Regionalne zróżnicowania 

poziomu życia ludności

Monika Wardas

Marek Wozniak

 

 

Przyczyny nierówności między regionami:

Mogą wynikać z :

     - długofalowych trudności wywołanych oddaleniem 

geograficznym

     -niedawnymi zmianami społecznymi i gospodarczymi
 
     -lub połączeniem obu tych czynników

 Skutki takich trudności często przejawiają się 
zubożeniem społeczeństwa, złą jakością szkolnictwa, 
wyższym bezrobociem i niewydolnością infrastruktury

.

 

 

Rozbieżności regionalne w Polsce mają 

także podłoże historyczne. 

 

Pierwsze lata po ogłoszeniu niepodległości były okresem 

niepokojów społecznych i konfliktów.

Podstawowym problemem II Rzeczypospolitej był brak spójności w 

ramach samego społeczeństwa polskiego.

Ludność wywodziła się z terenów trzech zaborów, które przez 

ponad stulecie stanowiły tereny różnych krajów. 

Około 75% ludności Polski mieszkało na wsi, której największymi 

problemami była bieda i duże przeludnienie.

 
       Po latach zaborów było olbrzymie zróżnicowanie w rozwoju 

gospodarczym poszczególnych zaborów.

   

 

 

Gdy w 1918 r. zaczął się 
kształtować nowy rynek 
ogólnopolski, cała produkcja na 
ziemiach polskich musiała zacząć 
się dostosowywać do potrzeb 
państwa w nowych granicach. Był 
to proces trudny i długotrwały, a 
polegający w zasadzie na regresie 
regionów wyżej postawionych i 
powolnym awansie terenów 
najbardziej zacofanych.

 

 

W latach 70-tych ekipa rządowa podjęła próbę reformy 

gospodarki i przyspieszania wzrostu gospodarczego kraju. 

W wyniku reform wprowadzonych przez ekipę Gierka, które 

finansowano głównie z pożyczek zagranicznych:

rozpoczęto budowę wielu nowych 
zakładów przemysłowych,
zmechanizowano rolnictwo, budowano 
masowo osiedla mieszkaniowe.
podniósł się tez poziom życia 
społeczeństwa, wzrosła dostępność 
wielu produktów oraz wysokość 
zarobków. 

 

 

Z powodu błędów ekonomicznych wynikających 
ze stosowana centralnie planowanej gospodarki 
już w roku 1975 doprowadzono do załamania 
gospodarki i dużego zwiększenia zadłużenia 
zagranicznego Polski.

 

Od ukształtowania III RP w 1989 w kraju 
istniało 15 ekip rządowych, których działania 
doprowadziły do znacznego rozwoju państwa i 
wzrostu poziomu życia jego mieszkańców. 
Strategicznym celem rządów pierwszego 
dwudziestolecia III RP było wejście 
do NATO i Unii Europejskiej, co zostało 
osiągnięte odpowiednio w 1999 i 2004 roku.

 

 

Zróżnicowania przestrzenne poziomu rozwoju 

gospodarczego i społecznego poszczególnych 
obszarów mają charakter obiektywny i 
wynikają między innymi ze zróżnicowań samej 
przestrzeni geograficznej. Różnice w 
warunkach środowiska geograficznego a także 
zróżnicowane czynniki rozwoju geograficznego 
i społecznego powodują, że poszczególne 
regiony wykazują różną dynamikę rozwoju. 

W rezultacie wyróżniamy regiony silniej i słabiej 

rozwinięte, wykazujące wyższą i niższą 
dynamikę rozwoju oraz różny poziom życia 
ludności .

 

 

We współczesnym świecie rośnie 
rola miast postrzeganych jako 
czynniki dynamizujące rozwój 
regionów. Miasta mają coraz 
większy wpływ na  życie ich 
mieszkańców. Koncentrują 
ogromny potencjał ekonomiczny, 
demograficzny i rozwojowy.

 

 

Sieć miast w Polsce jest silnie zróżnicowana terytorialnie, 

co wynika z historycznych  odrębności procesów jej 

kształtowania.

Do dzisiaj na obszarze kraju współistnieją rozmaite  struktury i 
układy regionalne osadnictwa miejskiego, związane z różnymi 
stadiami zaawansowania procesów urbanizacyjnych. 

