Psychologia makrostruktur

społecznych

dr Katarzyna Growiec

Na dzisiejszym wykładzie

• Podziały społeczne:
- nierówności społeczne
- dobra generujące nierówności społeczne
- ruchliwość społeczna
• Konsekwencje podziałów społecznych
- paranoja zbiorowa
- przetwarzanie informacji społecznej przez

różne grupy społeczne

- jej wpływ na relacje międzygrupowe

Nierówności społeczne

• Nierówności społeczne – mówimy o nich gdy z

członkostwem w pewnej grupie wiąże się nierówny –
łatwiejszy bądź trudniejszy – dostęp/lub szansa dostępu
do cenionych społecznie dóbr.

• Sama odmienność jakieś grupy nie oznacza nierówności.
• Ludzie są wyżsi lub niżsi, starsi lub młodsi – i samo to

zróżnicowanie nie prowadzi do nierówności społecznych.

• Nierówności społeczne to nierówności pod

względem cech społecznych, a nie indywidualnych.

• Cechy społeczne człowieka narzuca mu charakter grup,

do których należy czyli ról i oczekiwań, jakie wiążą się z
przynależnością do określonej kategorii/grupy.

Dobra generujące nierówności społeczne

• Dobra generujące nierówności to dobra materialne,

władza, prestiż, wykształcenie, zdrowie.

• Dobra materialne – potrzebne, aby zaspokajać

potrzeby, ale również kulturowy nakaz bogacenia się.
Kultura może definiować posiadanie jako wartość
autonomiczną. To, że trzeba się ubrać stanowi
potrzebę naturalną, to że trzeba się ubrać u Giorgio
Armaniego stanowi potrzebę kulturową.

• Dobra materialne ułatwiają zdobycie innych dóbr.
• Dobra materialne są ograniczone w sensie

absolutnym (skończona ilość) i relatywnym (podaż nie
nadąża za stale rosnącym popytem).

Władza i prestiż

• Władza:
- Panowanie, wpływanie na innych ludzi.
- Cel autoteliczny, bo władza daje poczucie znaczenia,

siły, bezpieczeństwa.

- Cel instrumentalny, bo można ją wymienić na inne

dobra np. pieniądze.

• Prestiż:
- Szacunek, uznanie społeczne, sława
- Cel autoteliczny, bo prestiż podnosi samoocenę.
- Cel instrumentalny, bo można go wymienić na inne

dobra np. władzę.

Wykształcenie i zdrowie

• Wykształcenie:
- Cel autoteliczny: zaspokojenie ciekawości, rozwój
- Cel instrumentalny: pomaga zdobyć inne dobra
• Zdrowie, kondycja fizyczna:
- Warunek konieczny wszystkich pozostałych dóbr
- Zróżnicowanie zdrowotności warunków pracy czy

zamieszkania

- Kulturowy nacisk na podtrzymanie sprawności i

zdrowia (np. kraje skandynawskie).

Stratyfikacja społeczna

• Ilość posiadanych dóbr wyznacza miejsce w hierarchii

bogactwa, władzy, prestiżu, wykształcenia,
sprawności fizycznej.

• W ramach hierarchii można wyróżnić kategorie

statystyczne.

• Stratyfikacja społeczna (uwarstwienie społeczne) –

grupowe lub pozycyjne różnice w dostępie do
cenionych społeczne celów np. stratyfikacja zarobków/
władzy/ prestiżu.

• Między różnymi stratyfikacjami zachodzi zbieżność

(np. pozycja prezydenta USA) lub dysharmonia (np.
polityk).

Dochody a partycypacja polityczna

Źródło: European Social Survey , 2006-8

Aktywność

Decyl

Contacted

politician or

10.8

11.8

12.7

12.3

14.8

15.1

16.5

18.8

20.1

23.9

Worked in

political party of

2.2

2.7

3.0

2.9

3.4

3.8

4.7

5.4

Worked in

another

9.1

11.8

11.7

14.4

16.0

16.9

21.6

22.0

22.2

25.2

Worn or

displayed

6.0

5.8

6.5

7.3

8.4

9.1

11.8

12.2

13.5

13.1

Signed Petition,

last 12 months

18.5

19.0

20.7

23.0

26.6

26.8

30.0

33.2

34.8

38.1

Taken part in

lawful public

4.3

4.9

5.9

6.4

7.5

7.6

6.9

8.6

8.2

7.9

Boycotted

certain products,

14.2

14.1

15.2

19.8

23.0

24.3

27.0

26.7

32.5

Member of

political party

3.2

4.1

3.2

4.4

4.7

4.4

4.8

4.7

5.9

5.6

Dochód gospodarstwa domowego netto, wszystkie źródła

Warstwy społeczne

• Podobne miejsce w stratyfikacji społecznej

implikuje podobny styl życia, gust, upodobania,
praktyki religijne, sposób spędzania wolnego czasu.

