Wydział Nauk Ekonomicznych i
Zarządzania
Katedra Makroekonomii
Ekonomia alternatywna:
Instytucjonalizm,
neoinstytucjonalizm i nowa
ekonomia instytucjonalna
dr PIOTR SZKUDLAREK
Współczesne nurty w ekonomii i finansach
Wydział Nauk Ekonomicznych i
Zarządzania
Katedra Makroekonomii
Ekonomia alternatywna:
Instytucjonalizm,
neoinstytucjonalizm i nowa
ekonomia instytucjonalna
dr PIOTR SZKUDLAREK
Współczesne nurty w ekonomii i finansach
Plan prezentacji
1. Narodziny instytucjonalizmu
2. Główne
założenia
instytucjonalizmu
3. Neoinstytucjonalizm
4. Nowa
ekonomia
instytucjonalna
1. Narodziny instytucjonalizmu
Ewolucja
ekonomii klasycznej
prowadziła
do
tworzenia
coraz
bardziej
abstrakcyjnych
i
sformalizowanych
modeli teoretycznych
, w rezultacie czego
ekonomia
głównego
nurtu
została
pozbawiona treści instytucjonalnych.
Model człowieka analizowany przez
neoklasyków to model
homo oeconomicus
- jednostka racjonalna, nastawiona na
maksymalizację użyteczności. Jest to
jednostka uniwersalna, pozakulturowa.
1. Narodziny instytucjonalizmu
Ekonomia głównego nurtu miała
„pasować” do każdego typu
społeczeństwa.
1. Narodziny instytucjonalizmu
Ekonomia instytucjonalna stała w
wyraźnej
opozycji
do tego założenia i
dążyła do stworzenia nowego
paradygmatu współczesnej ekonomii.
Instytucjonalizm (USA) zapoczątkowany
przez
T. B. Veblena, W.C. Mitchella, J.R.
Cammonsa
przeżywał swój okres świetności na
przełomie wieku XIX i XX oraz w
pierwszych dwóch dekadach XX wieku.
1. Narodziny instytucjonalizmu
Obecnie pojęcie instytucji zyskało na
popularności dzięki
transformacji krajów
postkomunistycznych
, w tym także Polski.
1. Narodziny instytucjonalizmu
Instytucje w socjologii:
normatywne
wzorce
, które określają, co
jest wyczuwalne w danym społeczeństwie
jako
właściwe i usankcjonowane.
Są to
oczekiwane sposoby działania lub
relacje społeczne.
2. Główne założenia
instytucjonalizmu
Instytucje w ujęciu prawnym:
zestaw norm prawnych, które łącznie
regulują
określoną grupę stosunków
społecznych, np. instytucja rodziny,
instytucja własności, instytucja kontraktów
rynkowych.
2. Główne założenia
instytucjonalizmu
.
Z kolei według D.C. Northa instytucje to
reguły
gry,
stworzone ograniczenia, które kształtują
ludzkie
współdziałanie
(instytucje to reguły
gry, organizacje to gracze)
.
Dzieli on instytucje na:
•formalne - reguły polityczne, prawne,
ekonomiczne,
•nieformalne - systemy moralne, zwyczaje,
tradycje, wierzenia.
D.C. North, Institutions, Institutional Change and Economic Performance, Cambridge University Press, Cambridge (NY),
1990, s. 3.
2. Główne założenia
instytucjonalizmu
.
Dla O.E. Williamsona otoczenie
instytucjonalne rynku to rodzaj
„
dobra publicznego”,
które ma
szczególną rolę do odegrania w
tworzeniu wstępnego ładu
instytucjonalnego na rynku.
O.E. Williamson, Market and Hierarchies, Analysis and Anti-trust Implications, Free Press, New York 1975, s. 13-16.
2. Główne założenia
instytucjonalizmu
Impuls
do ekonomicznych badań
instytucji wiązał się z
krytyką modelu
człowieka racjonalnie
gospodarującego oraz rynku
doskonale konkurencyjnego
dokonaną przez T. Veblena.
