Szkolenie dla Sędziów

Akademia Medyczna we Wrocławiu

Katedra Medycyny Sądowej

Prof. dr hab. Barbara Świątek

NIEZNAJOMOŚĆ REGUŁ

OPINIODAWCZYCH A WARTOŚĆ

OPINII SĄDOWO-LEKARSKICH

Spełnianie czynności biegłego sądowego

charakteryzuje się dwiema cechami:



praca biegłego podporządkowana jest

celom zleceniodawcy (policji, prokuraturze,

sądom),



biegły nie podejmuje decyzji finalnej, lecz

jedynie przedkłada propozycję oceny

konkretnej sytuacji życiowej, stanowiącej

przedmiot sprawy.

Ostateczną decyzję, zgodną lub niezgodną z

propozycją biegłego podejmuje

zleceniodawca. Może on także, w celu

upewnienia się co do prawdziwości

zaproponowanej oceny zdarzeń, zasięgnąć

opinii innego biegłego

Art. 193 k.p.k. stanowi, że

„Jeżeli

stwierdzenie okoliczności mających

znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy

wymaga wiadomości specjalnych,

zasięga się opinii biegłego lub biegłych.

W celu wydania opinii można też

zwrócić się do instytucji naukowej lub

specjalistycznej”

i dalej w art.195 k.p.k. –

„...do pełnienia czynności biegłego jest

obowiązany nie tylko biegły sądowy

lecz także każda inna osoba, o której

wiadomo, że ma odpowiednią wiedzą w

danej dziedzinie”.

W uzasadnieniu

rządowym co do treści

tych artykułów podano:

„Unormowanie

problematyki biegłych

podkreśla, w

przeciwieństwie do k.p.k.

z 1969 r., indywidualny

charakter tego źródła

dowodowego i osobistą

odpowiedzialność

biegłego za wydaną

opinię, niezależnie od

tego, czy chodzi o opinię

jednej, konkretnej osoby,

kilku osób ...czy też o

opinię instytucji naukowej

lub specjalistycznej”.

Powyższe artykuły przyjmują zatem

konieczność posiadania przez potencjalnego

biegłego wyłącznie jednej cechy –

„wiadomości specjalnych”

, czyli

„odpowiedniej wiedzy”

. Brak jest zatem

jakichkolwiek, zapisanych w prawie innych

wymagań w stosunku do biegłego np.

znajomości reguł opiniodawczych,

umiejętności ustalania związków

przyczynowo-skutkowych i transformacji

języka medycznego na język prawniczy, co z

kolei wymaga znajomości przepisów prawa

w reprezentowanej przez biegłego dziedzinie

. Brak jest także, na poziomie ustawy, zapisu

o wymogach, odnoszących się do zalet

osobowościowych i postawy etycznej

biegłego.

Kodeks stworzył

możliwość wyboru

pomiędzy:



biegłym sądowym,

a zatem osobą

wpisaną na listę

biegłych sądu

okręgowego,



instytucją naukową

lub specjalistyczną,



inną osobą.

W k.p.k. obowiązującym do 1997 r instytucja

naukowa – jako potencjalny biegły – wymieniona

była na pierwszym miejscu. Zdaniem T. Widła

(wyrażonym w 1992 r) „ Zostało to odczytane jako

zachęta do preferowania w wyborze właśnie

instytucji. ... Trzeba przyznać, że istnieją argumenty

przemawiające za preferencja tego źródła.

Najważniejsze z nich to:

dobrze wykształcona, a następnie dokształcana

kadra,



możliwość konsultacji koleżeńskiej... ,



instytucja kontroli wewnętrznej, dość skutecznie

zapobiegająca niesumienności, nonszalancji i

popadaniu ekspertów w rutynizm,



specjalistyczna aparatura i dostęp do literatury

przedmiotu – krajowej i zagranicznej,



możliwość wdrażania nowych, doskonalszych

metod własnych lub cudzych, sprawdzonych w

podejmowanych przez siebie badaniach,



możliwość przeprowadzania badań

kompleksowych...”

