Typologia systemów pedagogicznych 
(sposoby uprawiania pedagogiki)

Przyjmując, że pedagogika jest nauką o wychowaniu 

człowieka, kategorią naczelną (strukturą globalną) tak 

sformułowanej definicji jest pojęcie „wychowania”. 

Analiza opisowa i normatywna pozwala na 

wyodrębnienie trzech podstawowych sposobów 

rozumienia terminu „wychowanie oraz trzech sposobów 

uprawiania (typologii) pedagogiki:

1.

Wychowanie jako obserwowalna reakcja organizmu na 

bodziec zewnętrzny (ujęcie behawiorystyczne) – 

pedagogika behawioralna (behawiorystyczna),

2.

Wychowanie rozumiane jako element struktury (ujęcie 

strukturalistyczne – pedagogika strukturalistyczna,

3.

Wychowanie jako działanie celowe-intencjonalne (ujęcie 

intencjonalne) – pedagogika intencjonalna  

 

 

Wyżej wymienione rozróżnienie to: typologia a nie 
klasyfikacja logiczna, gdyż: 

• nie jest spełniony wymóg rozłączności,

• niektóre znaczenia reprezentują jeden z trzech typów, inne 
mają charakter „mieszany”,

• zbliżenia występują między typem pierwszym (1) i drugim 
(2) oraz typem drugim (2) i trzecim (3), 

• zaliczenie poszczególnej koncepcji pedagogicznej do 
któregoś z typów jest zawsze swoistą interpretacją,

• kwalifikowanie koncepcji jako reprezentującej typ drugi 
(2) jest bardziej problematyczne niż tych, które reprezentują 
typ pierwszy (1) i drugi (2), 

• trudno znaleźć przypadki możliwie „czyste” oraz określić 
kryteria wyodrębniania różnego rodzaju myślenia o wiedzy 
naukowej,

• kryterium podstawowym jest przyjęta strategia 
epistemologiczna, w tym taka teoria kultury wraz opisaną 
wcześniej tzw. metainterpretacją humanistyczną –  która 
pozwala na bezpośrednie badanie różnych „teorii”.

 

 

Wybrane koncepcje pedagogiczne wchodzące w skład 

ujęcia intencjonalnego pedagogiki (typ 3)

1. Ujęcie intencjonalne pedagogiki (typ 3) posiada 

jednoznaczny „teleologiczny” sens i zakres 
stosowalności,

2.  Wychowanie (definicja) rozumiane jest tutaj jako 

czynności ukierunkowane na realizację określonego 
celu (wartości),

3. Ujęcie to stanowi o swoistości nauk humanistycznych, 

odróżniając je od przyrodoznawstwa:

 - zrywa  z orientacjami epistemologicznymi, które rejestrują 

i porządkują dane doświadczenia potocznego, 
wykorzystują typologizację, systematyzację, uściślenie, 
uogólnienie i werbalizację tego doświadczenia 
(pozytywizm),

 - zakłada odmienność metod badawczych w humanistyce 

i przyrodoznawstwie,

 - zakłada istnienie szczególnego rodzaju doświadczenia 

humanistycznego,

 - koncepcje te nawiązują do pojęcia „rozumienia” 

Diltheya, „odniesienia do wartości” H. Rickerta, „typów 
idealnych” Webera oraz koncepcji hermeneutyki 
fenomenologicznej tzw. szkoły frankfurckiej (J. Habermas) 
(Nawroczyński i B. Suchodolski.)

 

 

Koncepcja Bogdana  Suchodolskiego 

(1903-

1992)

(pedagog, filozof, historyk kultury)

(odpowiedniki podręcznikowe to: Pedagogika kultury, w: Z. 
Kwieciński, B. Śliwerski, (red.), Pedagogika, Warszawa 2003, tom.1, i 
Pedagogika filozoficzna – normatywna, w: B. Śliwerski, 
Współczesne teorie i nurty wychowania, Kraków 1998)

1938 – prof. Uniwersytetu we Lwowie,
1948 – 78 – prof. Uniwersytetu w Warszawie,
1958 – 74 – prz-cy Komitetu Nauk Pedagogicznych,
redaktor: „Wielkiej Encyklopedii Powszechnej”,
               „Studiów Pedagogicznych” (1954-72),
               „Kwartalnika Pedagogicznego” (1956-70),
główne prace:
„Uspołecznienie kultury” – 1937,
„Wychowanie dla przyszłości” – 1947,
„U podstaw materialistycznej teorii wychowania” – 1957,
„Rola wychowania w społeczeństwie socjalistycznym” -1967,
„Trzy pedagogiki” – 1970,
„Problemy cywilizacji współczesnej” – 1974,
„Humanizm i edukacja humanistyczna (wybór tekstów) – 1998,
„Wychowanie mimo wszystko” - 1992.