2. Główne założenia
instytucjonalizmu
T. Veblen
Uważał, że postępowaniem ludzi kierują
określone
reguły
, które w danej grupie
społecznej stają się
modelem
, a gdy
zostaną powszechnie uznane nabierają
cech
instytucji.
2. Główne założenia
instytucjonalizmu
T. Veblen
Instytucje
traktował jako zespół
zwyczajów i nawyków myślenie oraz
sposobów działania, które zostały
potwierdzone przez praktykę i są
powszechnie uznane w danej grupie
społecznej. To „utrwalone zwyczaje
myślenia wspólne dla ogółu ludzi”.
Instytucje są względnie stabilne,
ale nie wieczne!
2. Główne założenia
instytucjonalizmu
W.C. Mitchell
Zajmował się głównie badaniem
przyczyn kryzysów. Cykl gospodarczy
jest „tworem” różnych instytucji,
postępu technicznego i polityki
monetarnej.
Każdy cykl ma różne siły sprawcze i
właściwy sobie przebieg.
Nie jest
„tworem” tych samych czynników
sprawczych.
2. Główne założenia
instytucjonalizmu
2. Główne założenia
instytucjonalizmu
W.C. Mitchell
Odrzucił założenie o racjonalnym
gospodarowaniu
i przeprowadzaniu
rachunku ekonomicznego przed każdą
decyzją gospodarczą.
Uważał, że posługiwanie się pewnymi
zwyczajami i nawykami
zapewnia
pewną racjonalność, którą można określić
mianem przypadkowej bądź
niezamierzonej.
.
R. Commons określa instytucje jako
działające
układy
, razem ze swoimi
regułami funkcjonowania
, od
rodziny poprzez korporację, związek
zawodowy, stowarzyszenie
gospodarcze, aż do samego państwa.
J.R. Commons, Institutional economics, American Economic Review, 1931, t. 21, s. 648.
2. Główne założenia
instytucjonalizmu
2. Główne założenia
instytucjonalizmu
J.R. Commons
Jako pierwszy instytucjonalista wprowadził
do opisu procesu wymiany pojęcie
transakcji.
W ujęciu neoklasycznym wymiana to
jednorazowy akt. Zdaniem Cammonsa to
miejsce spotkań ekonomii, fizyki,
psychologii, etyki, prawa i polityki.
J.R. Commons
Wyróżnił trzy rodzaje transakcji:
•racjonujące,
•menedżerskie,
•wymiany.
2. Główne założenia
instytucjonalizmu
2. Główne założenia
instytucjonalizmu
J.R. Commons
racjonujące – wiążą się z
negocjacjami
prowadzącymi do
podziału korzyści i obciążeń
pośród
członków wspólnego przedsiębiorstwa,
J.R. Commons
menedżerskie – dotyczą tworzenia
wartości majątkowych
, kierowania
organizacją gospodarczą,
przedsiębiorcze,
2. Główne założenia
instytucjonalizmu
J.R. Commons
wymiany – dotyczą
przenoszenia
praw własności
między równymi pod
względem prawnym podmiotami.
2. Główne założenia
instytucjonalizmu
3. Neoinstytucjonalizm
J.K. Galbraith
Model konkurencji czystej i doskonałej
nie pozwala rozpatrywać realności
współczesnego świata.
Proces koncentracji zniszczył
konkurencję, a rzeczywisty świat nie
jest kapitalizmem jednostek, ale jest
zdominowany przez wielkie
przedsiębiorstwa.
J.K. Galbraith
Daje im to z jednej strony władzę
gospodarczą, a z drugiej pozwala na
tworzenie
korzystnych
dla siebie
uwarunkowań
postępu technicznego,
osiągania korzyści skali i możliwości
obniżania cen.
3. Neoinstytucjonalizm
J.K. Galbraith
Równowaga społeczna – jest to
równowaga między podażą dóbr
publicznych oraz dóbr prywatnych.
Jest ona niezbędna do przezwyciężenia
współistnienia bogactwa
prywatnego i publiczną nędzą.
3. Neoinstytucjonalizm
G. Myrdal
Krytyka myśli neoklasycznej. Założenie
„
przy innych czynnikach
niezmienionych” jest
niedopuszczalne,
ponieważ świadczy to
o ich wyłączne pozytywnym
oddziaływaniu.
