
• Sejm i Senat
• Prezydent RP
• Rada Ministrów
• Sądownictwo
• Prawa i Obowiązki Obywatelskie
Sejm
• Skład 444 posłów
• Czynne prawo wyborcze 21lat
• Bierne prawo wyborcze 25 lat
• Kadencja 5 lat
• Posłowie mieli (art. 20) reprezentować cały
naród, nie byli związani instrukcjami z
wyborcą
• Posłowie posiadali immunitet
parlamentarny i prawo nietykalności
poselskiej, prawo interpelacji rządu
Kompetencje Sejmu
1.
Ustawodawcze – stanowienie praw
publicznych i prywatnych, prawo
inicjatywy ustawodawczej (nadrzędna rola
wobec Senatu, który mógł zgłaszać do
ustaw poprawki a te mogły być odrzucane
większością 11/20 głosów przez Sejm,
promulgacji ustaw dokonywał Prezydent)
2.
Kontrolne (odpowiedzialność rządu i
poszczególnych ministrów, prawo
interpelacji, do kontroli finansowej
powołano NIK)
Kompetencje Sejmu cd.
• Elekcyjne – Zgromadzenie Narodowe
wybierało Prezydenta
• Ustrojodawcze – polegały na
możliwości zmiany i rewizji
konstytucji
Struktura Sejmu
• Prezydium (Marszałek,
Wicemarszałek, Sekretarze)
• Komisje
Prace w Sejmie
• Tryb sesyjny
• Ustawy z reguły zwykła większością
przy quorum , które stanowiło 1/3
ustawowej liczby posłów
Prawa posłów
• Mandat wolny
• Immunitet poselski
• Nietykalność osobista
• Nie może być właścicielem dóbr z
udziałem Skarbu Państwa
• Poseł nie może być redaktorem
odpowiedzialnym
• Bezpłatny dostęp do środków komunikacji
• Diety poselskie
Senat
• Skład – 111 senatorów
• Czynne prawo wyborcze – 30 lat
• Bierne prawo wyborcze – 40 lat
• Kadencja 5 lat
Kompetencje Senatu
Bikameralizm nierównorzędny
• Możliwość zgłaszania poprawek
• Skład Zgromadzenia Narodowego –
wybór prezydenta
• Mozliwość zmiany konstytucji
Struktura Senatu
• Prezydium (Marszałek,
Wicemarszałek i Sekretarze)
• Komisje
Prawa Senatorów
• Mandat wolny
• Immunitet
• Nietykalność osobista
• Nie może być właścicielem dóbr z
udziałem Skarbu Państwa
• Bezpłatny dostęp do środków
komunikacji
• Diety
Prezydent
• Kadencja 7 lat
• Wybierany przez Zgromadzenie
Narodowe
Funkcje prezydenta
• Powoływanie i odwoływanie rządu (przy liczeniu się ze zdaniem Sejmu)
• Mianowanie ministrów na wniosek Prezesa Rady Ministrów
• Zwierzchnik sił zbrojnych
• Zawierał umowy międzynarodowe
• Zawierał i wypowiadał pokój
• Możliwość zwoływania zwyczajnych i nadzwyczajnych sesji parlamentu
• Mógł rozwiązać Sejm za zgodą 3/5 głosów Senatu (co wiązało się z
rozwiązaniem Senatu też)
• Promulgował ustawy
• Mianował sędziów i decydował o prawie łaski
Wszystkie akty rządowe prezydenta musiały mieć kontrasygnatę
premiera lub właściwego ministra (to oni byli odpowiedzialni przed
parlamentem)
• Odpowiedzalność konstytucyjna przed Trybunałem Stanu (ZA ZDRADĘ
KRAJU, POGWAŁCENIE KONSTYTUCJI, PRZESTĘPSTWO KARNE, W CELU
POSTAWIENIA PREZYDENTA W STAN OSKARŻENIA KONIECZNE BYŁO
POPACIE 3/5 GŁOSÓW POSŁÓW)
Rada Ministrów
• Powoływani na wniosek Prezesa Rady
Ministrów przez Prezydenta
• Ilość ministrów określały ustawy
• Ponosili odpowiedzialność solidarną i
indywidualną
• Ustępowali po uchwaleni wotum
nieufności
Sądownictwo
• Niezawisłe sądy, sędziowie
mianowani przez Prezydenta,
• powołano sądownictwo
administracyjne – Naczelny Trybunał
Administracyjny
Prawa i obowiązki
obywatelskie
Rozdział V konstytucji
1.
Prawa polityczne (czynne i bierne)
2.
Prawa obywatelskie:
a.
równość wobec prawa,
b.
równość do ochrony życia,
c.
wolności i mienia,
d.
prawo dochodzenia krzywd,
e.
prawo do wynagradzania szkód
3.
Prawa społeczne (pod wpływem nacisku mas pracujących)
a.
Prawo do ochrony pracy
b.
Ubezpieczenia społeczne
4.
Prawa wolnościowe
a.
Wolność słowa,
b.
Wolność prasy,
c.
Wolność sumienia, wyznania,
d.
tajemnica korespondencji
e.
