NATURA CZY KULTURA - 

CZYNNIK BIOLOGICZNY 

I SPOŁECZNY 

W ROZWOJU 

CZŁOWIEKA

 

Prezentacja opracowana przez M.Kochan-Wójcik

Wykład opracowany przez zespół psychologów CEN UWr.

1

OD CZEGO ZALEŻĄ RÓŻNICE 

INTELEKTUALNE I 

OSOBOWOŚCIOWE ?

 

GENY

ŚRODOWI

SKO

2

ROLA GENÓW

badanie inteligencji i cech 

osobowości osób o rożnym stopniu 

pokrewieństwa

3

ŚREDNIE KORELACJE Z 

WYBRANYCH BADAŃ 

NAD BLIŹNIĘTAMI 

DOTYCZĄCE RÓŻNYCH 

ZDOLNOŚCI

4

Opr. na podst. Firkowska-Mankiewicz A. (1993) Spór o inteligencję człowieka. PAN IFiS, Warszawa

5

KORELACJA WSPÓŁCZYNNIKÓW 

INTELIGENCJI W ZALEŻNOŚCI OD STOPNIA 

PODOBIEŃSTWA GENETYCZNEGO

 

Opr. na podst. Firkowska-Mankiewicz A. (1993) Spór o inteligencję człowieka. PAN IFiS, Warszawa

6

ROLA ŚRODOWISKA

analiza wpływów środowiskowych 

na rozwój jednostek

7

Badania nad 

szczurami 

Wyodrębniono dwie grupy szczurów:
• zdolne
• mało zdolne

Wychowywano je w trzech typach 

warunków:

• przypominających środowisko naturalne
• wzbogaconych
• zubożonych

8

Badanie umiejętności 

szczurów

- 

wyniki badania

Opr. na podst. Firkowska-Mankiewicz A. (1993) Spór o inteligencję człowieka. PAN IFiS, Warszawa

9

Wnioski z badań

Uwarunkowania środowiskowe 

pozwalają na rozwój potencjału 

znacznie ponad przeciętną, jednak 

uwarunkowania genetyczne wydają 

się być w pewnym momencie barierą 

nie do przekroczenia. 

10

HIPOTEZA PROGU: 

Rozwój intelektualny zależy zarówno od genów jak i środowiska w tzw. 

dolnym przedziale -niekorzystnych oddziaływań środowiskowych.

Powyżej pewnego progu (gdy warunki materialno-kulturowe kształtują 

się pomyślnie), rozwój intelektualny ogranicza już wyłącznie genotyp.

ŚRODOWISK
O

GENOTYP

KORZYSTNE

WARUNKI 
MATERIALNO-
KULTUROWE

NIEKORZYSTN
E

11

Czym są

dobre warunki 

środowiskowe ?

•Otoczenie rodzinne 

•Edukacja

12

Stres psychospołeczny

Dochód rodzinny

Status rodzinny 

Ilość dzieci w rodzinie

Wiek rodziców

Wykształcenie rodziców

Aspiracje rodziców

Nacisk na osiągnięcia 

dziecka

Styl wychowania

Otoczenie rodzinne:

13

Edukacja:

•charakter działań nauczycieli podczas lekcji
•nagradzanie uczniów za osiągnięcia
•zapewnianie dobrych warunków do nauki
•obarczanie osobistą odpowiedzialnością za 

uzyskiwane wyniki 

•stopień nacisku na 

osiągnięcia szkolne

(Rutter 1979)

14

Jak wyjaśnić podobieństwo 

zachowań i losów życiowych 

oddzielnie wychowywanych 

bliźniąt jednojajowych ?

HIPOTEZA   INTERAKCYJNA

15

ale to GENY 
decydują o sposobie 
poznawania świata 
przez człowieka oraz 
organizowania 
środowiska, w 
którym człowiek żyje. 

GENY

 
 

Rozwój jest efektem 
dziedziczenia i wpływów 
środowiska,

HIPOTEZA   INTERAKCYJNA

16

Sposoby wpływu genotypu 

na środowisko

:

• pasywny
• realizujący się na zasadzie 

wywołania (evocative)

• aktywny

17

PODSUMOWANIE

opr. Elżbieta Małkiewicz

18

• możliwości poznawcze zależą w dużej mierze od 

uwarunkowań genetycznych

• wzbogacone środowisko pomaga zwłaszcza tym, których 

możliwości są niższe, ograniczone

• aktywność i praca pozwalają także rozwinąć słabsze 

strony człowieka - należy mu stworzyć taką szansę

• im mniejsze dziecko, tym większa możliwość 

pozytywnego wpływu środowiskowego

• pozwólmy dzieciom na własną aktywność żeby mogły 

odkryć w czym są dobre

• samodzielność ważna jest zwłaszcza w okresie 

adolescencji

19

Literatura:

Zimbardo P. (1999) Psychologia i życie..., s. 155-157. 
Seligman D. (1995) O inteligencji prawie wszystko. PWN, 

Warszawa, rozdz. 7,8. 

Firkowska-Mankiewicz A. (1993) Spór o inteligencję człowieka. 

PAN IFiS, Warszawa, s.38, 52-57.

Eysenck H., Eysenck M (2003) Podpatrywanie umysłu. Dlaczego 

ludzie zachowują się tak, jak się zachowują?; GWP

Prezentacja przygotowana na podstawie powyższej literatury oraz 

materiałów własnych przez zespół psychologów CEN UWr.

20