Jeżeli jednak uwzględni się zmienne
społeczno-ekonomiczne życia
gospodarczego,
instytucje zajmują
centralną pozycję.
3. Neoinstytucjonalizm
3. Neoinstytucjonalizm
C.E. Ayres
Ekonomika jest „zanurzona” w wielkim
układzie kulturowym. System
gospodarczy znajduje się po presją
różnych instytucji takich jak
legendy, zwyczaje i hierarchii
społecznej.
Lata 70-te XX wieku.
Zarzuca tradycyjnemu
instytucjonalizmowi, iż
nie potrafi wyjść
poza krytykę
metodologii ekonomii
neoklasycznej.
Postuluje większą analityczność badań i
chęć ich wprowadzenia do obszaru
zainteresowań ekonomii neoklasycznej.
4. Nowa ekonomia instytucjonalna
D.C. North
Zdaniem Northa warunkiem trwałego
wzrostu gospodarczego jest
efektywność adaptacyjna
, która
znajduje wyraz w
elastyczności
struktury instytucjonalnej
i ujawnia się
w perspektywie długofalowej jako zdolność
do gromadzenia wiedzy, tworzenia form
współpracy i postaw kreatywności
sprzyjających wzrostowi dobrobytu.
4. Nowa ekonomia instytucjonalna
D.C. North
Równowaga instytucjonalna
Występuje ona wówczas, gdy przy
określonej sile przetargowej graczy,
działających w systemie reguł wymiany,
nikt nie widzi korzyści w poświęcaniu
zasobów na zasadniczą zmianę warunków
społecznej wymiany.
4. Nowa ekonomia instytucjonalna
Główne teorie NEI:
•teoria praw własności,
•teoria kosztów transakcyjnych,
•teoria agencji,
•teoria wyboru publicznego.
4. Nowa ekonomia instytucjonalna
Teoria praw własności (A.A. Alchian, H.
Demsetz)
Przedmiotem wymiany nie jest dobro, ale
wiązka
uprawnień własności
do tego
dobra. Zmiana nawet części uprawnień, np.
przez państwo wpływa na ocenę wartości
dobra przez jednostkę.
Uprawienia mają wpływ na efektywność
gospodarki.
4. Nowa ekonomia instytucjonalna
Teoria praw własności (A.A. Alchian, H.
Demsetz)
Dwa
wymiary
uprawnień:
•wyłączność, która dotyczy suwerenności
właściciela w dysponowaniu uprawnieniami,
•przenośność, dotyczy swobody
przekazywania przez właściciela własności
innym podmiotom, np. przez dzierżawę.
4. Nowa ekonomia instytucjonalna
Teoria kosztów transakcyjnych (R.H.
Coase, O. Williamson)
Transakcje, w nawiązaniu do J.R. Cammonsa, są podstawowymi elementami
analizy.
Koszty transakcyjne to część łącznych
kosztów
funkcjonowania
systemu
społeczno-gospodarczego, która obejmuje
nakłady zasobów ponoszone w trakcie
zawierania i realizacji wszystkich
typów transakcji.
4. Nowa ekonomia instytucjonalna
Uznaje się, choć nie w sposób jednoznaczny,
że pojęcie kosztów transakcyjnych do
ekonomii wprowadził R. Coase. W artykule
The Nature of Firm wskazał, że konieczne
jest wprowadzenie
"kosztów użycia mechanizmu
rynkowego, kosztów przeprowadzenia
transakcji poprzez wymianę na
otwartym rynku, czy po prostu kosztów
rynku”
.
4. Nowa ekonomia instytucjonalna
Aby wyrazić tę samą ideę w swoim innym
artykule The Problem of Social Cost użył
wyrażenia
„koszty transakcji rynkowych”.
Te koszty stały się znane w literaturze
właśnie jako koszty transakcji.
4. Nowa ekonomia instytucjonalna
Koszty transakcyjne to pojęcie
wieloznaczne i niepoddające się
jednoznacznej kwantyfikacji.
Można tutaj wskazać na koszty
hierarchicznego zarządzania w firmie i
koszty transakcji rynkowych.