Nietykalność narodowościowa
• Rozdział V konstytucji marcowej jak
wskazuje F. Ryszka zawiera w sobie
dużo sprzeczności, tylko w jednym
miejscu w art.. 98 konstytucja mówi
o braku możliwości wydania jakiejś
ustawy sprzecznej z konstytucją
Wejście w życie konstytucji
• Z dniem ogłoszenia, ale w momencie gdy
reguluje kwestię ustawa z dniem
ogłoszenia ustawy
• „Wszelkie istniejące do tej pory
przepisy i urządzenia prawne
niezgodne z postanowieniami
konstytucji będą najpóźniej do roku
od jej uchwalenia przedstawiane ciału
ustawodawczemu do uzgodnienia z
nią w drodze prawodawczej”
Zmiana konstytucji
• Na wniosek ¼ posłów złożony w
terminie do 15 dni zaakceptowany
przez 2/3 posłów lub senatorów w
obecności co najmniej połowy
ustawowej liczby posłów lub
senatorów (rozdział VI art. 125)
Rewizja konstytucji
• Rewizja stała (co 25 lat) dokonuje jej
Zgromadzenie narodowe zwykłą
większością głosów
• Rewizja nadzwyczajna dokonywana
przez Sejm uchwałą 3/5 głosów w
obecności co najmniej połowy
ustawowej liczby posłów, bez udziału
Senatu
ustawy
• Ordynacja wyborcza do Sejmu z 1922
• Ordynacja wyborcza do Senatu z 1922
• Regulamin Zgromadzenia Narodowego
(kwestia wyboru Prezydenta) z 1922
• Regulamin Sejmu z 1923
• Ustawa powołująca Trybunał Stanu z
1923
• Konkordat z 1925
Ordynacja wyborcza do
Sejmu
• 444 mandaty
• 372 okręgi wielomandatowe
• 72 miejsca z listy państwowej
• Proporcjonalny system rozdziału
mandatów metodą d’Hondta
Ordynacja wyborcza do
Senatu
• 111 mandatów
• 93 mandaty z okręgów
• 18 mandatów z list państwowych
• Okręg wyborczy=województwo
• Cenzus zamieszkiwania województwa
co najmniej rok przed wyborami
• Proporcjonalny system rozdziału
mandatów, metoda d’Hondta
Regulamin Zgromadzenia
Narodowego
• Kandydat musiał mieć poparcie co
najmniej 50 członków zgromadzenia
• Głosowanie tajne
• Wynik: bezwzględna większość
głosów
Regulamin Sejmu
• Prace sejmu,
• Prace Prezydium
• Tryb legislacyjny oparty o zasadę
trzech czytań
• Kwestia posługiwania się językiem
(wbrew konstytucji nie można było
się posługiwać językiem mniejszości
narodowych)
Ustawa powołująca Trybunał
Stanu
• Powołany w celu rozstrzygania o
zgodności z konstytucją
postępowania Prezydenta i członków
rządu
• Skład: 12 sędziów
• Prezes=Prezes Sądu najwyższego
• 2/3 składu powoływał Sejm, 1/3
powoływał Senat
Konkordat
• Pełna swoboda działania kościoła
• Szczególne przywileje dla
duchowieństwa
• Nadzór kościoła nad religią w
szkołach
• Nadzór kościoła nad moralnością
nauczycieli
Autonomia Śląska
Kwestię Śląska regulowała ustawa
konstytucyjna z 1920 roku
• Organ ustawodawczy: Sejm Śląski: 48
posłów wybieranych w 5-przymiotnikowych
wyborach, ze swego grona wybierano
marszałka, który ogłaszał ustawy i je
publikował
• Organ wykonawczy: Rada Wojewódzka:
Wojewoda i 5 członków wybieranych w
przez Sejm Śląski
• Osobny Skarb Śląśki
• Sejm Śląski wybrany w 1922 roku
zakończył swoją kadencję w 1929
roku, (późniejszy skład Sejmu
Śląskiego wskazywał na duży udział
komunistów we władzy, dalsze
kadencje Sejmu – martwe).
System partyjny
• Konstytucja zakładał równość partii
• Od samego początku funkcjonowania
II RP pozbawiono prawa do legalnej
działalności partię komunistyczną
Partie prawicowe i lewicowe
polskie
• Narodowa Demokracja (od 1919 Związek ludowo narodowy, od
1928 Stronnictwo Narodowe): R. Dmowski, J.Giertych
• Chrześcijańska Demokracja; W. Korfanty
(w 1937 roku chadecja razem z Partią Robotniczą utworzyła
Stronnictwo Pracy)
• BBWR, powstał w 1927 roku
• Ruch chłopski (PSL-Piast, PSL-Wyzwolenia)
• PPS
• KPP (w 1919 roku zdelegalizowana faktycznie działała, rozwiązana
w 1938 roku przez Międzynarodówkę Komunistyczną)
• Partie mniejszościowe pozbawione wielu praw (np. Przy wyborze
G. Narutowicza na prezydenta nie mogły decydować
Sejm wybrany w 1922 był bardzo rozbity, brak koalicji, rządy
mniejszościowe, do przewrotu majowego 5 rządów koalicyjnych:
3xW. Witos, 1xLeopold Skulski, 1xWł. Skrzyński i 8 to rządy
pozaparlamentarne
• Konstytucja marcowa od chwili jej
uchwalenia wywołała głosy krytyki.
• Mówiono ogólnie o wadliwych
rozwiązaniach systemu
parlamentarnego („sejm ladacznic”,
„sejm korupcji”)
• Szczególnie ruchy antykonstytucyjne
nasiliły się po przewrocie majowym.