Tą preferencję zmienił nowy k.p.k.,

wymieniając w pierwszej kolejności

biegłego sądowego. Zbudziło to

kontrowersje i dyskusję , w której

kodyfikatorzy bagatelizowali kolejność

wymienionych biegłych utrzymując, że

każda z wymienionych możliwości ma

taką samą wartość

W tym samym opracowaniu T. Widła przyjmuje

także, że zapisy k.p.k. (z 1969 r) preferują

powoływanie biegłego sądowego z listy i za tą

„preferencją przemawiają istotne argumenty

merytoryczne a w szczególności racje

prakseologiczne”. Uważa bowiem za bardzo ważne

deklarację takiej osoby o gotowości pełnienia

czynności biegłego i łatwe nawiązywanie z nim

kontaktu przez ograny procesowe. Przyjmuje także ,

że właśnie taki biegły „...potrafi rozumować

językiem decydenta i komunikować się z nim w

takim języku. Taki biegły potrafi przekładać

problemy z języka prawniczego na język

reprezentowanej dyscypliny i odwrotnie – wyniki

swych badań i wyciągnięte z nich wnioski potrafi

przełożyć z języka obserwacyjnego na język

prawniczy”.

Z tymi ostatnimi wywodami, w oparciu

o wieloletnią praktykę biegłego nie

możemy się zgodzić. Biegli z listy,

zazwyczaj klinicyści, posiadają

rzeczywiście wiadomości specjalne ze

swojej dziedziny, ale skąd mają znać

język prawniczy i posiadać umiejętność

przetwarzania wiadomości medycznych

na potrzeby konkretnego postępowania

sądowego nie mówiąc już o

podstawach wiedzy prawniczej ?

Brak jest z tej dziedziny jakichkolwiek

szkoleń podyplomowych.

Umiejętność przetwarzania wiedzy

medycznej na język prawniczy i

stosowanie reguł (zasad)

opiniodawczych zapewniają przede

wszystkim specjaliści medycyny

sądowej i w swej dziedzinie –

doświadczeni psychiatrzy. Medycy

sądowi nie są zazwyczaj biegłymi

sądowymi „ z listy” lecz pełnią

obowiązki biegłego przy powołaniu

„instytucji naukowej” jaką jest Zakład

Medycyny Sądowej Akademii

Medycznej.

Naszym zdaniem w pewnej kategorii spraw

tj. w sprawach ustalających prawidłowość

postępowania lekarskiego (ustalanie „błędu

lekarskiego”) obowiązkowo opiniować

zawsze powinny zespoły , złożone z medyka

sądowego i klinicystów. Także opinie cywilne,

wymagające oceny wielospecjalistycznej

winne być opracowywane przez takie

zespoły, choć w takich sprawach może być

problematyczne czy dany klinicysta jest

„biegłym” czy „specjalistą”, ponieważ

niejednokrotnie ustala on specjalistyczny

stan zdrowia powoda, a wnioski wyciąga już

medyk sądowy

Z powodu ograniczonej ilości medyków sądowych w

Polsce ,organy procesowe są zatem zmuszane do

powoływania biegłych sądowych z „listy” lub z poza

niej – to ostatnie czyni klinicystę „biegłym do

sprawy”. Są niewątpliwie wśród klinicystów

kompetentni biegli, posiadający oprócz wiedzy

specjalistycznej, znajomość reguł opiniowania,

podstaw prawa i języka prawniczego a także, co jest

niezwykle ważne umiejętność zachowania

obiektywizmu i - w razie potrzeby – przyznania się

do niewiedzy i braku możliwości jednoznacznej

odpowiedzi na stawiane pytania. Z naszej praktyki

wynika, że im mniejsza wiedza i doświadczenie

biegłego, tym jego opinie są bardziej stanowcze;

