Okres końcowy filozofii starożytnej (I

FILOZOFIA CHRZEŚCIJAŃSKA

(do V w. n. e.)

1. Wiara a filozofia chrześcijan.

W tym samym czasie kiedy powstawały

ostatnie

systemy

starożytne:

ostatnie

systemy

starożytne:

neopitagoreizm i neoplatonizm,

rozpoczął

się rozwój nowej filozofii – filozofii

chrześcijan. Była ona związana z tradycją

starożytną, lecz zakładała nowy,

własny

początek –

wiarę chrześcijańską

Pierwotne chrześcijaństwo, nauka uczniów

Chrystusa nie było systemem filozoficznym

i nie czyniło nawet filozoficznych założeń.

Była to głównie

nauka moralna

. „

A o to trzy

istnieją zasady Pańskie

” – pisał św. Barnaba

–

„

Nadzieja żywota

jako początek i

koniec wiary naszej,

sprawiedliwość

jako

sądu początek i koniec,

miłość

radosna i

weselna

jako

czynów

sprawiedliwych

weselna

jako

czynów

sprawiedliwych

świadectwo”

Nauka ta streszczała się w trzech

pojęciach:

poznanie

prawo

zapowiedź

, a

więc

poznanie Boga, prawo moralne

zapowiedź życia pośmiertnego.

Nie był to system filozoficzny, ale - był to

fundament,

którym

niebawem

fundament,

którym

niebawem

wzniesiono system zawierający całkowitą

teorię Boga i świata, życia i

zbawienia.

2. Filozofia chrześcijan a filozofia Greków.

Chrześcijaństwo zdobywało świat dla swych idei

ale

jednocześnie

wchłaniało

idee

obce,

ale

jednocześnie

wchłaniało

idee

obce,

wnoszone przez nowych wyznawców.

Niektóre części chrześcijańskiego poglądu na

świat nie były wcale wyznaczone przez

pierwotną wiarę, mogąc być rozwijane w ten

bądź inny sposób – stały otworem dla wpływów

obcych.

Inne

–

wyznaczone

przez

wiarę

–

wyznaczone

przez

wiarę

potrzebowały wyjaśnienia i sformułowania

pojęciowego. Pojęcia zaś czerpano głównie

z filozofii greckiej, bo były najdoskonalsze i

tak przepojone myślą religijną, że łatwo

mogły być przystosowane do każdej wiary.

Posługując

się

ideami

Posługując

się

ideami

Platońskimi,

Arystotelesowskimi,

stoickimi,

cynickimi

Arystotelesowskimi,

stoickimi,

cynickimi

potem i

neoplatońskimi

–

formowała się

filozofia chrześcijan:

- Z platonizmu nadawał się do przyjęcia

idealistyczny pogląd na świat

i przekonanie

wyższości świata duchowego

nad

materialnym

- Z arystotelizmu – koncepcja Boga jako

pierwotnej przyczyny

celu świata

- Ze stoicyzmu – pogląd, że

świat materialny

jest

przesycony duchem

- Z cynickiej filozofii – obojętność do rzeczy

doczesnych.

Nawet sceptycyzm okazał się być pożyteczny,

odbierając wartość poznaniu zmysłowemu

rozumowemu

dostarczał

pośrednio argumentów tym, co w

objawieniu

natchnieniu

widzieli źródło poznania prawdy.

Ale fundament chrześcijaństwa był już

utworzony w nauce Chrystusa, zanim te

obce wpływy działać zaczęły.

Grecja

dawała

formy

dla

Grecja

dawała

formy

dla

chrześcijańskiej filozofii, ale gdy były one

niezgodne z pierwotną wiarą, Kościół

odrzucał je pewną ręką.

Wcześni

myśliciele

chrześcijańscy

Wcześni

myśliciele

chrześcijańscy

przejęli greckie definicje filozofii,

nadając

im zwrot odrębny

Podając np. definicję filozofii „

miłość

mądrości”

Jan z Damaszku wyjaśniał „

że

prawdziwą miłością jest Bóg,

więc

miłość

do Boga jest prawdziwą filozofią”,

wymieniając zaś inne określenie, że

filozofia „

jest upodobnieniem się do Boga

”

dodawał, że może być ono osiągnięte przez

mądrość

poznanie

, ale też przez

sprawiedliwość

świątobliwość

3. Okresy filozofii chrześcijańskiej.

Idee chrześcijańskie wprowadzone w

pierwszych wiekach do filozofii europejskiej,

pozostały w niej już na stałe, choć nie

zawsze filozofia uświadamiała sobie swą

przynależność

chrześcijaństwa.

przynależność

chrześcijaństwa.