Koszty transakcyjne to także polityczne
koszty transakcji, a także koszty
tworzenia i utrzymania struktury
instytucjonalno-prawnej finansowane
z budżetu państwa.
4. Nowa ekonomia instytucjonalna
Zatem koszty transakcyjne odnoszą się do:
•transakcji organizowanych przez rynek,
•transakcji, w których relacje między
partnerami mają postać hierarchiczną,
•transakcji pośrednie.
4. Nowa ekonomia instytucjonalna
Koszty transakcyjne można podzielić na
koszty
ex-ante, ponoszone przed zawarciem
kontraktu,
ex-post, które są konsekwencją
realizowanej transakcji.
4. Nowa ekonomia instytucjonalna
Można je również podzielić na koszty
mierzalne i niemierzalne.
Określenie, które koszty powinny zostać
zaliczone do mierzalnych, a które do
niemierzalnych jest trudne, gdyż zależy od
tego, czy przedsiębiorstwo jest w stanie
wyodrębnić koszty bezpośrednio związane
z pojedynczym kontraktem.
4. Nowa ekonomia instytucjonalna
Zgodnie z analizą NEI koszty te powinny
być wliczone w całościowe koszty
produkcji, na które składa się
nie tylko koszt czynników produkcji,
ale także koszt zdobycia informacji o
rynku i produkcie, koszty ochrony
rynku ( w tym praw własności) czy
koszt egzekwowania umów.
4. Nowa ekonomia instytucjonalna
Typ kosztów transakcyjnych: koszty transakcji
rynkowych (koszty spontanicznego mechanizmu
koordynacji.
Rodzaje kosztów: koszty związane ze zdobywanie
informacji niezbędnych do zawierania umów kupna-
sprzedaży, koszty negocjowania warunków umowy,
koszty związane z realizacją wynegocjowanych
warunków umowy.
Przykłady: marketing, czas i środki poświęcone na
zdobywanie informacji o potencjalnych
kontrahentach, Koszty obsługi prawnej umów, Straty
z tytułu niedotrzymania umowy przez kontrahenta,
koszty monitowania procesu realizacji umów.
4. Nowa ekonomia instytucjonalna
Typ kosztów transakcyjnych: koszty
zarządzania w przedsiębiorstwie (koszty
organizacji hierarchicznej).
Rodzaje kosztów: koszty stałe związane z
utrzymaniem struktury organizacyjnej
przedsiębiorstwa, koszty zmienne związane z
podejmowanie decyzji w przedsiębiorstwie, są
funkcją liczby transakcji.
Przykłady: płace kierownictwa, nakłady na
systemy informacyjne w przedsiębiorstwie, koszty
nadzoru nad pracownikami, koszty procesów
logistycznych w przedsiębiorstwie.
4. Nowa ekonomia instytucjonalna
Typ kosztów transakcyjnych: polityczne koszty
transakcji.
Rodzaje kosztów: koszty tworzenia, utrzymania
oraz zmiany formalnych i nieformalnych reguł
systemu politycznego i ekonomicznego.
Przykłady: wydatki związane z tworzeniem
konstytucji, wyborami, funkcjonowaniem partii
politycznych, centralnej i samorządowej
administracji państwowej, sądownictwa, obrony
narodowej.
4. Nowa ekonomia instytucjonalna
Teoria agencji (M.C. Jensen, E.F. Fama)
Ukierunkowana jest na występujące relacje
agencji.
Do relacji agencji dochodzi wówczas,
kiedy jeden podmiot jest zależny od
działalności drugiego podmiotu,
któremu zleca zadanie do wykonania. Taki
kontrakt (jawny lub domyślny) implikuje
delegację uprawnień przez pryncypała do
agenta.
4. Nowa ekonomia instytucjonalna
Wskazuje się na dwa powody powstania
relacji agencji:
-asymetria informacji,
- rozbieżność funkcji celu agenta i
zwierzchnika.
4. Nowa ekonomia instytucjonalna
4. Nowa ekonomia instytucjonalna
Asymetria informacji
– agent wie więcej,
niż zwierzchnik. Powstają koszty agencji,
np. koszty monitorowania agenta przez
zwierzchnika.