Przewrót majowy
• Wojskowy zamach stanu dokonany
przez Piłsudskiego 12-14 maja 1926.
a. Wykorzystując pogarszającą się
sytuację polit. i gosp.
b. Głosząc hasła „sanacji moralnej”
c. Występując przeciwko krytykowanego
przez lewicę parlamentarną rządowi
Chjeno-Piasta:
Efekty:
• Ustępuje Prezydent S. Wojciechowski
i podaje się do dymisji rząd W.
Witosa.
• Powołany zostaje rząd K. Bartla z
Piłsudskim jako ministrem spraw
wojskowych
• Przewrót majowy był początkiem
okresu zwanego rządami sanacji.
Sanacja
• Od sano, sanare - uzdrawiać;
określenie wprowadzone przez
publicystę W. Stpiczyńskiego
• Stronnictwo skupione wokół
Piłsudskiego, którego celem miało być
uzdrowienie społeczne i moralne kraju
• Po 1926 roku charakter temu obozowi
nadawał K. Bartel.
Sanacja cd.
• 1928 r. – wybory do Sejmu, sanacja tworzy
własną organizację BBWR, na jej czele
stanął przyjaciel Piłsudskiego W. Sławek.
(w wyborach uzyskali 25 % poparcie, nie na
tyle duże aby zagwarantować bezwzględne
poparcie dla Piłsudskiego)
• 1929 r. – Piłsudski powołuje pierwszy rząd
pułkowników (Aleksander Prystow,
Kazimierz Świtalski, Józef Beck, Stanisław
Car)
Opozycja wobec sanacji
• Dyktatorskie poczynania
pułkowników zmusiły opozycję do
zawiązania koalicji – Centrolew
1929 r.
(po kongresie tej grupy rozwiązano na wniosek
Piłsudskiego parlament, opozycjoniści aresztowani w
Brześciu nad Bugiem; 1930 r. rozpisano też nowe wybory
parlamentarne zwane brzeskimi, w których zwyciężyło
stronnictwo rządowe: 56% w Sejmie, 67% w Senacie)
Okres rządów 1926- 1930
• Rząd K. Bartla występuje z
wnioskiem o zmianę konstytucji
• Projekt przewidywał rozgraniczenie
między władzą ustawodawczą i
wykonawczą
• 2 sierpnia 1926 – nowela
sierpniowa/ustawa o zmianie
konstytucji
2 sierpnia 1926 – nowela
sierpniowa/ustawa o
zmianie konstytucji
• Wzmocnienie uprawnień władzy wykonawczej (prezydenta i
premiera)
• Prezydent otrzymał samodzielne prawo rozwiązywania
Sejmu i Senatu przed upływem kadencji
• Prezydent otrzymał prawo wydawania rozporządzeń z mocą
ustawy przedkładane do zaakceptowania Sejmowi do 14 dni
(między kadencjami izb ustawodawczych i w razie
konieczności państwowej) cyt. s. 152
• Mógł ogłaszać (jeżeli nie zrobił tego Sejm i Senat) rządowy
projekt budżetu w formie ustawy
• Uniemożliwiono głosowanie nad wotum nieufności dla rządu
na tym samym posiedzeniu kiedy zostało zgłoszone (aby
odłożyć w czasie takie decyzje i oszczędzić władzy
wykonawczej takich nagłych decyzji)
• De facto system rządów tego okresu
(zwany także pozaparlamentarnym)
polegał na bezwzględnym
podporządkowaniu rządu i Prezydenta
(od 1926 r. I. Mościcki) J. Piłsudskiemu.
• Rząd przejął rolę ustawodawczą,
(1926-1930 wydał 276 rozporządzeń
prezydenta z mocą ustawy, 1930-
1935 aż 500)
System dekretowy
• Rozporządzenie prezydenta o karach za
rozpowszechnianie nieprawdziwych
wiadomości i o karach za zniewagę władz i
ich przedstawicieli z 1926
• Zmiany w prawie prasowym z 1932
• Nowe prawo o stowarzyszeniach z 1932
• Nowe prawo o zgromadzeniach z 1932
• Rozporządzenie Prezydenta o utworzeniu
obozu odosobnienia w Berezie kartuskiej z
1934
Prace nad zmianą
konstytucji
• Po wyborach brzeskich
• Inicjator Stanisław Car – poseł BBWR-u
• 26 I 1934 pod obrady Sejmu zostały
złożone główne tezy konstytucyjne
(posłowie opozycji opuścili salę, większość
rządowa uchwaliła projekt konstytucji)
• 16 stycznia 1935 Senat przyjął projekt
• 23 kwietnia Prezydent podpisał
ustawę zasadniczą
Konstytucja kwietniowa
• XIV rozdziałów, 81 artykułów,
utrzymano 12 artykułów z konstytucji
marcowej, weszła wżycie z dniem jej
ogłoszenia t.j. 24 kwietnia 1935.
Podstawowe zasady zostały zawarte w
10 pierwszych artykułach tzw.
Dekalogu.