Szczególny nacisk na tą przynależność

kładła w pierwszych czternastu stuleciach

nowej ery. W tych kilkunastu stuleciach

wyodrębniają się znów

dwa okresy.

Jeden

trwał mniej więcej do VI wieku, to okres,

który zgodnie z przyjętym podziałem należy

jeszcze do starożytności, w którym filozofia

chrześcijańska

rozwijała

się

równolegle

chrześcijańska

rozwijała

się

równolegle

pozachrześcijańską.

Był

dla

niej

czas

pozachrześcijańską.

Był

dla

niej

czas

kształtowania

formułowania

zasadniczych

kształtowania

formułowania

zasadniczych

doktryn.

Podczas gdy późniejsi myśliciele będą doktryny

chrześcijańskiej bronić, lub ją wyjaśniać, myśliciele

pierwszej epoki dopiero ją ustalali. Najbardziej na

tym polu zasłużeni zwani są Ojcami Kościoła

(

Patres

), a nauka ich – nauką Ojców, czyli

patrystyką

Drugi bujny okres chrześcijańskiej

filozofii

paruwiekowym

zastoju

filozofii

paruwiekowym

zastoju

rozpoczął się około VIII wieku i trwał

prawie do końca wieku XIV. Obejmuje on

czas średniowiecza i nazywany bywa

okresem scholastyki

Patrystyka

Filozofia patrystyczna obejmowała kilka odmian:

1. Ze względu na swoje zadania dzieliła się na

apologetyczną

systematyczną

Z jednej strony miała bronić wiary chrześcijan

na zewnątrz i wobec wrogów wykazywać jej

zgodność z wymaganiami rozumu:

miało to być dziełem „obrońców”, czyli

apologetów

Z drugiej zaś, dla wewnętrznego użytku

niezbędne było jednolite i konsekwentne

zebranie poglądów – co było zadaniem

systematyków.

Apologeci

w zależności od aktualnych

sporów i potrzeb opracowywali

doktryny chrześcijańskie.

Systematycy

usiłowali opracować w

całości chrześcijański pogląd na świat,

zaznaczając główne etapy rozwoju filozofii

chrześcijańskiej.

2. Ze względu na miejsce powstania

filozofia

patrystyczna

dzieliła się na Filozofię:

- Wschodu i Zachodu, na:

filozofię Ojców

greckich

(związanych ze środowiskiem

greckim i piszących po grecku) i

Ojców

łacińskich

(piszących po łacinie).

Głównym

ośrodkiem

filozofii

Głównym

ośrodkiem

filozofii

patrystycznej

Wschodzie

była

patrystycznej

Wschodzie

była

Aleksandria, ze słynną szkołą katechetów

oraz Cezarea, Antiochia, Gaza i Ateny.

Na Zachodzie stolicą filozofii patrystycznej

był Rzym, choć i kolonie afrykańskie

wydały wybitnych jej przedstawicieli.

3. Chronologicznie

patrystyka

dzieliła się

na okres przygotowań i poszukiwań, mniej

więcej

do Soboru nicejskiego w 325 roku i

na okres po soborze, gdzie ustalone zostały

podstawowe dogmaty.

Rozwój

systemów

chrześcijańskich

okresu

Rozwój

systemów

chrześcijańskich

okresu

patrystycznego

idąc

coraz

większej

patrystycznego

idąc

coraz

większej

samodzielności wobec wpływów obcych oraz ku

coraz większej zgodności z wiarą, przeszedł przez

cztery główne fazy:

- System

gnostyków

w II w. n. e., będący

pochodzenia poza chrześcijańskiego (

wschodniego

ale nie greckiego

) i

powierzchownie tylko dostosowany do wiary

chrześcijańskiej.

System

Ojców

aleksandryjskich

Ojców

aleksandryjskich

głównie

Orygenesa, z III wieku, wytworzony już

samodzielnie przez chrześcijańskich myślicieli, ale

ciążący ku systemom greckim.

- System

Ojców kapadockich

głównie Grzegorza

Nysseńskiego, z IV wieku, już po soborze w

Nicei, opierający się na poprzednim systemie

Orygenesa, ale uzgadniający go z tradycją

kościelną.