stopień stanowczości i jednoznaczności maleje w

miarę doświadczenia zawodowego i kontaktów z

organami sądowymi

Najlepiej wymogi w stosunku do biegłego

ujął W.Juchacz , uważając, że o jego

kompetencji decydują następujące cechy:



zakres wiedzy,



doświadczenie życiowe,



umiejętność wyjaśniania okoliczności

zgodnie z doświadczeniem życiowym ,

aktualną wiedzą i zasadami logiki,



umiejętność przedstawiania myśli w sposób

pełny, zrozumiały, logiczny, bez

wewnętrznych sprzeczności,



postawa etyczna, obiektywizm,

bezstronność, niezależność, wykonywanie

czynności z całą sumiennością i

bezstronnością.

Celem niniejszego opracowania jest ustalenie jak

nieznajomość reguł opiniodawczych może wpływać

na treść merytoryczną i wartość dowodową opinii.

Problem ten przybliżymy w oparciu o konkretna

sprawę sądową , w której wydawał opinię Zakład

Medycyny Sądowej . W postępowaniu sądowym, po

wyjaśnieniach medyka sądowego nie zostały przez

żadną ze stron sformułowane zarzuty niejasności

bądź sprzeczności w opinii. Sąd jednak,

prawdopodobnie na żądanie obrońcy, który wyrażał

swe niezadowolenie z nieobecności na rozprawie

sądowej profesora położnictwa – współautora opinii

(nie pozwalał mu na to stan zdrowia), powołał

indywidualnego biegłego – profesora położnictwa dla

wydania ponownej opinii. Opinia – sprzeczna z

poprzednią - została wydana a medyk sądowy

ponownie wezwany do sądu.

Opinie dotyczyły porodu u młodej kobiety –

pierwiastki, po prawidłowo przebiegającej ciąży.

Skrótowo różnice opiniodawcze przedstawiają się

następująco:

Opinia zespołowa

Opinia indywidualnego

biegłego

Miednica zwężona

Mierzenie miednicy jest

przeżytkiem

Duży płód (bez bad.USG)

Płód ważył na sekcji nieco

ponad 4000 g a więc nie

taki duży

Zaburzenia ASP

Tak, ale można je różnie

interpretować

Przedłużający się II okres

porodu

Pojęcie książkowe , w

praktyce może być

znacznie dłuższy

Olbrzymie przedgłowie

Może się zdarzyć przy

porodzie fizjologicznym

Niewspółmierność

płodowo – matczyna

Nie ma

niewspółmierności, bo

dziecko

urodziło

się drogami naturalnymi,

Przyczyną „złego

urodzenia i śmierci”

dziecka było

niedotlenienie wewnątrz-

maciczne

Nie wiadomo co było

przyczyną śmierci

Medyk sądowy, po wysłuchaniu powyższej opinii

podtrzymał zespołową opinię i na stosowne

pytania sądu wyjaśnił, że jego zdaniem biegły –

profesor położnik złamał podstawowe reguły

opiniowania gdyż:



dane uzyskane ex post (masa ciała płodu, fakt

urodzenia się dziecka siłami natury) użył do

oceny sytuacji ex ante ,



dokonał cząstkowej oceny szczegółów

zdarzenia, nie powiązał ich w całość, ale dokonał

ogólnej konkluzji,



powoływał się na bliżej nieokreślone, być może

obowiązujące w innych krajach zasady

postępowania lekarskiego, podczas gdy biegły

musi przypadek oceniać w odniesieniu do

wiedzy medycznej obowiązującej w Polsce i w

określonym czasie.

Powyższa sprawa doskonale udowadnia

ważność znajomości reguł opiniowania

przy konstruowaniu opinii. Przedstawia

jak można, łamiąc te zasady, z

logicznie układającego się ciągu

przyczynowo-skutkowego konkretnego

zdarzenia uczynić zdarzenie, w którym

skutek stał się niewytłumaczalnym

faktem.