Naczelne zasady konstytucji
kwietniowej
• Zasada jednolitości państwa (z wyłączeniem
autonomii Śląska)
• Naczelna kategoria = państwo
• Prymat interesów zbiorowych nad indywidualnymi
• Rozbudowany system obowiązków jednostki
wobec państwa
• Odrzucała zasadę trójpodziału władzy
• Odrzucała zasadę zwierzchnictwa narodu
• Koncentracja władzy w rękach prezydenta zał. 1
Materia konstytucji
kwietniowej
• Prezydent RP
• Sejm, Senat
• Rząd
• Ustawodawstwo
• Budżet
• Siły Zbrojne
• Wymiar Sprawiedliwości
• Administracja Państwowa
• Kontrola Państwowa
• Stan zagrożenia państwa
• Zmiana konstytucji
Prezydent
• „czynnik nadrzędny w państwie”
• Harmonizuje działania naczelnych organów
w państwie
• Mianuje prezesa Rady Ministrów i na jego
wniosek ministrów
• Zwołuje i rozwiązuje Sejm i Senat
• Jest zwierzchnikiem sił zbrojnych
• Reprezentuje państwo na zewnątrz
• Stanowi o wojnie i pokoju
• Zawiera umowy międzynarodowe
Uprawnienia osobiste
Prezydenta/prerogatywy
• Wskazywanie kandydata na prezydenta,
ogłaszanie powszechnego głosowania
• Wyznacza na czas wojny następcę Prezydenta
• Mianuje prezesa NIK, Prezesa SN, Premiera,
Naczelnego Wodza i Generalnego Inspektora Sił
Zbrojnych
• Mianuje Senatorów, których mandat pochodzi z
wyboru Prezydenta
• Powołuje sędziów Trybunału Stanu
• Oddaje członków rządu pod Trybunał Stanu
• Stosuje prawo łaski
• Rozwiązuje Sejm i Senat przed upływem kadencji
Art. 14 rozdział II – akty urzędowe
prezydenta wymagają kontrasygnaty
premiera lub ministra, akty urzędowe
wynikające z prerogatyw nie
wymagają kontrasygnaty.
Art.. 15, ust. 1 i 2 rozdziału II –
Prezydent nie jest odpowiedzialny za
swe akty urzędowe.
Wybór prezydenta
• Kadencja 7 lat.
• W trybie wyboru prezydenta uczestniczyli:
Prezydent, Zgromadzenie Elektorów, ogół
obywateli.
• Jeżeli ustępujący kandydat wskaże swego
następcę – głosowanie powszechne
• Jeżeli nie skorzysta z prawa wskazania –
Prezydenta wybiera Zgromadzenie
Elektorów
• Jeżeli na stanowisku prezydenta wakat –
marszałek Senatu pełni zastępstwo
Rząd
• Władza wykonawcza
• Premier mianowany przez Prezydenta i na jego wniosek
ministrowie
• Premier odpowiedzialny za ogólną politykę
rządu/wzmocniona jego pozycja
• Odpowiedzialni kolegialnie i indywidualnie przed
Prezydentem/odpowiedzialność polityczna
• Sejm może zażądać ustąpienia rządu lub
ministra/odpowiedzialność parlamentarna
• Odpowiedzialność konstytucyjna przed Trybunałem
Stanu (w stan oskarżenia Prezydent, Izby połączone
większością 3/5 w obecności co najmniej połowy
ustawowego składu izb połączonych)
• Prawo wydawania rozporządzeń
Sejm
• Kadencja 5 lat
• 208 posłów
• Czynne prawo wyborcze 24 lata
• Bierne prawo wyborcze 30 lat
• Posłowie wybierani w wyborach:
powszechnych, równych, bezpośrednich i
tajnych, w 104 dwu mandatowych
okręgach – większościowych
• Prawo zgłaszania kandydatów miało
specjalnie skonstruowane Zgromadzenie
Okręgowe
Kompetencje Sejmu
• Funkcja ustawodawcza
• Kontrola nad działalnością rządu
• Prawo interpelowania rządu
• Pociąga razem z Senatem premiera
lub ministra do odpowiedzialności
konstytucyjnej
Senat
• Kadencja 5 lat
• 96 senatorów
• Czynne prawo wyborcze 30 lat
• Bierne prawo wyborcze 40 lat
• 1/3 składu Senatu powoływana przez
Prezydenta, 2/3 w drodze wyborów przez
elitę spośród obywateli cieszących się
zaufaniem, zasłużonych, wykształconych)
Kompetencje Senatu
• Rozpatruje budżet i projekty ustaw
uchwalone przez Sejm
• Razem z Sejmem w wielu kwestiach
Bikameralizm nierównorzędny na rzecz
Senatu (Marszałek Senatu zastępuje
Prezydenta)
Ustawodawstwo
• Konstytucja – nadrzędna
• Ustawy
• Dekrety Prezydenta
Wymiar sprawiedliwości
• Sąd Najwyższy
• Najwyższy Trybunał Administracyjny
• Trybunał Kompetencyjny (kwestia
rozstrzygania sporów o właściwości
między sądami a innymi organami
• Sądy wojskowe
• Trybunał Stanu na okres 3 lat ,
członkowie powoływani przez
Prezydenta
W rozdziale IX art.68 ust. 1, 2, 3, 4
stanowią prawa i wolności
obywatelskie (zał.)
Administracja państwowa
• Administracja rządowa
• Samorząd terytorialny/nadzór rządu
• Samorząd gospodarczy/nadzór rządu
Kontrola państwowa
• NIK; przez powoływany przez
Prezydenta a na jego wniosek
członkowie, organ niezależny od
rządu
Główne zadanie – kontrola finansowa
państwa.
