Nauki pomocnicze historii
Geografia historyczna
Adam Gałkowski, ŚWSZ im. gen. J. Ziętka w Katowicach, 19 IV 2008
Nauki pomocnicze historii
Geografia historyczna
Adam Gałkowski, ŚWSZ im. gen. J. Ziętka w Katowicach, 19 IV 2008
…
zajmuje się środowiskiem naturalnym
(geograficznym, geofizycznym) człowieka
w przeszłości
Na krajobraz geohistoryczny składają się:
krajobraz naturalny (a więc nietknięty jeszcze
przez człowieka i jego cywilizację);
krajobraz kulturalny (= krajobraz naturalny,
zmieniony w wyniku działalności człowieka,
głównie gospodarczej);
krajobraz historyczno-polityczny (= obszary,
przez człowieka przedzielone granicami,
powstałymi w wyniku utrwalania się wspólnych
interesów rozmaitych typów grup społecznych,
politycznych, wyznaniowych etc.)
Nauki pomocnicze historii – geografia historyczna
I. Geografia historyczna
Adam Gałkowski, ŚWSZ im. gen. J. Ziętka w Katowicach, 19 IV 2008
Nauki pomocnicze historii – geografia historyczna
Przestrzeń odległości horyzont geograficzny
człowieka
„przestrzeń” i „odległość” jako pojęcia geograficzno-
matematyczne i
… widziane w kategoriach społecznych (przykłady:
Kraków-Gdańsk, Gdańsk-Kraków, Paryż-Londyn, Londyn-
Paryż itp.)
Celem badań z zakresu geografii
historycznej jest ich ujęcie kartograficzne =
mapy
mapa historyczna, w odróżnieniu od mapy
geograficznej, powinna ukazywać nie tylko
ukształtowanie określonego terenu, ale też fakty
historyczne, dynamikę ich przemian na danym terenie,
w konkretnej badanej dziedzinie.
Adam Gałkowski, ŚWSZ im. gen. J. Ziętka w Katowicach, 19 IV 2008
I. Geografia historyczna
Rozwój badań metodologicznych (w
Europie – od poł XIX w., w Polsce od
okresu międzywojennego; determinizm a
posybilizm) = badania osadnictwa
Badania nad historią kartografii
Pracownia Atlasu Historycznego IH PAN;
Atlas historyczny Polski, Atlas historyczny
świata; mapy przekrojowe (np. odkryć
archeologicznych)
Przykłady map historycznych z różnych
epok (ilustracje*)
Nauki pomocnicze historii – geografia historyczna
Adam Gałkowski, ŚWSZ im. gen. J. Ziętka w Katowicach, 19 IV 2008
I. Geografia historyczna
Rekonstrukcja krajobrazu naturalnego
z pomocą (m.in.)
orografii i budowy geologicznej krajobrazu (tj.
ukształtowania powierzchni ziemi, jej struktury
i właściwości glebowych, rozmieszczenia
bogactw naturalnych),
klimatologii (wg notowań obserwacji meteo)
hydrografii (tj. badań nawodnienia terenu,
rzek, jezior, wód gruntowych),
florystyki (lasy, łąki, bagna, stepy –
charakterystyka roślinności)
Nauki pomocnicze historii – geografia historyczna
Adam Gałkowski, ŚWSZ im. gen. J. Ziętka w Katowicach, 19 IV 2008
I. Geografia historyczna
Rekonstrukcja krajobrazu kulturalnego
poprzez (m.in.) badanie:
rozwoju i zasięgu osadnictwa,
lokalizacji osadnictwa,
przynależności etnicznej i politycznej
osadników,
charakteru społeczno-gospodarczego
osadnictwa,
położenia topograficznego tegoż osadnictwa
(warunkuje typy i kształty osad – np. pasmowe,
blokowe, niwowe, blokowo-niwowe,
długopasmowe).
Nauki pomocnicze historii – geografia historyczna
Adam Gałkowski, ŚWSZ im. gen. J. Ziętka w Katowicach, 19 IV 2008
I. Geografia historyczna
Rekonstrukcja krajobrazu kulturalnego (cd.)