Obserwowane w naszej praktyce inne

uchybienia w stosowaniu reguł

opiniodawczych związane są zazwyczaj ze

sprawami „o błąd lekarski”. Są to m.in.:



powoływanie się przy wydawaniu opinii na

konkretne podręczniki, bądź piśmiennictwo,

co czasem robi wrażenie, że biegły swego

doświadczenia i zdania na określony temat

nie ma,



negatywna ocena postępowania lekarza, z

wyszczególnieniem nieprawidłowości i

przyjęcie w konkluzji opinii, że były to

„niedopatrzenia” nie będące błędem

lekarskim. Zdarza się nawet, że biegli

przyjmują iż lekarz nie zachował należytej

ostrożności i staranności ale nie uznają tego

za postępowanie noszące znamiona błędu

lekarskiego

utożsamianie braku konkretnego skutku

(śmierci,

uszkodzenia

ciała,

rozstroju

(śmierci,

uszkodzenia

ciała,

rozstroju

zdrowia) z brakiem możliwości kwalifikacji

karnej

nieprawidłowego

postępowania

karnej

nieprawidłowego

postępowania

lekarskiego. Wynika to z nieznajomości

przepisów k.k., którego art. 160 stanowi o

tym, że karalnym skutkiem przestępnego

działania

jest

także

narażenie

działania

jest

także

narażenie

bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty

życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. W

sprawach tych dodatkowo biegły dowiaduje

się o braku skutku ex post czyli np. po

zakończeniu leczenia, podczas gdy jego

obowiązkiem jest ocena sytuacji w której

lekarz popełnił błąd,



bezprzedmiotowe wyjaśnianie w opinii

zasad, które zdaniem biegłego

obowiązują przy ocenie czy zaistniał

błąd lekarski. Podają więc, że błąd

lekarski można przyjąć tylko wówczas

gdy:



lekarz dopuścił się nieprawidłowego

działania (bądź zaniechania) tj.

postępowania niezgodnego z zasadami

aktualnej wiedzy medycznej,



wystąpił konkretny skutek tego

nieprawidłowego działania,



lekarz ponosi winę

Takie podejście do oceny konkretnego

zdarzenia świadczy o niewiedzy biegłego o

prawnych rodzajach skutków, a ponadto

biegły w rażący sposób przekracza swe

kompetencje, gdyż o winie lekarza decyduje

nie on, lecz sąd,



ustalanie prawidłowości postępowania

lekarskiego w zależności od przestrzegania,

bądź nie procedur, obowiązujących w danej

jednostce medycznej. Np. w jednej ze spraw

biegły przyjął, że pozostawienie ciała obcego

w polu operacyjnym nie stanowiło błędu

lekarskiego, bo zdarza się to w całym

świecie, a przede wszystkim operator

przestrzegał procedur operacyjnych.

Obowiązującą procedurą w tym szpitalu był

brak procedur a zatem brak obowiązku

liczenia po operacji materiału

opatrunkowego,



nieznajomość podstaw prawa

medycznego tj. treści art. 192 k.k. i

ustawy o zawodzie lekarza.



używanie w opinii określeń wyjątkowo

nieprzydatnych dla oceny prawnej

czynu np. „można powiedzieć”,

„można sądzić”,” należy się jednak

zastanowić czy”, „należy jednak

wyrazić zdumienie tym, że”, „być

może” – powyższe cytaty pochodzą z

jednej opinii,



nieuzasadnione przyjmowanie „błędu

lekarskiego organizacyjnego” jako

przyczyny wszelkich nieprawidłowości

w postępowaniu z pacjentem.