Zmiana konstytucji
• Na wniosek Prezydenta, rządu lub ¼
ustawowej liczby posłów
Bilans rządów sanacji
• Rozbudowana władza wykonawcza
• Rozbudowany system organów
państwowych
• Utworzono pion służby śledczej
(wykrywanie przestępstw
kryminalnych ale i politycznych)
Zał. wykres
Zmiany w obozie sanacji
• 12 maja 1935 umiera J. Piłsudski
• Próba sił – wybory we wrześniu 1935
r. – BBWR klęska
• Rozłam w obozie
Wyodrębniły się 2 grupy
Zamkowa (E. Kwiatkowski, I. Mościcki)
Umiarkowana grupa postulująca porozumienie z opozycją
Wojskowa
(E. Rydz-Śmigły) postulująca zaostrzenie rządów dyktatorskich
Rydz-Śmigły doprowadza do
utworzenia OZN (Obóz Zjednoczenia
Narodowego) w 1937 r.
1 września 1939
• Prezydent ogłasza stan wojenny
• Mianuje Generalnym Inspektorem Sił
Zbrojnych Edwarda rydza Śmigłego
• Ustanowiono organ Generalnego Komisarza
Cywilnego (na obszarze działań wojennych
prawa władz państwowych)
• Rada Ministrów wprowadziła stan wyjątkowy
(możliwość zawieszanie swobód
obywatelskich np. świadczenia wojenne,
konfiskaty mienia)
Władze
• 6/7 września przegrana kampania –
ewakuacja na południe kraju
• 17/18 września decyzja o
opuszczeniu kraju (Prezydent i
ministrowie) i udaniu się do Rumunii
Terytorium
• Wschodnia granica – ACZ (nota do
ambasadora S. Grzybowskiego)
• 8 październik dekret Hitlera o
włączeniu większości ziem polskich
do Rzeszy
• 12 października dekret o utworzeniu
Generalnego Gubernatorstwa
Generalne Gubernatorstwo
• Podzielone na 4 dystrykty (krakowski,
lubelski, radomski i warszawski, 1941
przyłączono 4 dystrykt Galicję z
siedziba we Lwowie)
• Generalnym Gubernatorem przez
cały okres był Hans Frank
• Rząd został przeniesiony do Krakowa
n Wawel, w Warszawie pozostały
jedynie władze dystryktu
Konsolidacja władzy na
emigracji
• I. Mościcki powołując się na 24 art.
Konstytucji kwietniowej powołał na
swego następcę Władysława
Raczkiewicza (30 września złożył
przysięgę i został prezydentem)
• Na czele rządu stanął Władysław
Sikorski, przeciwnik rządów
sanacyjnych, cieszący się poparciem
Francji
Prawo
• Nadal najwyższym rangą aktem
ustawodawczym była na emigracji
konstytucja kwietniowa
• Liczne odstępstwa od jej treści np.
porozumienie Raczkiewicza z Sikorskim
o ograniczeniu władzy (uprawnień)
prezydenckiej (
zmiany w rządzie musiały być uzgadniane
z szefem rządu i ugrupowaniami politycznymi a nie prezydentem
)
* Po Sikorskim Mikołajczyk, naczelnym wodzem k. Sosnkowski
Organy władzy na emigracji
• Prezydent
• Rząd
• Rada Narodowa – powstała dekretem
prezydenta 12 XII 1939 roku, 12
potem 40 osób mianowanych przez
prezydenta na wniosek premiera)
Rada Narodowa
• Jej siedzibą siedziba rządu
• P-szym przewodniczącym I.
Paderewski
Główne zadanie polegało na
opracowaniu przyszłych zasad i
podstaw funkcjonowania
państwa polskiego
Konsolidacja władzy w kraju
DWA OBOZY
A
UZNAJĄCY ZWIERZCZNICTWO
RZĄDU NA EMIGRACJI
(SL, PPS, SN, SP)
B
SKUPIONE
WOKÓŁ PPR
A (obóz proemigracyjny)
• Utworzono Delegaturę Rządu na Kraj
• Główne kompetencje:
-walka z okupantem
-przygotowanie ziem polskich do przejęcia
władzy przez rząd emigracyjny
-powołał Krajową Radę Ministrów (opozycja
wobec PKWN)
-jednostką pomocniczą delegata była
delegatura podzielona na departamenty
odpowiadające resortom
*
delegaci: Cyryl Ratajski, Jan Piekałkiewicz, Jan Jankowski
B (skupiony wokół PPR)
• Główny cel – walka z okupantem (Gwardia
Ludowa)
• Deklaracja programowa O co walczymy
• 31 XI/1 I 1943/1944 Utworzono KRAJOWĄ
RADĘ NARODOWĄ (forma parlamentu)
• Przewodniczącym KRN został Bolesław
Bierut
• KRN działała na zasadzie terenowych rad
narodowych
PKWN
• KRN w porozumieniu z ZPP w
Moskwie podjęła decyzję o
utworzeniu PKWN
• 22 lipca 1944 PKWN ogłosił
Manifest
s. 256
PKWN
• Określił swoje stanowisko wobec rządu na
emigracji, zarzucając mu, że opierał się na
nielegalnej konstytucji kwietniowej (faszystowskiej)
• Określił KRN jako tymczasowy parlament
• Określił PKWN jako tymczasową władzę
wykonawczą
• Opowiedział się za obowiązywaniem podstawowych
zasad konstytucji marcowej
• Postulował wyzwolenie terenów będących pod
okupacją
• Postulował odbudowę państwa polskiego
• Postulował uchwalenie konstytucji
Sprawa Polski na konferencji w
Jałcie 4-11 luty 1945
• Oblicze rządu
• Granice państwa polskiego
Zwyciężyła koncepcja Stalina,
mocarstwa zachodnie nie
protestowały co do włączenia
Polski w radziecką strefę
wpływów, utworzono 28 czerwca
1945 Tymczasowy Rząd Jedności
Narodowej, którego premierem
został E. Osóbka-Morawski
Komuniści szukają poparcia
społecznego
• 30 czerwca 1946 – referendum:
1. Czy jesteś za zniesieniem Senatu?
2. Czy jesteś za utrwaleniem granicy
na Odrze, Nysie i Bałtyku?
3. Czy jesteś za utrwaleniem reform
gospodarczych
(PSL nawoływało do udzielenia przynajmniej raz odpowiedzi NIE)
Komuniści szukają poparcia
społecznego
• 19 stycznia 1947 wybory
parlamentarne (blok demokratyczny
otrzymał 394 mandaty, parlament
jednoizbowy)
• W dniu wyborów wygasły kompetencje
KRN, nowe władze miały zostać
wyłonione na podstawie układu sił w SU
• Konieczność stworzenia nowych
podstaw prawnych
PODSTAWY PRAWNE
• 4 lutego 1947 podjęto decyzję na
pierwszej sesji o wyborze prezydenta
został nim Bolesław Bierut (
posłużono się tu
rozwiązaniem z konstytucji marcowej, które przewidywało, iż jeżeli
urząd prezydenta jest opróżniony to zastępuje go marszałek Sejmu
w tym wypadku był nim przewodniczący KRN)
• 19 lutego uchwalono tzw. Małą
Konstytucję
Mała Konstytucja
• Nie była ustawą a uchwałą, nie
została ogłoszona w Dzienniku
Ustaw, nie miała umocowania
prawnego, nie przysługiwało
obywatelom prawo skargi,
Jej głównym celem było
samozawiązanie się Sejmu
Mała Konstytucja
• W trakcie jej tworzenia 2 nurty:
1. Nawiązujący do tradycji
parlamentaryzmu
(iluzorycznie, de facto kierownicza
rola partii)
2. Powielający wzorce ZSRR
Mała
Konstytucja/postanowienia
• Przyjęto trójpodział władzy:
1. Władza ustawodawcza – Sejm
2. Władza wykonawcza – Prezydent,
rząd, Rada Państwa
3. Niezawisłe sądy
Władza ustawodawcza
• Parlament jednoizbowy
• Kadencja 5 lat
• Nazwa Sejm Ustawodawczy
wskazuje, że jego głównym zadaniem
było uchwalenie konstytucji
• Tryb sesyjny, zwoływane sesje przez
Prezydenta
Funkcje Sejmu
• Ustrojodawcza
• ustawodawcza (obok możliwości
wydawania dekretów przez rząd),
• kontrolna w stosunku do rządu
(wotum zaufania, komisje,),
• ustalenie zasadniczego kierunku
działania państwa (budżet, NPG)
Władza wykonawcza
• Prezydent
• Rada Państwa
• rząd
Prezydent
• Wybierany przez Sejm
• Kadencja 7 lat
• Jego akty wymagały kontrasygnaty – nie
ponosił odpowiedzialności
• mianował premiera a na jego wniosek
członków rządu
• Reprezentował państwo na zewnątrz
• Zawierał umowy międzynarodowe
• Był z urzędu przewodniczącym Rady Państwa
Rada Państwa
• Organ wykonawczy, sprawowała
nadzór nad radami narodowymi
• Zatwierdzała dekrety rządu
• Miała prawo inicjatywy
ustawodawczej
• Rozpatrywała sprawozdania NIK
Rząd (Rada Ministrów)
• Na czele stał premier
• Posiedzenia rządu były zwoływane na
wniosek prezydenta (Rada Gabinetowa)
• Rząd wydawał przepisy wykonawcze do
ustaw (rozporządzenia)
• Rząd i członkowie rządu byli politycznie
odpowiedzialni przez Sejmem
Ustawodawczym
Przygotowanie konstytucji
• 1950 – dekret o jednolitości władzy
• 1950 wyodrębniono w ramach reformy
sądownictwa organy prokuratury
• Maj 1951 podjął uchwałę o trybie i
powołaniu konstytucji
• Ostatecznie projekt konstytucji poddany
pod dyskusję w I 1952 i trwał do IV –wielka
akcja propagandowa, rzekome konsultacje
(marszałek Sejmu Wł. Kowalski wniósł na ich podstawie 2900 poprawek)
Uchwalenie konstytucji
• 22 lipca 1952 r ósmą rocznicę
manifestu PKWN
• Polska jako ostatnia z krajów
demokracji ludowej otrzymała
konstytucję w pełnej formie
• Wzorowana na konstytucji ZSRR z
1936 (sam Stalin wniósł 50
poprawek)
System partyjny
• Trójpartyjny układ:
PZPR, Zjednoczone Stronnictwo
Ludowe, Stronnictwo
Demokratyczne
Naczelne zasady konstytucji
PRL
• Zasada ludowładztwa (nie naród, ale
lud pracujący jest podmiotem władzy)
• Zasada sojuszu robotniczo-chłopskiego
(chłopi, robotnicy, ich cechą charakterystyczną było nie zatrudnianie
siły najemnej)
• Zasada kierowniczej roli partii
(w tekście
pierwotnym nie była wyrażona wprost, wynikała z treści wstępu, w
1976 r. wprowadzono ją do art. 3, zasada ta wynikała bezpośrednio z
leninowskiej koncepcji władzy i państwa.