Typy wsi na ziemiach polskich:
okolnica
owalnica
wielodrożna
ulicówka
szeregówka
łańcuchówka
rzędówka
Typy miast…:
pojedyncze
sprzężone
Aglomeracyjne
Typy historycznego rozplanowania miasta:
samorzutne
unormowane
Nauki pomocnicze historii – geografia historyczna
Adam Gałkowski, ŚWSZ im. gen. J. Ziętka w Katowicach, 19 IV 2008
I. Geografia historyczna
Źródła do badań nad osadnictwem
(głównie) onomastyczne, powstałe w
zależności od stosunków kulturalnych,
społecznych, gospodarczych,
etnicznych itp. w konkretnym czasie
Kategorie nazw:
1.
ogólne nazwy geograficzne (lądy, kraje,
akweny etc.)
2.
Nazwy miejscowe (tj. osiedli ludzkich)
3.
Nazwy poszczególnych części terenu
(pól, łąk etc.)
Nauki pomocnicze historii – geografia historyczna
Adam Gałkowski, ŚWSZ im. gen. J. Ziętka w Katowicach, 19 IV 2008
I. Geografia historyczna
Źródła do badań nad osadnictwem
Nazwy miejscowe będące nazwami
miejscowości:
topograficzne (Góra, Roztoka etc.)
kulturalne (np. Koło, Łazy, Wola)
dzierżawcze (od imienia osoby, np.
Władysławów)
zdrobniałe (związane z położeniem
obok innego, większego osiedla, np.
Raciążek)
Nauki pomocnicze historii – geografia historyczna
Adam Gałkowski, ŚWSZ im. gen. J. Ziętka w Katowicach, 19 IV 2008
I. Geografia historyczna
Źródła do badań nad osadnictwem
Nazwy miejscowe od nazw mieszkańców:
etniczne (np. Prusy, Cygany etc.)
patronimiczne (od potomków lub poddanych
człowieka, którego imię tkwi w nazwie
miejscowej, np. Biskupice)
rodowe (od ludzi wg ich wspólnej nazwy
osobowej, np. Baby, Jawory)
Nazwy miejscowe niejednoznaczne (np. Wilki)
Nazwy miejscowe ciemne (tzn. niezrozumiałe, nie
dające się zakwalifikować do innych kategorii)
Nauki pomocnicze historii – geografia historyczna
Adam Gałkowski, ŚWSZ im. gen. J. Ziętka w Katowicach, 19 IV 2008
I. Geografia historyczna
Nauki pomocnicze historii – geografia historyczna
Adam Gałkowski, ŚWSZ im. gen. J. Ziętka w Katowicach, 19 IV 2008
I. Geografia historyczna
Rekonstrukcja krajobrazu historyczno-
politycznego
rozmieszczenie jednostek administracyjnych i
ich granic na określonym terytorium – państwa
i Kościoła
proces kształtowania się granic –
państwowych, własnościowych itp. (rubież
graniczna, pas graniczny, linia graniczna,
delimitacja granic)
ewolucja oznaczeń granic
tworzenie podziałów terytorialnych
rekonstrukcja krajobrazu hist.-polit.