Południowa część kraju ma dobrze rozwiniętą sieć 
miast  średnich i dużych.
Wielkopolskę i Pomorze cechuje dobrze wykształcona 
sieć miast małych.

 

 

 

W najbardziej zurbanizowanym województwie mieszkańcy 
miast stanowią  aż 79,0% ogółu ludności, a w 
województwie o najniższym wskaźniku urbanizacji – 40,5%.

W Polsce istnieją duże dysproporcje między regionami. 

-  w najbogatszym województwie mazowieckim poziom ten 
wynosi prawie 60% 

-  w najbiedniejszym świętokrzyskim jedynie 28%.

Regiony, w których średni poziom PKB na 
jednego mieszkańca znajduje się poniżej 
75% uznawane są opóźnione w rozwoju. 

 

 

PKB na głowę mieszkańca Lubelszczyzny jest blisko pięć 

razy mniejszy niż w Warszawie. Średnie zarobki na Warmii i 

Mazurach są o 900 zł niższe niż na Dolnym Śląsku. Pracy 

nie ma co siódmy mieszkaniec Podkarpacia .

 

 

 

Z danych GUS wynika, że mieszkańcy wschodniej Polski 
zarabiają średnio o około 20 proc. - czyli o blisko 700 zł - 
mniej niż wynosi średnia pensja dla całego kraju, która w 
maju 2010 r. wynosiła 3346,6 zł. Gdy zestawimy średnią 
pensję w warmińsko - mazurskim (2632 zł) ze średnią 
pensją w województwie mazowieckim (4156 zł), wyraźnie 
widać jak duża jest różnica w poziomie życia mieszkańców 
tych regionów. 

Wysokość zarobków odzwierciedla siłę gospodarczą 
poszczególnych województw. Wartość Produktu Krajowego 
Brutto - czyli wartość dóbr i usług wytworzonych na terenie 
danego regionu - przypadającego na głowę mieszkańca na 
Mazowszu jest blisko 2,5 rażą większa niż na ścianie 
wschodniej. Przepaść rośnie, gdy weźmiemy pod uwagę 
tylko Warszawę. Tam PKB na głowę jest niemal pięć razy 
większy (94 tys. zł) niż na Podkarpaciu czy Lubelszczyźnie. 

 

 

 

 

Efektem słabości gospodarczej Polski wschodniej 

jest też wysokie bezrobocie. Pracy nie ma niemal 

co piąty mieszkaniec Warmii i Mazur i co siódmy 

na Podkarpaciu oraz w Świętokrzyskim.

Równie wysoki odsetek osób pozostających bez 
pracy jest rejestrowany w pośredniakach w 
województwach: Zachodniopomorskim i Kujawsko-
Pomorskim. Mimo tego, że dostępność  
stosunkowo taniej i licznej siły roboczej jest  
większa niż na zachodzie i w centrum Polski, 
mieszkańcy tego regionu nie są zbyt 
przedsiębiorczy - Dlatego państwo powinno 
wymiernie wesprzeć firmy ze ściany wschodniej.

 

 

Rozwój dużych miast może  sprawić, że zwiększy się popyt 
na usługi, które powinny zapewnić mniejsze miasta i wsie, 
to np. zdrowa żywność, szeroka oferta turystyczna, Spa, 
sporty ekstremalne. 

Choć dziś dla wielu osób mieszkających kilkadziesiąt 
kilometrów od aglomeracji perspektywa pracy w nich nie 
jest zbyt atrakcyjna, ale jeżeli człowiek ze wsi zarobi w 
dużym mieście dwa razy więcej niż u siebie to pod 
warunkiem, ze będą szybkie koleje, dobre drogi zmieni 
zdanie. Przy dobrej komunikacji i drogach, mogą do 
zlokalizowanych w nim fabryk dojeżdżać pracownicy, 
nawet z miejscowości odległych o 100 kilometrów. 

 

 

 

 

Przekształcenia systemowe w polskim społeczeństwie przyniosły 
wzrost zróżnicowania w sferze dochodów i zasobów materialnych, 
pojawienie się widocznego bogactwa i biedy.

Egalitarne nastawienie do zróżnicowań w sferze materialnego 
poziomu życia zdecydowanie przeważa we wszystkich grupach i 
warstwach naszego społeczeństwa.