„PZPR jest przewodnią siłą społeczeństwa w budowie
socjalizmu”.
Naczelne zasady konstytucji
PRL
• Zasada systemu przedstawicielskiego (Sejm,
rady narodowe gminne, powiatowe,
wojewódzkie)
*de facto wyborów powszechnych nie było ze względu na przyjętą wówczas ordynację, a głównie na praktykę,
kandydatów mogły wystawiać partie polityczne, partia też decydowała o składzie list i kolejności ich
umieszczania, wybory miały charakter plebiscytarny)
• Zasada współdziałania organów władzy
państwowej i administracji z ludem
art.5
(permanentnie łamana, zakładała podporządkowanie aparatu społeczeństwu, efekt odwrotny, pion służ
specjalnych w ogóle był nie tylko poza społeczeństwem ale poza państwem)
• Zasada praworządności
(instytucjonalnych)art.4
(realizowana dzięki hierarchii aktów prawnych, prymat ustawy, nadzór Sejmu nad działalnością aparatu, rady
ministrów nad adm. Państwową, sądów wyższego szczebla nad sądami niższego szczebla) nie stanowiła
ona miary artykulacji woli społeczeństwa, nie służyła realizacji zasady ludowładztwa.
Materia konstytucji
• Organy władzy państwowej
• Organy administracji państwowej
• Organy sądowe
Materia konstytucji
•
1 Rozdział 1. Ustrój polityczny.
•
2 Rozdział 2. Ustrój społeczno-gospodarczy.
•
3 Rozdział 3. Naczelne organy władzy państwowej.
•
4 Rozdział 3a. (3) Najwyższa Izba Kontroli
•
5 Rozdział 4.Naczelne organy administracji państwowej.
•
6 Rozdział 5. Terenowe organy władzy państwowej.
•
7 Rozdział 6. Sąd i prokuratura.
•
8 Rozdział 7. Podstawowe prawa i obowiązki obywateli.
•
9 Rozdział 8. Zasady prawa wyborczego.
•
10 Rozdział 9. Godło, barwy i stolica Polskiej Rzeczypos
•
11 Rozdział 10. Zmiana Konstytucji.
Organy władzy państwowej
• Sejm
• Rada Państwa
• Rady narodowe
Sejm
• Wybory powszechne, równe, bezpośrednie, tajne
(ile miejsc tylu kandydatów, wybory miały
plebiscytarny charakter, taka forma wyborów
przez cały okres funkcjonowania PRL)
• Posłów wybierali obywatele według okręgów
wyborczych w stosunku 1 poseł na 60 000
mieszkańców
• Posłowie związani mandatem imperatywnym
• Posłowie – przedstawicieli 3 partii (PZPR, ZSL, SD)
• Szeroki zagwarantowany konstytucyjnie zakres
kompetencji Sejmu, de facto iluzoryczny
Funkcje Sejmu
• Ustrojodawcza
• Ustawodawcza
• Kontrolna
• Kreacyjna
• Od 1976 funkcja ogólnego
kierownictwa państwem i gospodarką
narodową
Funkcja ustrojodawcza
• Do 1980 roku aż 11 zmian konstytucji
• Konieczne quorum ½ składu posłów,
większość 2/3
Funkcja ustawodawcza
• Znaczne ograniczenie tej funkcji ze
względu na możliwość wydawania
dekretów przez Radę Państwa
• Uchwala narodowe plany
gospodarcze
• Uchwala corocznie budżet państwa
Funkcja kontrolna
• Dyskusja nad expose premiera
• Udzielanie rządowi absolutorium
• Komisje sejmowe
(duże kompetencje np. wywieranie
wpływu na administrację państwową)
• Interpelacje i zapytania poselskie
(ze względu na brak konkurencji
politycznej, opozycji, przy politycznej
tożsamości sejmu i rządu te funkcje
były iluzją)
Funkcja kreacyjna
• Powoływanie, odwoływanie Rady
Państwa, Rady Ministrów, członków
rządu, Prezesa NIK
Funkcja ogólnego
kierownictwa
• Wzrost oddziaływania parlamentu na
życie społeczno-gospodarcze
• De facto decyzje dotyczące polityki
gospodarczej zapadały w KC PZPR
Struktura Sejmu
Regulamin – 1952, 1957, 1986
• 460 posłów
• Prezydium Sejmu (Marszałek,
Wicemarszałkowie)
odzwierciedlało podział partyjny
• Od 1957 Konwent Seniorów
(zlikwidowany w 1952) –
przedstawiciele klubów poselskich i
prezydium
• Komisje (stałe i nadzwyczajne)
w 1982 aż 25 komisji
Tryb pracy
• Sesje zwyczajne co najmniej 2 x w
roku
Rada Państwa
• Wybierana na pierwszym
posiedzeniu Sejmu w składzie:
a. Przewodniczący Rady Państwa
(zawsze
członek kierownictwa PZPR)
b. 4 zastępców
c. Sekretarz
d. 9 członków
(później 11 członków)
Rada Państwa/kompetencje
Art.25
1.