• Wspólnoty – środowiska lub grupy – złożone z ludzi

o podobnie usytuowanych w hierarchiach
stratyfikacji społecznej i powstające ponad i w
poprzek ich innych przynależności grupowych czy
zajmowanych pozycji to warstwa społeczna.

• Realne, zintegrowane całości społeczne (np.

wyższa klasa średnia).

Homogamia małżeńska

• Henryk Domański, Dariusz Przybysz, (2007), „Homogamia

małżeńska i hierarchie społeczne”, Warszawa: Wydawnictwo IFiS
PAN:

• Analiza danych European Social Survey 2002-3, dla 22 krajów
• Homogamia małżeńska – zawieranie związku przez osoby o

podobnym poziomie wykształcenia – jest wskaźnikiem stopnia
otwartości społeczeństwa.

• W świetle najnowszych badań nie da się obronić tezy, że

małżeństwo jest uniwersalną drogą awansu dla kobiet. W 2002
roku na 21 krajów europejskich w dziewięciu wyższy poziom
wykształcenia miała żona.

• Badania z 2002 roku pokazują, że w Europie krajami o

najsilniejszej homogamii małżeńskiej, a zatem o najmniejszej
otwartości, były Włochy, Węgry, Polska i Norwegia

Homogamia małżeństwa a otwartość

społeczeństwa

• Na przeciwległym biegunie sytuowały się Wielka

Brytania, Luksemburg, Hiszpania i Finlandia.

• Jak stwierdzono w odniesieniu do Stanów

Zjednoczonych, najsilniejsza homogamia w zawieraniu
małżeństw występuje między osobami z wykształceniem
wyższym.

• W 2002 r. w szesnastu społeczeństwach europejskich

wystąpiła największa homogamia w małżeństwach,
w których małżonkowie mieli wykształcenie podstawowe,
a tylko w czterech krajach – w małżeństwach między
osobami z wykształceniem wyższym.

Homogamia małżeńska w Polsce (Domański,

Przybysz, 2007)

Wykształ

cenie

małżonkó

1987

1992

1995

1997

1999

2002

2004

Podstawo

we (%)

23,1

20,5

15,5

14,5

12,8

7,5

5,9

niepełne

średnie

(%)

13,4

15,1

15,7

17,9

19,3

21,1

ukończone

średnie

(%)

10,7

12,9

11,9

12,0

11,3

12,7

13,8

powyżej

średniego i

wyższe

(%)

7,1

6,9

7,9

8,3

8,4

11,2

10,7

Małżeństw

homogami

czne

ogółem

54,3

55,5

50,9

50.5

50,5

50,7

51,4

Asymetria wykształcenia małżonków (Domański,

Przybysz, 2007)

Rok badania

198

199

200

2004

Wykształcenie męża

wyższe niż

wykształcenie żony

(%)

22,2

19,7

20,7

21,9

19,0

17,0

18,02

Wykształcenie żony

wyższe niż

wykształcenie męża

(%)

23,5

24,7

28,3

27,5

30,4

32,1

30,57

Ruchliwość społeczna

• Ruchliwość społeczna (pionowa) – gdy ludzie

przemieszczają się pomiędzy pozycjami i grupami
ulokowanymi na różnych szczeblach hierarchii
stratyfikacyjnych np. awans zawodowy, małżeństwo z
osobą o wyższym statusie edukacyjnym.

• Awans zawodowy może obejmować całe kategorie

społeczne np. ludność wiejska migrująca do miast.

• Szerokie i radykalne zmiany społeczne mogą

prowadzić do zmiany samych skal stratyfikacyjnych.

• Pewne zawody czy warstwy społeczne charakteryzuje

ekskluzywność (selekcja kandydatów, procedura
przyjęcia).

Zgubiony portfel nowozelandzkiej doktorantki na

konferencji EASP w Sztokholmie, 2011

Przyczyny nieufności

•

Wnioski formułowane przez jednostki odnośnie intencji i
motywów działań innych osób wywierają wpływ na
ocenę tego, w jakim stopniu tym osobom zaufać.

•

Nieufność i podejrzliwość pojawiają się wtedy, gdy
jednostki przypisują twierdzeniom i deklaracjom innych
osób brak wiarygodności, a ich działaniom wrogie
motywy lub zwodnicze intencje.

•

Dzieje się tak zwłaszcza gdy: przyczyny działania innych
osób są niejednoznaczne, niepewne; gdy jednostka
odczuwa strach i zależność od innych osób, jest mało
pewna siebie oraz ma niskie oczekiwanie wzajemności
ze strony innych osób (Deutsch, 1973; Tyler, 1993).