Różnice opinii nie są duże i wiążą się przede wszystkim z poziomem 
wykształcenia i sytuacją materialną - im niższe wykształcenie czy 
gorsze warunki materialne , tym więcej osób z dezaprobatą odnosi się 
do nierówności i uważa, że należy zmniejszyć różnice między 
bogatymi i biednymi.

Mieszkańcy małych miast i wsi oraz osoby starsze wyraźnie częściej 
prezentują postawy egalitarne , natomiast mieszkańcy w dużych 
miastach oraz ludzie młodzi bardziej skłonni są akceptować istnienie 
biedy i bogactwa.

 

 

Oceny poziomu życia rodziny wykazują 
wyraźny związek przede wszystkim z 
wykształceniem i kwalifikacjami Polaków.

      - Im niższe wykształcenie , tym więcej osób 

twierdzi że odczuwa biedę i braki 
finansowe(żyje skromnie)

      - W najlepszej kondycji znajdują się rodziny z 

wyższym wykształceniem oraz rodziny kadry 
kierowniczej i inteligencji.

Ogólnie można stwierdzić że życie biedne i 
skromne częściej jest udziałem gospodarstw 
wiejskich niż miejskich, częściej też osób 
zawodowo biernych niż utrzymujących się z 
dochodów pracy.

 

 

Obszary wiejskie

W ogólnej powierzchni kraju 93,4% stanowią obszary 
wiejskie.
W Polsce obszary wiejskie zdefiniowane są jako terytoria 
pozostające poza granicami administracyjnymi miast.
Na wsi mieszka ok. 38, 1% ludności Polski z tego  29,9% 
ogółu ludności związanych jest z gospodarstwami lub 
działkami rolnymi .
Zaledwie w 7,3% indywidualnych gospodarstw rolnych w 
Polsce prowadzona jest działalność pozarolnicza, a z 8,2 
mln osób związanych z gospodarstwami rolnymi 
niespełna 16% pracuje poza gospodarstwem. 
W krajach UE ok. 30% właścicieli gospodarstw rolnych 
zatrudnionych jest poza rolnictwem, (w Portugalii ok. 
40% właścicieli ma dodatkową pracę, natomiast we 
Włoszech i Wielkiej. Brytanii ok. 1/4 właścicieli).

 

 

 

Miasta

Obszary wiejskie

Ogółem

100

100

Wykształcenie
- wyższe
- policealne
- średnie ogólnokształcące
- średnie techniczne
- zasadnicze zawodowe
- podstawowe, niepełne podstawowe
- nie ustalone

 

9,8
3,3
9,6
21,3
24,6
31,2
0,2

 

1,9
1,3
3,0
11,2
28,0
44,6
0,0

Na obszarach wiejskich ludność posiada znacznie niższy 

poziom wykształcenia niż ludność zamieszkała w miastach. 

Udział osób w wieku 15 lat i więcej mieszkających na wsi i 

w miastach wg poziomu wykształcenia przedstawia się 

następująco:

Na podstawie danych GUS z 1998r.

 

 

Innym istotnym wskaźnikiem kondycji materialnej 
rodzin jest subiektywne poczucie bezradności i 
lęku przed biedą.

Za utrwalenie sfery ubóstwa Polaków po części 
odpowiada państwo i rząd , nie zapewniając 
ludziom miejsc pracy i odpowiedniego 
zabezpieczenia socjalnego a po części sami ludzie 
, których niskie kompetencje, brak odpowiednich 
kwalifikacji i wykształcenia – stanowi istotną 
barierę utrudniającą zmianę statusu.

 

 

Celami głównymi narodowego programu 

są:

podniesienie poziomu edukacji społeczeństwa 

obszarów wiejskich przez upowszechnienie 

wykształcenia średniego i wyższego;

wyrównanie szans edukacyjnych społeczności 

zamieszkującej obszary wiejskie;

intensyfikacja poprawy jakości edukacji na 

obszarach wiejskich;

tworzenie warunków umożliwiających ludności 

obszarów wiejskich podejmowanie aktywnej 

działalności zawodowej poza rolnictwem 

(przeciwdziałanie bezrobociu).