- System

Augustyna

na przełomie IV i V wieku,

w przeciwieństwie do trzech poprzednich,

będący

wytworem

patrystyki

Zachodu,

będący

wytworem

patrystyki

Zachodu,

najbardziej samodzielny i zgodny z wiarą.

Apologeci nie wytworzyli oddzielnych

systemów, ale je pracą swą przygotowali.

Apologeci Wschodu przygotowali system

aleksandryjski i kapadocki, a

apologeci

Zachodu,

których

apologeci

Zachodu,

których

najoryginalniejszym

umysłem

był

najoryginalniejszym

umysłem

był

Tertulian, stanowili etap rozwoju myśli

chrześcijańskiej poprzedzający Augustyna.

Gnostycyzm

był jedną z pierwszych prób

mających na celu przetworzenie wiary

chrześcijańskiej w wiedzę i zbudowanie na jej

podstawie poglądu na świat. Gnostycyzm nie

był wszakże dziełem chrześcijan, lecz tworem

obcym, mechanicznie dostosowanym do

chrześcijaństwa. Był doktryną synkretyczną,

dążącą do zespolenia idei Wschodu i

Zachodu. Operował wyobraźnią raczej, niż

rozumem i przetworzył wiarę nie tyle w

wiedzę, ile w mitologię i teozofię.

Był starszy od chrześcijaństwa, przyjmował

różne postacie i odmiany, rozkwitu doczekał w

połowie II i na początku III wieku, głównie w

Syrii. Do nauki Chrystusa był przystosowany

powierzchownie. Przeważały w nim pierwiastki

babilońskie, egipskie, syryjskie i żydowskie, nie

naukowe lecz religijne. Pierwotnie wystąpił jako

rodzaj mistycznego kultu, dopiero później do

jego treści religijnych przyłączyły się pewne idee

filozoficzne, czerpane głównie z

hellenistycznych, aleksandryjskich systemów,

a szczególnie ów

schemat stopniowej

ewolucji

Boga

materii

, właściwy

systemom

gradulistycznym

Św. AUGUSTYN – AURELIUSZ

AUGUSTYN

(354 – 420)

Wczesnochrześcijański filozof i teolog, stworzył

pierwszy,

rozbudowany

system

filozofii

pierwszy,

rozbudowany

system

filozofii

chrześcijańskiej, od 395 r. biskup Hippony, z

zapałem bronił nauki Kościoła i zwalczał herezje.

1. W teorii poznania Augustyn podobnie jak

Grecy przyjmował, że dla człowieka celem jest

szczęście, ale o szczęściu mniemał, że

dać je może jedynie Bóg.

- do szczęścia potrzebne

jest

poznanie

, lecz

tylko

poznanie Boga

własnej duszy

. „Pragnę znać

Boga i duszę. I nic więcej? Nic więcej”.

Twierdził, że własna myśl jest faktem ze

wszystkich najpewniejszym.

Wszystko

jest

możliwe

oprócz tego, że jestem i myślę. A

zatem: „

Wejdź w samego siebie, we wnętrzu

człowieka mieszka prawda”

(Zasada ta

wypowiedziana

parę

wieków

przed

wypowiedziana

parę

wieków

przed

Kartezjuszem,

stanowiła

odwrócenie

Kartezjuszem,

stanowiła

odwrócenie

dotychczasowego poglądu na poznanie).

Myśl szukająca prawdy została skierowana

ku wewnętrznemu życiu poznającego, a więc

życie psychiczne musiało stać się wzorem dla

pojmowania natury rzeczy.

Umysł ludzki poza własnymi przeżyciami

najlepiej poznaje prawdy wieczne (

lepiej niż

zewnętrzne rzeczy

- Prawdy wieczne w myśli zaś są odbiciem prawd

wiecznych

istniejących obiektywnie

Podobnie jak Platon

uznawał świat idealny,

ale

jego idealny świat był złączony z Bogiem.

Wieczne istnienie jest właściwe tylko Bogu, więc

prawdy wieczne istnieją w Bogu

, są

ideami

Bożymi

. Jeśli więc dusza poznaje prawdę, to

dzięki temu, że istnieje Bóg i jej udziela swych

idei.

Wiedzę,

którą

próżno

zabiegamy

którą

próżno

zabiegamy

przyrodzonymi władzami naszego umysłu, Bóg

udziela duszy drogą oświecenia (

iluminatio

Teorię tę nazwano

iluminizmem

Poznanie umysłowe ma u Augustyna charakter

intuicyjny, umysł dochodzi prawdy wprost, bez

rozumowania.