Ujawnia się przy tym trzy aspekty
asymetrii informacji:
•pokusa nadużycia (moral hazard),
•negatywna selekcja (adverse selection),
•oraz sytuacja, kiedy agent i pryncypał
posiadają tę samą wiedzę, lecz jest ona
niedostępna dla trzeciej strony, np. sądu.
4. Nowa ekonomia instytucjonalna
W tym przypadku istotną rolę odgrywają
bodźce
, czyli odpowiednie motywowanie
agenta do ujawniania prawdziwych
informacji.
Oznaczałoby to
zaniechanie
manipulowania
nimi i podejmowanie
przez niego działań oczekiwanych przez
mocodawcę.
W tym świetle problem agencji sprowadza
się do wypracowania
optymalnego
kontraktu
dotyczącego pryncypała o
agenta
4. Nowa ekonomia instytucjonalna
Do kosztów agencji można zaliczyć m.in.
a) koszty monitorowania agenta przez zwierzchnika,
b) koszty, jakie musi ponieść agent by stać się dla
zwierzchnika wiarygodnym,
c) koszty powstające w sytuacji, gdy zwierzchnikowi
nie udaje się skłonić agenta do działania zgodnego z
jego celami,
d) koszty alternatywne (nierzeczywiste) oznaczające
utratę użyteczności przez pryncypała na skutek
rozbieżności jego interesów i interesów
pryncypała.
Teoria wyboru publicznego (, D. Black,
J.M. Buchanan Jr., G. Tullock, A. Downs, M.
Olson)
Państwo powinno interweniować
tylko
w
sytuacjach, gdy istnieją dowody, że
zastosowane instrumenty interwencji będą
mniej kosztowne od oddziaływania
mechanizmu rynkowego.
Cykl wyborczy – chęć utrzymania się przy
władzy, a nie dbałość o długookresowy
wzrost.
4. Nowa ekonomia instytucjonalna
Państwo dążąc do maksymalizacji
dobrobytu społecznego decyduje się na
regulację,
aby usunąć niesprawności rynku
lub zminimalizować ich negatywny wpływ
na gospodarkę.
4. Nowa ekonomia instytucjonalna
Literatura
•
Borkowska B., Znaczenie ram instytucjonalnych dla efektywności regulacji rynków
infrastrukturalnych, w: Ekonomia, mikroekonomia i ekonomia instytucjonalna, red. B.
Klimczak, Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, Wrocław 2009.
•
Bartkowiak R., Historia myśli ekonomicznej, PWE, Warszawa 2003
•
Godłów-Legiędź J., Współczesna ekonomia, Ku nowemu paradygmatowi?,
Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2010.
•
Klimczak B., Nieoczekiwany dar wolności, (w:) B. Fiedor, Z. Hockuba (red.), Nauki
ekonomiczne wobec wyzwań współczesności, PTE, Warszawa 2009, s. 188-205.
•
Ratajczak M., Czy wszyscy jesteśmy lub będziemy instytucjonalistami?, w: Ekonomia,
mikroekonomia i ekonomia instytucjonalna, red. B. Klimczak, Wydawnictwo
Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, Wrocław 2009.
•
Ratajczak M., Współczesne teorie ekonomiczne, Wydawnictwo AE w Poznaniu,
Poznań, 2007.
•
Snowdon B.,Yane H., Współczesne nurty teorii makroekonomii, PWN, Warszawa 2001.
•
Stankiewicz W., Historia myśli ekonomicznej, PWE, Warszawa 2007.
•
Szapiel J., Otoczenie instytucjonalne rynku funduszy zbiorowego inwestowania w
Polsce, w: Ekonomia, mikroekonomia i ekonomia instytucjonalna, red. B. Klimczak,
Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, Wrocław 2009.
•
Woźniak M.G., Fundamentalne problemy aksjologiczne ładu instytucjonalnego
współczesnej gospodarki, w: Ład instytucjonalny w gospodarce, red. B. Polszakiewicz,
J. Boehlke, Wydawnictwo UMK, Toruń 2005.
DZIĘKUJĘ
ZA UWAGĘ!