 

 

Krajowa Strategia Rozwoju 

Regionalnego 2010-2020  

Ustawą z 7 listopada 2008 r. o zmianie niektórych 

ustaw w związku z wdrażaniem funduszy 

strukturalnych i Funduszu Spójności przewidziano 

przygotowanie Krajowej Strategii Rozwoju 

Regionalnego (KSRR), tj. dokumentu 

strategicznego odnoszącego się do prowadzenia 

polityki rozwoju społeczno-gospodarczego kraju w 

ujęciu wojewódzkim, zatwierdzanego uchwałą 

Rady Ministrów. 
Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 

wprowadza szereg modyfikacji sposobu planowania 

i prowadzenia polityki regionalnej w Polsce.

 

 

Projekt KSRR zakłada wzmacnianie roli regionów w 

osiąganiu celów rozwojowych kraju i w związku z tym 

zawiera propozycje zmian roli samorządów wojewódzkich 

w tym procesie oraz modyfikacji sposobu udziału w nim 

innych podmiotów publicznych 

W dokumencie tym wyznaczone zostały trzy  cele 

strategiczne:
Konkurencyjność – wspieranie mocnych stron wszystkich 
miast wojewódzkich oraz ośrodków subregionalnych,
Spójność – wsparcie obszarów, które wymagają 
dodatkowej pomocy, czyli województwa Polski Wschodniej, 
rewitalizowane miasta, obszary przygraniczne, miejsca o 
najniższej dostępności transportowej, jak również obszary 
wiejskie,
Sprawność – potencjał  administracyjny do tworzenie 
warunków dla skutecznej, efektywnej i partnerskiej 
realizacji działań rozwojowych, ukierunkowanych 
terytorialnie.

 

 

• Należy wspierać najbiedniejsze regiony - nie tylko na tzw. ścianie 
wschodniej resort rozwoju regionalnego podkreśla, że także m.in. na 
Mazowszu , Opolszczyźnie i w woj. zachodniopomorskim są obszary 
wymagające wsparcia. 

• Rząd liczy na to, że strategia pomoże w zatarciu podziału na tzw. 
Polskę A i B , podziału, o który spierali się w czasie debaty kandydaci na 
prezydenta. Prezes PiS zarzucił Bronisławowi Komorowskiemu, że 
lansowana przez szefa zespołu doradców premiera Michała Boniego 
koncepcja wspierania tzw. lokomotyw, czyli silnych ośrodków, utrwala 
różnice między regionami. Komorowski replikował, że Polska jest jedna   i 
trzeba jednakowo dbać o wszystkie regiony. Krajową Strategię Rozwoju 
Regionalnego 2010-2020 przygotowany przez Ministerstwo Rozwoju 
Regionalnego dokument określa to, jak będziemy wydawać pieniądze z 
unijnych funduszy strukturalnych.

• Z budżetu, UE rocznie wydaje się ponad 30 mld € - dla porównania 
budżet Polski wynosi około 40 mld €.

 

 

 

Fundusze Europejskie

Środki finansowe Unii Europejskiej 
gromadzone są przez państwa 
członkowskie i przekazywane do 
unijnego budżetu. Według prawa 
środki te stanowią zasoby własne 
Unii Europejskiej.

 

 

Środki w budżecie Unii Europejskiej pochodzą z 

trzech podstawowych źródeł:

Te dane przedstawia poniższy wykres:

Źródło Komisja Europejska: Dyrekcja Generalna ds. Budżetu

 

 

Unia Europejska przeznacza zebrane 

środki przede wszystkim na :

     - realizację wspólnej polityki rolnej (w 

tym rybactwa i rybołówstwa)

- realizację polityki spójności, które mają 
pomóc w podniesieniu konkurencyjności 
Unii Europejskiej oraz wpłynąć 
pozytywnie na rozwój m.in. rolnictwa, 
kultury, infrastruktury, szkolnictwa, 
wymiaru bezpieczeństwa.

 

 

 

 

•Państwa członkowskie uczestniczą w europejskiej polityce regionalnej 
finansowanej ze środków funduszy  europejskich, Funduszy 
Strukturalnych i Funduszu Spójności,  która ma być wyrazem 
solidarności między wszystkimi obywatelami Unii.

•Polityka ta nie ogranicza się tylko do pomocy finansowej. Nie ma ona 
jedynie na celu rozdzielania zasobów, ale raczej tworzenie nowych 
poprzez inwestowanie w potencjał regionów i ich samorządów.