Przypomnę, że dla Arystotelesa poznanie Boga

było rzeczą rozumowania, dla Augustyna

aktem bezpośredniej

intuicji, kontemplacji,

spotęgowania myśli

– oświecenia, pojętego

jako fakt nadprzyrodzony – dzieło łaski.

Augustyn

sposobem

wpół

Augustyn

sposobem

wpół

racjonalnym

wpół

mistycznym

racjonalnym

wpół

mistycznym

dowodził

naczelnych

tez

metafizyki:

dowodził

naczelnych

tez

metafizyki:

istnienia Boga

nieśmiertelności duszy

Mamy niezachwianą świadomość prawd

wiecznych – wszystko zaś co wieczne

istnieć może jedynie w Bogu, a więc Bóg

istnieje jako źródło prawdy.

Teocentryczna

metafizyka

Augustyn uczynił Boga ośrodkiem myśli

filozoficznej, wykazał przewagę Boga nad

stworzeniem

całkowitą

zależność

stworzeniem

całkowitą

zależność

stworzenia od Boga. Jego

pogląd na świat

był

konsekwentnie teocentryczny z czym łączyły

się także:

przewaga duszy

nad

ciałem

oraz

przewaga uczucia

woli

nad

rozumem

Bóg

jest

najwyższym

bytem,

bytem

Bóg

jest

najwyższym

bytem,

bytem

niezależnym

oraz

przyczyną wszelkiego bytu

jego powstania i wszelkich jego przemian

(

nie tylko stworzył świat, ale nieustannie

zachowuje go, jakby tworząc na nowo –

creatio continua

Bóg

jest

Bóg

jest

najważniejszym

przedmiotem

najważniejszym

przedmiotem

poznania

będąc

jednocześnie

będąc

jednocześnie

przyczyną

poznania

(

za pomocą iluminizmu udziela

prawdy umysłom ludzkim

Bóg jest najwyższym dobrem i przyczyną

wszelkiego dobra. „

Dobro znaczy dla mnie tyle

– co należenie do Boga

”. Dążenie do Boga leży

w naturze człowieka i zespolenie

z Bogiem może jedynie dać mu szczęście.

Dusza jest substancją samoistną nie będąc ani

własnością ciała, ani rodzajem ciała. Nie ma w

sobie nic materialnego i posiada tylko takie

funkcje jak: myśl, wola, pamięć. Wbrew

starożytnym nie ma nic wspólnego z funkcjami

biologicznymi.

Dusza

jest

różna

doskonalsza od ciała

Doskonalsza,

bliższa

Boga.

Jest

Doskonalsza,

bliższa

Boga.

Jest

niezniszczalna

nieśmiertelna

–

bo poznając prawdy wieczne ma udział w

wieczności.

Duszę znamy lepiej niż ciało, gdyż wiedza o niej

jest pewna. Dlatego należy dbać o duszę, a nie o

ciało. Rozkosz zmysłowa jest godna potępienia,

bo wzbudza pragnienie dóbr cielesnych i skłania

do wywyższania ich ponad dobra duchowe.

Zasadniczą postacią życia duchowego nie był

dla Augustyna rozum, lecz

wola

, która w

przeciwieństwie do biernego rozumu jest

czynna (

w ten sposób zerwał ze starożytnym

intelektualizmem

). Nie tylko w naturze ludzkiej,

lecz także w naturze Boga dopatrywał się

pierwszeństwa woli.

Prawdę o Bogu może poznać nie rozum, lecz

wiara, która jest rzeczą raczej woli niż rozumu,

a jeszcze więcej rzeczą uczucia

(

serca

Jeśli prawdę zdobywa się nie samym rozumem, to

tym bardziej dobro. Jeśli poznanie jest bardziej

rzeczą woli i uczucia, to tym bardziej działanie.

Cała filozofia Augustyna była ześrodkowana

w Bogu, jedynym bycie absolutnym i

doskonałym. Wobec niego

świat doczesny utracił

znaczenie

, a jeśli ma znaczenie to tylko jako

dzieło i odblask Boga.

Bez Boga niepodobna ani działać ani poznawać,

ani istnieć. Potrzebne jest oświecenie aby

poznać prawdę, potrzebna łaska aby czynić

dobrze i być zbawionym. W całej

przyrodzie nic dziać się nie może bez udziału sił

nadprzyrodzonych

–

taki

był

nadprzyrodzonych

–

taki

był

supranaturalistyczny pogląd Augustyna na

świat.