Kartograficzna (mapy)
Historia horyzontu geograficznego
Odkrycia geograficzne (i konfrontacja z
eureocentryzmem)
Podboje i podróże handlowe
Komunikacja i łączność między ludźmi
Horyzont lokalny człowieka
Nauki pomocnicze historii – geografia historyczna
I. Geografia historyczna
Adam Gałkowski, ŚWSZ im. gen. J. Ziętka w Katowicach, 19 IV 2008
Mapa
= dwuwymiarowy rysunek terenu, sporządzony
na podstawie odpowiednich pomiarów, na
którym za pomocą umownych znaków
przedstawiono pomniejszony i uproszczony
obraz tego terenu
Pomiary:
długości (odległości między określonymi
punktami)
różnicy wysokości między tymi punktami
(niwelacja)
kątów poziomych i pochylenia
Nauki pomocnicze historii – geografia historyczna
I. Geografia historyczna
Adam Gałkowski, ŚWSZ im. gen. J. Ziętka w Katowicach, 19 IV 2008
Typy map (w zależności od celów, jakim mają służyć i
sposobu wykonania):
Szczegółowe (wielkoskalowe – od 1:500 do 1:5000)
Topograficzne (od 1:10000 do 1:100000; najczęściej
wykorzystywane w badaniach historycznych)
Przeglądowe (od 1:500000 do 1:10000000)
Poglądowe (w skalach na ogół drobnych)
Zagadnieniowe (ludnościowe, gospodarcze,
klimatyczne, botaniczne, gleboznawcze, geologiczne)
Specjalne (głównie techniczne; np. lotnicze, drogowe,
kolejowe; turystyczne, statystyczne – kartogramy,
kartodiagramy)
Atlas (zbiór map drobnoskalowych, zebranych w jednej
publikacji)
Kornerowe (tj. narożne na innych większych mapach)
Nauki pomocnicze historii – geografia historyczna
I. Geografia historyczna
Adam Gałkowski, ŚWSZ im. gen. J. Ziętka w Katowicach, 19 IV 2008
Siatka kartograficzna
= przeniesienie na płaszczyznę siatki kuli ziemskiej
południków i równoleżników (ewolucja sposobów i
ryzyko zniekształceń)
Globus = idealne odwzorowanie Ziemi
Skala = wielokrotność redukcji obrazu w stosunku do
rzeczywistości mierzona w długości
Mapa historyczna a mapa geograficzna
Zagadnienie czasu w mapie historycznej
Treść mapy historycznej (= geograficzny wyraz
faktów; graficzny wyraz czasu; ukazanie związków
zjawisk w czasie i przestrzenią)
Nauki pomocnicze historii – geografia historyczna
I. Geografia historyczna
Adam Gałkowski, ŚWSZ im. gen. J. Ziętka w Katowicach, 19 IV 2008
Rodzaje map historycznych:
1.
Inwentaryzacyjna (tzw. podstawowa,
opisująca badane zjawisko ilościowo i
jakościowo)
2.
Badawcza (analityczna, problemowa,
zawierająca informacje, pozwalająca
stawiać hipotezy na dany temat)
3.
Wyjaśniająca (tj. zawierająca tylko te
elementy, które służą do uzasadnienia
konkretnej tezy)
Nauki pomocnicze historii – geografia historyczna
I. Geografia historyczna
Adam Gałkowski, ŚWSZ im. gen. J. Ziętka w Katowicach, 19 IV 2008
Historia kartografii
Rozwój kartografii uwarunkowany był od jej początków
poziomem rozwoju nauk i znajomości świata (tj.
horyzontu geograficznego), i potrzebami (żeglarstwo)
Grecy
Rzymianie
Średniowiecze (wynalezienie busoli)
Mapy holenderskie (XVI/XVII w.)
Ziemie polskie na mapach i polskie mapy
mapa Ptolemeusza Klaudiusza (II w.n.e.)
mapy francuskie i włoskie z XIII w.
mapa Europy Mikołaja z Kuzy (XV w.)
mapa Polski i części Litwy Bernarda Wapowskiego
(XV/XVI w.)
mapa Litwy Krzysztofa Radziwiłła Sierotki (XVI w.)
mapa Polski Jana Antoniego Rizzi-Zannoniego (1772)
po 1795 r.
Nauki pomocnicze historii – geografia historyczna
I. Geografia historyczna
Adam Gałkowski, ŚWSZ im. gen. J. Ziętka w Katowicach, 19 IV 2008
Źródła i literatura
1.
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i
innych krajów słowiańskich, t. I-XV, Warszawa
1880-1914;
2.
Zygmunt Gloger, Geografia historyczna ziem
dawnej Polski, wyd. 2, Kraków 1903;
3.
P. Foncin, Géographie historique, Paris 1888;
4.
Stanisław Arnold, Geografia historyczna,
Warszawa 1951;
5.
Ziemia i ludzie dawnej Polski. Studia z
geografii historycznej, Wrocław 1978
Nauki pomocnicze historii – geografia historyczna
I. Geografia historyczna
Adam Gałkowski, ŚWSZ im. gen. J. Ziętka w Katowicach, 19 IV 2008
Temat następnych zajęć, 10 maja
2008
Genealogia i heraldyka
Adam Gałkowski, ŚWSZ im. gen. J. Ziętka w Katowicach, 19 IV 2008