Nieufność jako zjawisko funkcjonalne

• Nieufność to uogólnione oczekiwanie lub

przekonanie, że inne jednostki nie są godne zaufania
(Julian B. Rotter, 1980, Svenn Lindskold, 1978).

• Przekonanie te jest formułowane na podstawie

historii interakcji z innymi.

• Nieufność – w tym ujęciu – jest ściśle związana z

wymianami, które zawierały powtarzające się
niedotrzymanie zasady wzajemności.

• Podejrzliwość jest poznawczym komponentem

nieufności.

• Może być funkcjonalna i racjonalna.

Nieufność jako zjawisko niefunkcjonalne

• Morton Deutsch: nieufność patologiczna to sztywna,

niezmienna tendencja do działania w sposób podejrzliwy,
niezależnie od sytuacji czy konsekwencji takiego
działania. Wyolbrzymiona skłonność do nieufności, która
może się pojawić nawet w wypadku braku określonych
doświadczeń czy interakcji, które ją usprawiedliwiają.

• Nieufność domniemana.
• Marilynn Brewer: samo kategoryzowanie jednostek

sprawia, że członków grupy obcej traktujemy jako mniej
godnych zaufania, mniej uczciwych oraz mniej skłonnych
do współpracy. Zaufanie zarezerwowane jest więc dla
grupy własnej.

Człowiek jako intuicyjny audytor społeczny

• Koncepcja Roberta Boyla i Philipa Bonacicha
• Jednostka skrupulatnie prowadzi zapis przeszłych wymian i

transakcji z członkami grupy obcej i własnej

• Historia interakcji z członkami grupy własnej jest inaczej

„księgowana” niż historia interakcji z członkami grupy
obcej.

• Grupa obca traktowana jest jako całość. Jeśli jedna osoba z

tej grupy wyrządziła krzywdę – jest to tożsame z sytuacją,
gdy każdy z tej grupy ją wyrządził.

• Sprawia to, że nadużycie zaufania przez jednego członka

grupy obcej, może być odpłacone innemu członkowi grupy
obcej. Adresat odwetu postrzega to jako nieuzasadnioną
agresję.

Roderick M. Kramer, Paranoja zbiorowa

• Profesor psychologii na

University of Stanford (USA)

• Główne obszary

zainteresowań: zaufanie,
konflikt, kooperacja,
kreatywność, relacje
międzygrupowe, procesy
grupowe

• Autor ponad 100 artykułów

naukowych, które
opublikował m.in. w Journal
of Personality and Social
Psychology

Paranoja zbiorowa

• Roderick M. Kramer: paranoja zbiorowa to zbiorowe

przekonanie, które skupia się na idei bycia nękanym,
zagrożonym, skrzywdzonym, ujarzmionym, prześladowanym,
niesprawiedliwie traktowanym, lekceważonym przez wrogą
grupę obcą.

• Zarówno grupa własna jak i grupa obca są ujmowane na

poziomie grupy lub kategorii społecznej.

• Paranoja zbiorowa jest szczególnie częsta, w hierarchicznym

systemie społecznym.

• Grupy, które mają niski status i mało władzy, charakteryzuje

większy lęk przed wyzyskiem/byciem oszukanym i chroniczna
podejrzliwość. Grupy o wysokim statusie boją się, że zostaną
zastąpione przez innych, więc skupiają się na kontrolowaniu
potencjalnych konkurentów.

Przyczyny paranoi zbiorowej

•

Paranoidalna percepcja społeczna powstaje wtedy, gdy
jednostki mają podwyższone poczucie
samoświadomości, uznają że są poddawane
intensywnej obserwacji i ocenianiu lub są niepewne
swojego statusu czy pozycji społecznej.

•

Na podwyższenie samoświadomości wpływa
autokategoryzacja (np. sytuacja jedynej kobiety w zespole
-> oparte na płci atrybucje są bardziej dostępne podczas
społecznego przetwarzania informacji).

•

Gdy jednostki czują, że są poddawane ocenie, mają
tendencję do nadmiernego przypisywania osobistych i
diagnostycznych przyczyn zachowaniom innych (Kramer,
1994).

Paranoja zbiorowa a poddawanie ocenie

• Nawet wówczas gdy są dostępne wiarygodne,

nieosobiste wyjaśnienia, jednostki mają tendencję do
lekceważenia ich.

• Przykład: grupy wyodrębnione przez płeć, wyznanie,

grupę etniczną, wiek, prestiż

• Rosabeth Kanter: kobiety pracujące w amerykańskich

korporacjach czują się tak, jak gdyby znajdowały się
nieustannie na widoku publicznym w przeciwieństwie do
ich bardziej licznych kolegów.

• Osoby z grup o niższym statusie przetwarzają informacje

w sposób bardziej czujny. Prowadzi to do nadinterpretacji
zachowania innych (większej nieufności).

