Akt – działanie, uczynek, czyn, czyli to, co
człowiek sprawia.
Etyka zawęża przedmiot swoich
zainteresowań do aktów moralnych.
Zagadnienie to przez wielu filozofów było
dyskutowane. Świadomy akt wyboru składa
się z:
1
Aktów rozumu
2
Aktów woli
3
Aktu władzy wykonawczej.
1. Spostrzeżenie dobra ze strony rozumu
2. Akt woli – pragnienie owego spostrzeżonego dobra
3. Rozpoznanie poprzez akt rozumu, że dobro to jest
osiągalne.
4. Zamierzenie woli do osiągnięcia tego dobra
5. Namysł – akt rozumu rozpoznający, co dla osiągnięcia
tego dobra jest konieczne.
6. Zgoda – wola ludzka odpowiada na ów namysł swego
rodzaju zgodą do zrealizowania owych środków.
7. Rozmysł – sąd rozumu, które ze środków są
najwłaściwsze do osiągnięcia owego rozpoznanego dobra.
8. Pod wpływem woli dokonuje się zastosowanie władz
wykonawczych.
9. Osiągniecie celu (dobra).
Zaznaczyć należy, że akt wyboru nie zawsze
dokonuje się według tego schematu.
Schemat ten prezentuje stan idealny
wyboru i wskazuje na wewnętrzną złożoność
oraz wzajemne przenikanie się rozumu i
woli, które nie zawsze bywa uświadomione.
Przez przeszkody aktu ludzkiego rozumiemy
ogół tych czynników, który oddziaływają na
określony akt ludzki i:
bądź utrudniają normalne funkcjonowanie
rozumu lub woli,
bądź całkowicie je uniemożliwiają.
Z moralnego punktu widzenia, nie wystarczy,
by akt był spowodowany przez człowieka.
Musi być to zawsze sprawczość rozumna,
świadoma, zakładająca udział rozumu i woli.
Tylko za takie akty z etycznego punktu
widzenia człowiek ponosi odpowiedzialność
moralną. A więc konsekwencją umniejszenia
dobrowolności aktu, jest umniejszenie
odpowiedzialności człowieka, za ów akt.
Wyróżnia się dwojakiego rodzaju przeszkody ograniczające
dobrowolność aktów ludzkich:
1. Przeszkody aktualne.
Związane one są z przejściowymi stanami psychicznym człowieka, które
po pewnym czasie przemijają.
- niewiedza
- uczucia
- strach
- przymus
2. Przeszkody habitualne.
Stanowią one trwały element psychofizycznej konstrukcji człowieka.
Paraliżują one bądź wolę, bądź zakłócają funkcjonowanie rozumu:
- fałszywe opinie
- nałogi
- choroby psychiczne
Niewiedza – czyli brak należytego poznania
określonego przedmiotu, czyli poznanie
wymaganego dla właściwej oceny moralnej danego
aktu. Wyróżnia się:
- niewiedzę niepokonalną – wtedy, gdy człowiek
żywi przekonanie o tym, iż właściwie poznał
przedmiot i co za tym idzie właściwie ocenia
moralność danego aktu. Nie ma też najmniejszych
podejrzeń, co do tego, ze się myli. I nic na to, ze się
myli nie wskazuje.
- niewiedzę pokonalną – wtedy, gdy człowiek
żywi uzasadnione wątpliwości, co do prawdziwości
swojego poznania i co do oceny wartości moralnej
aktu, ale nie stara się dociec prawdy, mimo, że nie
nastręczałoby mu to wielkich trudności.
W przypadku aktu dokonanego w niewiedzy
niepokonalnej, akt ten oceniać należy jako
niedobrowolny. Kto wiec strzela do człowieka, w pełnym,
uzasadnionym przekonaniu, iż strzela do zwierzęcia,
moralnie rzecz biorąc nie dopuścił się zabójstwa, mimo,
ze faktycznie pozbawił życia człowieka.
W przypadku aktu dokonanego w niewiedzy
pokonalnej możemy mówić o umniejszeniu
dobrowolności aktu, ale nie o całkowitym jej zniesieniu.
Sprawa się komplikuje, gdy mamy do czynienia z
niewiedzą z premedytacją. Niewiedza taka nie znosi i
nie umniejsza dobrowolności aktu i akt dokonany przy
takiej niewiedzy traktować należy jako całkowicie
dobrowolny, mimo, że był dokonany w stanie niewiedzy.
Uczucia – stanowią one bardzo obszerną
dziedzinę ludzkich przeżyć. Można je oznaczać
takimi słowami, jak: wzruszenie, afekt, emocja,
żądza, namiętność, pożądanie itd., nadając
każdemu z nich inne odcienie znaczeniowe.
Rola uczuć w życiu moralnym jest dwojaka:
- są one pomocą w spełnianiu aktów moralnych.
- są one przeszkodą w ich spełnianiu.
Wyróżnić można:
- Uczucia sfery pożądliwej
* pragnienie
* obawa
* radość
* smutek
- Uczucia sfery popędliwej
* zwątpienie (zniechęcenie)
* odwaga
* strach
* gniew
Zazwyczaj uczucia zmniejszają wolność
aktu, ale bywa i tak, że ją całkowicie znoszą,
w zależności od stopnia ich natężenia.
Niekiedy, bowiem bywa tak, że uczucia
występują w takim natężeniu, ze człowiek
nie zdaje sobie sprawy z tego, co czyni.
Strach – Strach jest uczuciem, które
wyróżnia się spośród innych uczuć w
analizowaniu moralności aktów człowieka.
Przez strach rozumiemy stan niepokoju
odczuwany przez władze zmysłowe
człowieka, a spowodowany przez zagrożenie
złem trudnym do uniknięcia.
W zależności od reakcji samego człowieka,
wyróżnia się:
- strach niepohamowany – taki, który
uniemożliwia całkowitą swobodę działania.
Strach ten całkowicie przekreśla
dobrowolność aktu moralnego.
- strach umiarkowany – zakłóca jedynie
działanie duchowych władz człowieka, ale
nie pozbawia go zdolności rozumowania i
działania. Strach ten umniejsza jedynie
dobrowolność aktu moralnego.
Przymus – Przymus, gwałt, zachodzi wtedy,
kiedy dana osoba spełnia określoną
czynność pod fizycznym naciskiem, ze
strony innej osoby, ale wbrew własnej woli.
Przymus może być:
- bezwzględny – ten znosi dobrowolność
aktu.
- względny – jedynie zmniejsza
dobrowolność aktu.
1. Błędne opinie i uprzedzenia – silne przekonania umysłowe niezgodne z obiektywna
prawdą moralną a wykształcone pod wpływem wychowania, czy też wpływu środowiska.
2. Wrodzone skłonności i nałogi – wyrażają się w fizycznej lub psychicznej konstytucji
człowieka do swego rodzaju pociągu do wykonywania określonych czynności.
3. Choroby psychiczne – występują wtedy, kiedy człowiek na skutek niezdolności
poznawczej lub emocjonalnej nie jest przystosowany do spełniania elementarnych zadań
życiowych.
- Upośledzenia umysłowe
- Syndromy mózgowe – spowodowane przez uszkodzenia mózgu
- Psychozy psychogenne – schizofrenia, paranoja, często przebiegają z urojeniami
- Zaburzenia psychosomatyczne
- Psychoneurozy – neurastenia, hipochondria, histeria, neurozy lękowe
- Zaburzenia osobowości – niezdolność przystosowania się człowieka do otoczenia
Niektóre ze stanów psychopatologicznych całkowicie znoszą dobrowolność działania
ludzkiego.