Wszystkie gałęzie wiedzy łączyły się u

Augustyna w Bogu. Bóg jako jedyny byt

i prawda – to rzecz metafizyki; Bóg jako źródło

poznania to przedmiot teorii poznania; Bóg jako

jedyne dobro i piękno to przedmiot etyki;

Bóg

jako osoba wszechmocna i pełna miłości – to

rzecz

religii

Stary podział wiedzy świeckiej na

logikę, fizykę

i etykę

pozostał w mocy, ale podstawa jego

uległa zmianie:

to wszystko nauki o Bogu

, ale jedna

jako

o przyczynie poznania

, druga –

bytu

, trzecia –

dobra

Olbrzymia przewaga Boga nad światem miała

u Augustyna swoje źródło w tym, że

wszelkie stworzenie jest skończone, Bóg zaś –

nieskończony.

Nieskończoność

była dla Augustyna

najistotniejszym przymiotem Boga. Świat jest

nicością wobec Niego, bo

co skończone

jest

nicością wobec

nieskończonego

Bóg nie tylko jest bytem nieskończonym, ale i

osobą godną miłości

(personalizm).

Istotę Boga

w jego przekonaniu stanowiła wola. Zerwał z

naturalistyczną koncepcją Boga: Bóg był mu

już nie tylko bytem wiecznym i przyczyną

świata, ale także kierownikiem świata i sędzią.

Nie tylko chrześcijaństwo wydało jednak

teocentryczny pogląd na świat. Teocentryczny

był przede wszystkim

neoplatonizm

, choć Bóg

nie był w nim pojęty jako osoba. W

neoplatonizmie świat był emanacją Boga,

wytworem koniecznym naturalnego procesu,

u Augustyna zaś wolnym dziełem woli

Bożej.

Dla Augustyna świat, jako będący wolnym dziełem

Boga, był dziełem rozumnym, wykonanym wedle

planu:

Bóg w umyśle swym posiada idee, z

których stworzył świat. „Idee są to główne formy

lub zasady rzeczy, trwałe i niezmienne, które

znajdują się w umyśle Bożym”

– to chrześcijański

platonizm.

W Bogu istnieje idealny wzór realnego świata –

egzemplaryzm

Istnieją tedy, jak u Plotyna – dwa równoległe

światy: idealny w Bogu i realny, wykonany w

czasie

przestrzeni

. Przy czym

realny powstał

przez

umieszczenie idei w materii

Świat jest znikomy wobec Boga, niemniej jest

Jego dziełem i przeto jest dobry. „

Cokolwiek

istnieje, o ile istnieje, jest dobrem

”.

Rozwiązanie konfliktu zaproponowane przez

Augustyna stworzyło podwaliny chrześcijańskiej

„

teodycei

”, czyli obrony doskonałości stworzenia.

Pierwszą jego tezą było:

- zło nie należy do przyrody, lecz jest dziełem

wolnych stworzeń (

Bóg ustanowił przyrodę

dobrą, lecz zatruła ją zła wola

);

- zło nie jest realne, jest tylko brakiem dobra

(

nie ma absolutnego zła, jak jest absolutne

dobro

);

- zła jest bądź

pycha

, bądź

pożądliwość

;

pycha

– to chęć by wystarczyć sobie bez

Boga;

pożądliwość –

to zabieganie o rzeczy

przemijające i pozbawione wartości;

- zło pochodzi od człowieka, dobro – od

Boga, czyli

zło jest rzeczą przyrody

, a

dobro – rzeczą łaski

. Dobrzy są jedynie ci,

co dostąpili łaski Bożej. Łaska jest „

dana

darmo

”, nie byłaby łaską, będąc udzielana

za zasługi;

Dla Augustyna nie było godnych łaski. Ludzie

dzielą się na tych: co jej dostąpili, i tych, co nie

dostąpili, choć jedni i drudzy nie zasłużyli na nią.

Ale przez nią jedni są

dobrzy

, a drudzy

źli

Źli

będą potępieni,

dobrzy

zbawieni. Jedna część

stworzeń idzie z Bogiem (

stanowiąc państwo

Boże

), druga przeciw niemu (

stanowiąc państwo

ziemskie)

Zmagania obu państw stanowią dzieje świata.

Podzielił je na sześć okresów. Okres szósty

zaczyna się z narodzinami Chrystusa i kończy

już dzieje ziemskie.

Document Outline