Paranoja zbiorowa a niepewność własnego

statusu

• Susan Fiske: ludzie są czujni i ostrożni w przetwarzaniu

informacji, gdy tego potrzebują. Gdy nie – polegają na
stereotypach i schematach. Ludzie pozbawieni władzy
są stereotypizowani, podczas gdy posiadający władzę
są szczegółowo (nad)interpretowani.

• Zawiedzenie zaufania niesie ze sobą więcej informacji i

jest bardziej diagnostyczne niż dotrzymanie obietnicy.

• Ludzie przypisują ogromną psychologiczną wagę do

swojego położenia w systemach i interakcjach
społecznych (wnioskowanie na podstawie
okazywanego szacunku i poświęcanej uwagi).

Paranoja zbiorowa i jej konsekwencje

• Grupy o niskim/niepewnym statusie aktywnie poszukują

informacji na temat swojego położenia.

• Prowadzi to rozdarcia: znalezienie dokładnych informacji a

poszukiwanie wsparcia i pocieszenia.

• Umiarkowany niepokój przy przetwarzaniu informacji

społecznej jest funkcjonalny, bo służy podjęciu działań
zaradczych.

• Zbyt silny – prowadzi do nadinterpretacji i mylnego

odczytania informacji społecznej.

• Myślenie dysforyczne – roztrząsanie i przemyśliwanie, a

także przeżywanie na nowo zdarzeń (przyjemnych i
nieprzyjemnych). Może przyczyniać się do paranoidalnej
percepcji społecznej.

Poznawcze konsekwencje paranoi zbiorowej

• Wzbudzenie rozmyślania dysforycznego o motywach

innych osób wzmacnia wobec nich nieufność i
podejrzliwość („Skoro tyle o tym myślałam, to musi to
być prawda”).

• Nadwrażliwość i nadinterpretowanie prowadzą do:

błędu atrybucji w postaci nadmiernego przypisywania
innym złych, wrogich motywów, stronniczego
akcentowania historii interakcji (kto jest agresorem, a
kto ofiarą w tej interakcji), wyolbrzymionego
postrzegania spisku.

• Zbyt osobiste i negatywne atrybucje są wzmacniane

przez nieśmiałość.

Emocjonalne i behawioralne konsekwencje paranoi

zbiorowej

• Reakcja emocjonalna: agresja moralna, która powstaje

u jednostek, które czują, że są traktowane w sposób
nieuczciwy, niesprawiedliwy i niegodny zaufania.

• Agresja moralna jest związana z silnym gniewem i

pragnieniem zemsty (przemoc i odwet w relacjach
międzygrupowych).

• Obronna odmowa współpracy: odrzucenie współpracy

umotywowane chęcią obrony – ochrony własnej
pomyślności. Rezultatem tego jest seria wzajemnych
rozczarowań i pozornie usprawiedliwionych działań, które
wzmacniają nieufność i podejrzliwość międzygrupową.
Samospełniające się proroctwo.

Przykład: obserwacja uczestnicząca Barbary

Ehrenreich

• Książka: „Za grosze. Pracować i (nie) przeżyć”, (2006),

Warszawa: Wydawnictwo WAB

• W USA książka ukazała się w 2001 roku. Tytuł oryginału:

„Nickel and Dimed: On (Not) Getting By in America”.

• Czas trwania eksperymentu: 1998-2000. Autorka

podejmowała pracę: kelnerki, sprzątaczki, opiekunki
chorych na Alzheimera., pracownika sklepu.
Wynagrodzenie: 6-7 dolarów za godzinę.

• Zmieniła miejsce zamieszkania i styl życia – dostosowała je

do tego, na ile mogła sobie finansowo pozwolić.

• Cel: jak związać koniec z końcem, wykonując najgorzej

płatną pracę. Jaki jest świat osób najgorzej zarabiających.
Jak zmienia się osobowość, gdy zmieniamy klasę społeczną.

Wyniki eksperymentu

• Zaskoczenie: nikt ze

współpracowników/
przełożonych nie domyślił się,
że autorka jest osobą
wykształconą (dr biologii)

W książce opisano:
• Przykłady i konsekwencje

paranoi zbiorowej:
nadwrażliwość na okazywany
szacunek wobec pracowników,
nieustanne podejrzenia o
zażywanie narkotyków ze
strony przełożonych, odmowę
współpracy (kradzieże)

Pracujący biedni (ang. working poor)

• Przykłady zmiany własnej

osobowości: napady lęku i
paniki, opryskliwość i
wrogość, mniej odwagi,
reakcje nerwicowe

• Trudno jest wyjść z biedy

(brak pieniędzy na kaucję za
wynajęcie mieszkania
powoduje, że osoby mało
zarabiające płacą więcej, bo
wynajmują pokój w hotelu).
50-60% wynagrodzenia
pochłania rachunek za
wynajęcie lokum np.
przyczepy kempingowej.