Odpowiedzialne stają się wówczas

bliżej nieokreślone okoliczności,

podczas gdy w przypadkach

rzeczywistego błędu organizacyjnego

narażającego życie i zdrowie pacjentów

na niebezpieczeństwo odpowiada

osoba fizyczna np. ordynator oddziału

W innych opiniach, wydawanych przez

indywidualnych biegłych i to zarówno w

sprawach karnych jak i cywilnych spotykane są

także błędy opiniowania, a mianowicie:



przyjmowanie jako podstawę opiniowania

wyłącznie dowodów osobowych (np. zeznań

świadków) i wydawanie pewnej opinii zamiast

opinii abstrakcyjnej,



przyjmowanie za bezsporne rozpoznań i

wyników badań (np. histopatologicznych)

przeprowadzonych przez innych lekarzy.



powoływanie się na ustalenia gremiów

zawodowych.



zbyt pochopne przyjmowanie związku

przyczynowo-skutkowego w przypadku

zaistnienia związku czasowego.



nieuzasadnione przyjmowanie

niezdolności do uczestniczenia w

postępowaniu karnym i odbywaniu

kary pozbawienia wolności w związku

ze złym stanem zdrowia.



wydawanie opinii w oparciu o niepełną

wiedzę np. w oparciu o dane zawarte w

karcie informacyjnej, bez znajomości

całości dokumentacji lekarskiej czy też

po zapoznaniu się z dokumentacją

wyłącznie z okresu zdarzenia i po nim,

bez jej znajomości z okresu przed

zdarzeniem

Powyżej opisano najczęstsze, spotykane w

opiniach błędy opiniodawcze. Na

zakończenie przytoczymy drastyczny

przypadek, w którym opinia

niekompetentnego lekarza doprowadziła do

wielomiesięcznego aresztu ojca dziecka i

rozpadu rodziny. Sprawa dotyczyła

wykorzystania seksualnego 4-letniej córki

przez ojca. Doniesienie do prokuratury

złożyła babcia. Lekarka - ginekolog,

powołana jako biegła , zbadała

dziewczynkę , opisując tak jej stan w opinii:”

srom w całości zaczerwieniony, błona

dziewicza porozrywana na całym obwodzie,

rdzawa wydzielina pokrywająca szczepki

błony dziewiczej. ...Uszkodzenie błony

dziewiczej mogło nastąpić w okresie

ostatniej doby”.

Ojciec dziecka został zatrzymany i osadzony w

areszcie. Po kilku miesiącach sprawa znalazła się w

sądzie i sędzia zaczął mieć wątpliwości co do jakości

opinii. Doszło do ponownego zbadania dziecka w

Zakładzie Medycyny Sądowej. Błona dziewicza była

cała, stwierdzono zaczerwienienie błony śluzowej,

związane z brakiem higieny. Po 8 miesiącach pobytu

w areszcie, ojciec dziecka został uwolniony i uznany

przez sąd za niewinnego. Prokurator odwołał się od

wyroku. Sąd Apelacyjny dążył do konfrontacji

biegłych. Ginekolog uchylała się od tego,

podtrzymując swą opinię na piśmie :”...błona

dziewicza w dniu badania była porozrywana. ...

Badaniem ginekologicznym po kilku miesiącach

można było stwierdzić błonę dziewiczą, która u tak

małego dziecka mogła ulec zbliznowaceniu...”. Sąd

przychylił się do opinii Zakładu. Zwracam uwagę na

określenie „szczepki” błony dziewiczej, które

najprawdopodobniej miały oznaczać strzępki, lecz te

występują jedynie u kobiety po porodzie. Poza tym

niezwykłością, nawet u małego dziecka, jest

zrośnięcie się przerwanej błony dziewiczej.

Powyższe uwagi, dotyczące prawidłowości

opiniowania przez różnych biegłych wypływają z

długoletniego doświadczenia medyczno-sądowego. Z

pewnością nie wyczerpują wszystkich problemów,

ale niewątpliwie mówi się i pisze o nich zbyt rzadko.

Co prawda błądzić jest rzeczą ludzka, ale błędy nie

powinny wynikać z nieznajomości reguł

obowiązujących przy czynnościach, których lekarz,

niejednokrotnie dobrowolnie się podejmuje.

Nieznajomość reguł opiniodawczych nie zawsze

może być równoważona odpowiednią wiedzą w danej

dziedzinie

Document Outline