• Dąży ona do zapewnienia „wartości dodanej” działaniom rozwojowym 
na danym  terenie. Innymi słowy, wsparcie wspólnego działania i 
promowanie europejskiego modelu rozwoju regionalnego: to w tych 
przedsięwzięciach należy szukać szansy dla regionów europejskich w 
dzisiejszym świecie.

 

 

Polska a Unia Europejska

Polska, mierzona wskaźnikiem parytetu siły nabywczej, jest 
szóstą gospodarką Unii Europejskiej i ósmą w Europie, 
nieznacznie wyprzedzając Holandię.
Pod względem bogactwa na skalę unijną, Polska znajduje 
się na miejscu 22., co czyni ją szóstym najbiedniejszym 
członkiem Wspólnoty. Poziom zamożności Polski zbliżony 
jest do poziomu Chorwacji, Estonii (które nieznacznie 
wyprzedza) czy Węgier.
Polska rozwija się dynamicznie i stale, czemu nie 
przeszkodził nawet kryzys finansowy. Ponad połowa 
Polaków ,  którzy są czynni zawodowo, ma pracę (51%). Dla 
porównania, w Wielkiej Brytanii odsetek ten wynosi 70.

 

 

Pomiędzy regionami występuje 

bardzo duże zróżnicowanie.  

Województwo mazowieckie jest na podobnym poziomie co 
większość regionów Hiszpanii i najbiedniejsze 
regiony Francji (73% średniej unijnej). 
Należy jednak pamiętać, że PKB tego województwa 
wytwarza głównie Warszawa, a pozostałe regiony nie 
przekraczają nawet połowy średniej w UE. 
Województwo dolnośląskie z PKB sięgającym 16 tys. $ jest 
na równi z Portugalią oraz najbiedniejszymi regionami 
Hiszpanii i Grecji. 
Kolejne województwa osiągnęły około 50% unijnej średniej, 
a najbiedniejsze województwa ściany wschodniej mają 
PKB na mieszkańca porównywalny z Rumunią i Bułgarią.

 

 

Polski kapitał posiada kilka dużych w tym rejonie Europy koncernów, 

tzn. PKN Orlen, który posiada swoje stacje w Niemczech i 
na Litwie, Polsat, inwestujący także na Litwie, Grupa ITI. 

Polska ma jeszcze nieco słabą rozwiniętą sieć drogową, trzy pierwsze 

autostrady mają być gotowe w pełni dopiero około 2013 roku, ich 
budowa przez firmy prywatne jest finansowana częściowo przez 
Unię Europejską.  W najbliższych latach Polska ma dostać około 
4,5 mld euro na modernizację kolei.

Otwarcie kilku unijnych rynków pracy dla Polaków przyczyniło się do 

spadku bezrobocia, które w niektórych powiatach sięga ponad 
30%. Polacy pracujący za granicą przysłali do Polski około 22 
miliardów złotych, przyczyniając się do 1,5% wzrostu 
gospodarczego.

 

 

Z dostępnych szacunków Eurostatu przeprowadzonych w 2008, w 
którym to badaniu zbierano generalnie informacje o sytuacji 
dochodowej gospodarstw  domowych w 2007 r. wynika, że w sferze 
ubóstwa relatywnego żył w tym czasie  co szósty obywatel Unii 
Europejskiej -17% osób :

- od 9% w Czechach

- 11% w Słowacji i Niderlandach 

- do 23% w Rumunii

- 26% na Łotwie

 W Polsce wskaźnik zagrożenia ubóstwem relatywnym był taki,  jak  
średnia dla 27 krajów Unii i wyniósł 17%. 
Jednocześnie jednak Polska zaliczała się do grona krajów 
charakteryzujących się najniższym poziomem granic ubóstwa.
 
Mimo że Polska gospodarka dogania kraje Zachodu Europy, proces 
ten postępuje powoli. Według optymistycznych szacunków dopiero w 
roku 2020 uda się jej dogonić dzisiejsze standardy Czech czy 
Portugalii. 

 

 

Źródła:

„Polska, Europa , Świat -opinia publiczna w okresie integracji”        

                     wyd. .naukowe SCHOLAR

 
„Lata tłuste, lata chude - spojrzenie na biedę w społecznościach 

lokalnych”         pod red. Katarzyny Korzeniewskiej i Elżbiety 
Tarkowskiej

 
Strona : Ministerstwo rozwoju regionalnego www.mrr.gov.pl
 
Strona : GUS www.stat.gov.pl