Zarządza wybory do Sejmu
2.
Zwołuje sesje
3.
Ustala powszechnie obowiązującą wykładnię ustaw
4.
Mianuje i odwołuje przedstawicieli dyplomatycznych
5.
Ratyfikuje i wypowiada umowy międzynarodowe
6.
Stosuje prawo łaski
7.
Ma prawo inicjatywy ustawodawczej
8.
Ma prawo wydawania dekretów z mocą ustawy,
konieczność przedkładania ich do zatwierdzenia na
pierwszym posiedzeniu Sejmu, w latach 1952-1955
prawo to jaskrawo nadużywane)
Dekrety Rady Państwa
• Istniały ich ograniczenia:
a.
czasowe tzn. mogły być wydawane w
okresie międzysesyjnym,
b.
merytoryczne – nie mogły dotyczyć np.
budżetu
• RP mogła mocą dekretów w okresie
międzysesyjnym zmieniać skład rządu
W pewnych okresach Rada Państwa była
głównym ośrodkiem decyzyjnym,
prawodawcą, jej działalność często
poddawana ostrej krytyce.
Rada Państwa
• Podlega Sejmowi
• Podejmuje decyzje kolegialnie
• Jest reprezentowana przez
przewodniczącego
Rady narodowe
• Gminne, miejskie, powiatowe i
wojewódzkie, wybierana na 4 lata,
duże zakres kompetencji; art. 35-45
Organy administracji
państwowej
• Rada Ministrów
• Rady narodowe/prezydia
Rada Ministrów
• Odpowiedzialna przed Sejmem lub
Radą Państwa
• Naczelny organ administracji
państwowej
• Premier wygłaszał przede sejmem
expose, które było zgodne z ogólna
polityką partii, tryb głosowania nad
nim był fikcją
Rada
Ministrów/kompetencje
• Prawo inicjatywy ustawodawczej
• Określenie corocznych planów
gospodarczych
• Wykonywanie ustaw
• Kontrola nad aparatem państwa
Prezydia rad narodowych
• 1958 – usamodzielnienie wydziałów
prezydiów
• 1972-1975 (nowelizacje konstytucji) –
zlikwidowano kolegialne prezydia na
rzecz jednoosobowych.
Nowelizacje konstytucji
• 1952-1980 11 razy
• P-sza 1972 – o organach administracji
państwowej
• 1976 „Przewodnią siłą w budowie
socjalizmu jest PZPR”
• 1982 wprowadzenie Trybunału
Konstytucyjnego, Trybunału Stanu
• 1983 powołanie do życia PRON, instytucję:
„stanu wojennego” i „stanu wyjątkowego”
• Zmiany roku 1989
Charakterystyka ustroju
• Państwo dyktatury proletariatu
• Brak gwarantów praworządności
• Art. 10 w celu ochrony przed wyzyskiem kapitalistycznym
• Przemysł socjalistyczny
• Uspołecznienie środków produkcji
• Gospodarka planowana
• Zaburzona struktura trójpodziału władzy
• Nawiązanie do tradycji narodowych, godło, barwy narodowe
• „od każdego według jego zdolności, każdemu według jego
pracy” – RÓWNOŚĆ
• Praca wartością narodu, dobro wspólne (przodownicy
otoczeni powszechnym szacunkiem)
• RP była państwem demokracji ludowej
Sposób wyboru głów państwa
(1921-1992)
Konstytucja
Sposób
wyboru
Kadencja
Konstytucja marcowa
17 marca 1921
Zgromadzenie
Narodowe
7 lat
Konstytucja
kwietniowa 23
kwietnia 1935
Zgromadzenie
Elektorów
7 lat
Mała Konstytucja 19
luty 1947
Sejm RP
7 lat
Konstytucja PRL
Sejm RP
Nie było ograniczonej
kadencji dla
przewodniczącego Rady
Państwa
Głowy państwa 1918-1989
22. 11. 1918-14. 12.
1922
Józef Piłsudski
Naczelnik Państwa
9. 12. 1922 – 16. 12.
1922
Gabriel Narutowicz
Prezydent
20. 12. 1920 – 14. 05.
1926
Stanisław Wojciechowski
Prezydent
01. 06. 1926 – 30. 09.
1939
Ignacy Mościcki
Prezydent
01. 1944 – 05. 1947
Bolesław Bierut
Przewodniczący KRN
05. 02. 1947 – 11. 1952
Bolesław Bierut
Prezydent
11. 1952 – 07. 1964
Aleksander Zawadzki
Przewodniczący Rady
Państwa
1964-1968
Edward Ochab
Przewodniczący Rady
Państwa
1968-1970
Marian Spychalski
Przewodniczący Rady
Państwa
1970-1972
Józef Cyrankiewicz
Przewodniczący Rady
Państwa
1972-1985
Henryk Jabłoński
Przewodniczący Rady
Państwa
1985-1989
Wojciech Jaruzelski
Przewodniczący Rady
Państwa
Czynne i bierne prawa
wyborcze w konstytucjach
Konstytucja
Czynne prawo
wyborcze
Bierne prawo
wyborcze
marcowa
21, 30
25, 40
kwietniowa
24, 30
30, 40
Lipcowa 1952
r.
18
21