 

 

 

założenia koncepcji:

• 

antynaturalizm metodologiczny – „odniesienie do wartości”,

• pedagogika kultury (idealistyczna filozofia niemiecka) – do 
1939 roku,

• też: (?) materialistyczna filozofia marksistowska – po 1945 
roku, 

• nieprecyzyjnie używane pojęcie „rozumienia” W. Diltheya,

• analiza filozoficzno – historyczna,

• normatywny (światopoglądowy) charakter koncepcji,

• tzw. „ambiwalencja” w dzisiejszym znaczeniu – 
dualność,      dwoistość, dychotomiczność, stąd:

   
   

1. odniesienie przedmiotowe (społeczeństwo, kultura, nauka, 

praca), tzw. tradycja Platońska w pedagogice („mieć”) – 
pedagogika przygotowania do życia, - ujęcie cywilizacyjne, 
kulturowe, formalne, naukowe, antyindywidualistyczne,
   2. odniesienie podmiotowe (dziedziny wychowania: moralne, 
estetyczne, etc.), tzw. tradycja Sokratejska w pedagogice 
(„być”) – pedagogika rozwoju osobowości, - ujęcie 
psychologiczne, jednostkowe, indywidualistyczne.

 

 

Ewolucja koncepcji:
1. Pedagogika kultury – lata do roku 1939, (1945 rok),
2. Wychowanie do przyszłości – lata 50-te, (1956 rok),
3. Wychowanie do zadań – lata 60-te, (1968 rok),
4. Wychowanie do „zmiany” – lata 70-te (1978 rok), 
5. Pedagogika humanistyczna – lata 80-te (1981 rok)
 
Epistemologia (B. Suchodolskiego) – rozumiana jako „odniesienie 

do wartości” w następujący sposób:

- jako przejście od zdań opisowych (wyjaśniających stany rzeczy 

– pozytywizm) do: zdań normatywnych (wartości – 
antynaturalizm ?)

a) … „poprzez „rozumienie” dziejowych doświadczeń ludzi, założeń 

i treści ich cywilizacji (…) ukazanie wartości godnych 
człowieka”…

b) … „opis rzeczywistości jest również opisem rodzącej się 

przyszłości, a analiza wartości i celów musi być powiązana z 
analizą rzeczywistości społecznej, (…) stąd powiązanie faktów, 
celów i wartości” …

 

 

Metoda (sposób realizacji celów wg. B. Suchodolskiego)  - 

interpretacja:

1. Instancje obiektywne (cywilizacja),
2. Środowisko,
3. Zadatki wrodzone
     
          oraz rozumienie pojęcia „wychowanie”:

a) naturalne poprzez udział w życiu społecznym – adaptacyjny 

charakter, odpowiednik dzisiejszej socjalizacji,

b) wychowanie organizowane celowo na tle wychowania 

naturalnego – wychowanie przez naśladownictwo, np. tzw. 
terminowanie,

c) wychowanie organizowane celowo w specjalnych 

instytucjach (np. szkoła),

                  
          metoda ”ukryta” – perswazja -  jako przekonywanie 

(perswadowanie) pewnego systemu wartości 

          (jest to propozycja edukacyjna budowana na wzór 

moralności. Proponowane wartości są komunikowane [często 
perswadowane] uczestnikom procesu edukacyjnego)

 

 

Pedagogika humanistyczna B. Suchodolskiego („odniesienie 
do wartości”)
     dwa nurty humanizmu:
a) studia historyczne nad humanizmem renesansowym, jego 
źródłami i            ewolucją – odniesienie do antyku rozumianym 
jako pewna postawa ideowa
b) nowoczesna refleksja światopoglądowa wieku XVII i XVIII ujęta 
podmiotowo i przedmiotowo:
   - … „pewien pogląd na świat i pewna postawa człowieka, (…) 
która jest próbą odpowiedzi na pytanie o sens ludzkiego życia, 
próbą określenia zadań ludzkiego działania”, „postawa ideowa” 
wg. Suchodolskiego – ujęcie podmiotowe,
   - …

 „

świat humanistyczny to: wielkie metafizyczne i religijne 

tradycje ludzkości, mity i opowieści, nauki filozoficzne, systemy 
moralności różnorodnie uzasadniane „ oraz sztuka, nauka, praca i 
technika – ujęcie przedmiotowe.
           stąd: 
           zadania (cele) edukacji humanistycznej – rozumienie 
świata, wspólne działanie, tolerancja, dialog, ochrona środowiska, 
godne życie (bycie człowiekiem), obowiązkowość, doskonalenie, 
szczęście, tożsamość narodowa, postawa patriotyczna, etc.

 

 

Koncepcja kształcenia ogólnego 

(wykształcenia) wg. B. Suchodolskiego „nie co trzeba wiedzieć, 

lecz jakim być” – prekursor tzw. nauczania blokowego

     składniki:
1. poznanie świata – jako zrozumienie świata (nie fakty a 

procesy) – integracja wiedzy, 

2. rozwój osobowości i sterowanie własnym życiem przez: a) 

poznanie siebie, b) jakość życia – samourzeczywistnienie, c) 
budowanie własnego programu kształcenia,

3. rozwój sił duchowych (wrażliwość, wyobraźnia, uczuciowość, 

ekspresja) – wg. Suchodolskiego uzyskiwane przez sztukę ale 
też np. przez naukę.

     
 Styl i metody kształcenia ogólnego według Bogdana 

Suchodolskiego to: „kształcenie staje się autentyczną potrzebą 
osobistego rozwoju jednostki i jej aspiracji i perspektyw, 
doświadczeń (…) w posłuszeństwie wobec zainteresowań ale i w 
samodyscyplinie”.