Życie prywatne a życie 
publiczne

 

 

Problemy terminologiczne – 
życie codzienne (1)



Życie codzienne stanowi przedmiot rozważań 

historyków przynajmniej od lat trzydziestych 

XX w. Pojawiło się w postulatach Blocha i 

Lefebvra, założycieli szkoły historycznej Annales.



W latach trzydziestych zaczyna wychodzić we 

Francji seria wydawnicza Hachette – „Historia 

życia codziennego” – popularyzatorska, często 

krytykowana za kompilacyjność, niekiedy 

nienaukowość. 



Ta tendencja zdaje się dominować do dziś. Historia 

życia codziennego nie przestała być historią sensacyjną 

i „mniej istotną”. 

 

 

Problemy terminologiczne – 
życie codzienne (2)



Istnieje problem z określeniem, czym jest właściwie 

historia życia codziennego. Przez codzienność rozumieć 

można m. in.:



świat otaczający człowieka, jego naturalne środowisko 

określające jego horyzont poznawczy. 



te rejony rzeczywistości, w które człowiek może ingerować i 

je przekształcać; w takim ujęciu historia codzienności 

sprowadzałaby się do opisywania działań jednostek, które 

odznaczają się znikomą skutecznością, ponieważ tyczą się 

tylko kręgu najbliższych osób – rodziny, sąsiedztwa, 

znajomych, ewentualnie społeczności lokalnej.



Codzienność można rozumieć jako powtarzalność, „prozę 

życia codziennego”, w pewnym sensie monotonność, szarość 

egzystencji sprowadzającej się do rutyny. Dla terminu „życie 

codzienne” używa się czasem zamiennika „życie 

powszednie”.



Sam termin sugeruje, że istnieje jeszcze jakieś „życie 

niecodzienne”, co może nie jest zbyt fortunne.

 

 

Problemy terminologiczne – 
życie codzienne (3)



Podstawowym problemem metodologicznym, stającym przed 

badaczem historii życia codziennego jest nakreślenie tych sfer, 

które przynależałyby do tak określonej dziedziny. Historia życia 

codziennego może opisywać m. in.: 



przestrzeń jako scenę życia codziennego



strukturę społeczną – życie codzienne ze względu na pochodzenie społeczne



warunki materialne ludności, 



warunki i metody pracy, 



kulturę czasu wolnego, 



dzieje rodziny,



przemiany obyczaju, w tym seksualności



zmiany mentalności, wierzeń, 



zmiany położenia różnych grup społecznych – a więc kobiet, dzieci, osób 

starszych, a także mężczyzn. 



Analiza wszystkich tych zjawisk jednocześnie wydaje się 

niemożliwa, chyba że historyk zdecydowałby się na studium 

przypadku, właściwie dla tzw. mikrohistorii. 

 

 

Historia życia prywatnego - 
terminologia

Znacznie bardziej przydatnym dla historyka terminem wydaje się być 

współcześnie „życie prywatne””



Życie prywatne związane jest z przestrzenią domu i rodziny. To, co 

prywatne, przeciwstawiane jest temu, co publiczne w języku 

prawie każdej kultury. Owa dychotomia nie jest, oczywiście, 

ostateczna. Zasadniczo wykluczyć możemy istnienie czystego życia 

prywatnego.



Pojęcie prywatności chyba najlepiej scharakteryzować używając definicji 

negatywnej, a więc zastanawiając się nad sferą publiczną: 



Działanie w przestrzeni publicznej, to takie działanie, za pomocą którego 

jednostek obejmuje większe struktury społeczne, funkcjonujące poza 

rodziną i przestrzenią zarezerwowana dla jednostki – poza domem (może to 

być i ulica, i miejsce pracy, i środek transportu, i miejsca rekreacji, i rozmaite 

urzędy i instytucje, a także przestrzenie półprywatne – np. korytarz w bloku 

czy podwórko kamienicy). Działalność publiczna posiada również własną 

specyfikę kontaktów, zwykle są one bardziej sformalizowane, podlegające 

konwencji, niż te, które przynależą sferze domu (wkraczając ze sfery publicznej 

– ulicy, korytarza bloku, do sfery prywatnej zdejmujemy uniform, zakładamy 

kapcie, chodzimy w negliżu, mówimy głośno itd.)



Nie ma jednak czegoś takiego jak uniwersalna potrzeba prywatności 

(przede wszystkim historycznie). Dzieje Europy wskazują, że rozumienie i 

potrzeba prywatności w dzisiejszym rozumieniu tego słowa są wynalazkiem XIX w.

 

 

Epoka feudalna i prywatność



Wspólnota rodowa i więzy lenne zamykają jednostkę w 

świecie, który nie jest ani prywatny ani publiczny; 

wspólnota – miasteczko, wieś – silnie integruje, ale i zamyka 

jednostkę, wszyscy się znają i obserwują, na zewnątrz 

pozostaje świat, obcy, zamieszkany przez legendarne 

postacie.



Przestrzeniami publicznymi określa się w prawie 

feudalnym drogi, źródła, łąki, pastwiska (tereny, na których 

odbywał się ruch i kontrola osób przybywających spoza – 

obcych); przestrzenie prywatne wydziela się niekiedy 

na wsi płotem, w mieście – murem.



Obowiązują inne granice stawiane w sferze obyczajowości, 

wiele wydarzeń z codziennego życia wykonywanych jest 

publicznie – jak mycie się, wydalanie, seks, praca, 

odpoczynek - pisze socjolog i historyk Norbert Elias.

 

 

Epoka feudalna – przestrzeń 
publiczna mieszkańców zamku

 

 

Epoka feudalna – przestrzeń 
prywatna mieszkańców zamku

 

 

Epoka nowożytna i tzw. państwo 
policyjne

W XVII/XVIII w. zaznacza się wyraźniejszy podział na życie prywatne 

i publiczne.



Od XVIII w. sfera publiczna zostaje aż do rewolucji francuskiej 

pozbawiona elementu prywatności. Decyzja osobista nie jest już 

tak często poddawana kontroli publicznej – rodzą się sekrety 

rodzinne.



Państwo stara się przejąć kontrolę nad sferą publiczną. 

Rozwój służb i administracji publicznej (w tym narodziny policji) 

temu właśnie ma służyć. 



Ma zapewnić kontrolę nad całością spraw publicznych (od decyzji 

politycznych poczynając, przez ustawodawstwo, sądownictwo aż po 

organizację życia publicznego). Na co dzień państwo ma dać 

obywatelowi opiekę zdrowotną, alienację jednostek uznanych za 

niebezpieczne, rozstrzyganie sporów, organizację transportu 

publicznego, obowiązek szkolny, służby porządkowe – tym wszystkim 

zajmie się administracja publiczna i specjalna.



Jednostka wywalcza sobie własną przestrzeń – poszukuje 

czegoś, co nazwalibyśmy współcześnie dążeniem do prywatności. 

Owo dążenie do prywatności jest realizowane w obrębie rodziny.

 

 

Rewolucja francuska i życie 
prywatne



Zdaniem awangardy 
rewolucji interesy 
prywatne sprzyjają 
spiskom i 
knowaniom. Tak rodzi 
się postulat jawności 
– publicznej debaty nad 
wszelkimi sekretami 
rodzinnymi. Należy 
manifestować swoje 
zaangażowanie w sferę 
publiczną – ubiorem i 
zachowaniem.

 

 

Wiek XIX



Richard Sennett, socjolog amerykański i autor The Fall of 

Public Man, uważa, że właśnie w XIX w. doszło do istotnego 

przewartościowania. Rodzina stała się idealizowanym 

schronieniem, samoistnym światem, któremu nadana 

została wyższa wartość moralna niż sferze publicznej.



Zaczynają się procesy, które wzmacniają znaczenie 

sfery prywatnej kosztem publicznej, aktualne do 

dziś: 



społeczność staje się anonimową zbiorowością, nikt nikogo 

nie zna



bariery rozdzielają czas i przestrzeń pracy od przebywania 

w rodzinnym domu



jednostka zyskuje przekonanie, że przysługuje jej prawo do 

wyboru własnego losu, życia



Przestrzeń prywatna staje się coraz bardziej 

wyspecjalizowana, sprzyjając prywatności i intymności

 

 

Wiek XX



Praktyki totalitarne cechują się 

m. in. polowaniem na prywatność – 

człowiek stać ma się całkowicie 

podporządkowany systemowi, co 

stać ma się poprzez rezygnację z 

życia prywatnego i rodzinnego.



Także państwo nietotalitarne 

stara się mieć wpływ na  

prywatność ludzi (np. obowiązek 

powszechnego nauczania czy 

państwowa opieka medyczna).



Niezwykle intensywny rozwój 

indywidualizmu wzmacnia 

potrzebę prywatności.



Rewolucja medialna i narodziny 

kultury masowej umożliwiają 

upowszechnianie się wzorców 

prywatności po II wojnie 

światowej i standaryzację 

wzorców życia prywatnego (np. 

robotnik i chłop zachowują się w 

drugiej połowie stulecia w swoich 

domach bardzo podobnie).

 

 

Śmierć sfery publicznej?



Niemiecki filozof i socjolog Juergen 

Habermas (Strukturwandel der 

Oeffentlichkeit, 1963) uważał, że 

efektem zauważalnej w nowoczesnym 

państwie XX w. tendencji do kontroli 

życia prywatnego było załamanie się 

sfery publicznej. To nowoczesne, 

dwudziestowieczne państwo, zdaniem 

Habermasa, jest odpowiedzialne za jej 

ostateczny upadek.



W kapitalistycznych instytucjach 

powojennej Europy Habermas widział w 

pierwszej kolejności działania imitujące 

funkcje prawdziwej sfery publicznej. 

Obserwując rzeczywistość polityczną 

Republiki Federalnej Niemiec, jako 

przykłady takich symulacji prawdziwej 

sfery publicznej wymieniał pozorowane 

działania parlamentu i partii, 

zawłaszczanie przestrzeni publicznej 

przez własność prywatną, popularność 

public relations, śmierć debaty 

publicznej i manipulacje opinią 

publiczną stosowane w środkach 

masowego przekazu.