Teoria
racjonalnego
zachowania
się
konsumenta
Teoria
racjonalnego
zachowania
się
konsumenta
Plan wykładu
1. Założenia do modelu
2. Ograniczenie
budżetowe
i
linia
budżetowa
3. Krzywa obojętności
4. Wybór konsumenta
5. Zmiana dochodu a wybór konsumenta
6. Zmiana ceny a wybór konsumenta
7. Transfery
rządowe
a
wybór
konsumenta
Założenia do modelu
Teoria wyboru konsumenta
przy pomocy
narzędzi
matematycznych
opisuje
zachowania indywidualnych konsumentów
na
rynku
oraz
wyjaśniania
działanie
mechanizmu
rynkowego
w
zakresie
dystrybucji dóbr i kształtowania cen.
Teoria została opracowana w nurcie ekonomii
neoklasycznej w pierwszej połowie XX wieku.
Duży wkład w jej opracowanie mieli m.in.
Vilfredo Pareto
oraz
Francis Edgeworth.
Markiz Vilfredo
Federico Damaso
Pareto
(ur. 15 lipca
1848 w Paryżu,
Francja, zm. 19
sierpnia 1923 w
Céligny, Szwajcaria) -
włoski ekonomista
i socjolog. Był
współtwórcą tzw.
„lozańskiej szkoły
w ekonomii”. Od
1893 roku był
profesorem
uniwersytetu
w Lozannie.
Francis Ysidro
Edgeworth
(ur. 8
lutego 1845
Edgeworthstown,
Irlandia – zm. 13
lutego 1926 Oksford,
Anglia) – ekonomista
irlandzki związany z
uniwersytetem
w Oksfordzie, był
współtwórcą ekonomii
matematycznej
i przedstawicielem
starej ekonomii
dobrobytu. Był
redaktorem „Economic
Journal” od momentu
jego powstania w 1891
(po nim stanowisko
redaktora objął John
M. Keynes).
a) znane są dochody konsumenta,
b) konsument kupuje dwa dobra,
których ceny są znane,
c) konsument potrafi uporządkować
koszyki dóbr według zmieniającego
się poziomu użyteczności,
d) konsument woli zawsze więcej niż
mniej.
Koszyk dóbr i usług
to kombinacja
wszystkich dóbr i usług nabywanych w
określonym czasie przez konsumenta.
Użyteczność
–
określa
subiektywną
przyjemność, pożytek lub zadowolenie
jakie osiąga konsument z konsumowanych
(posiadanych) dóbr. Kategoria użyteczności
jest abstrakcją i posiada charakter
subiektywny.
Ograniczenie
budżetowe i
linia
budżetowa
Ograniczenie
budżetowe
przedstawia różne kombinacje dóbr,
jakie może nabyć konsument przy
pełnym wydatkowaniu posiadanych
dochodów.
Graficzną
formą
ograniczenia
budżetowego jest
linia budżetowa
.
Przykład
Student
ma
do
dyspozycji
tygodniowy dochód w wysokości 100
złotych. Wydaje go na posiłki (cena
10 złotych) i na kino (cena biletu 20
złotych).
Wyznacz
ograniczenie
budżetowe i linię budżetową.
Ograniczenie budżetowe
Wydatki na
posiłki
Liczba
zakupionych
posiłków
Wydatki na
kino
Liczba
zakupionych
biletów do
kina
100
10
0
0
80
8
20
1
60
6
40
2
40
4
60
3
20
2
80
4
0
0
100
5
Linia budżetowa
A
B
W punkcie „A”, który leży
pod linią
budżetową
,
nie
są
wydawane
wszystkie dochody. Na 2 bilety i 2 posiłki
konsument wydaje łącznie 60 złotych.
Punkt „B”, który leży
nad linią
budżetową
jest
nieosiągalny
dla
konsumenta. Aby zakupić 3 bilety i 6
posiłków konsument potrzebowałby 120
złotych.
Nachylenie linii
budżetowej
Linia budżetowa posiada
nachylenie
ujemne
.
Nachylenie linii budżetowej informuje z ilu
wejść do kina należy zrezygnować, aby
zwiększyć liczbę konsumowanych posiłków
o jednostkę przy wydatkowaniu wszystkich
dochodów.
Nachylenie linii budżetowej
zależy od
relacji cen obydwu dóbr
.
A
B
n.l.b. - nachylenie linii budżetowej
n.l.b. = dobro Y/ dobro X
n.l.b. = 3-4/4-2 = -1/2 =
-0,5
n.l.b. = -P
X
/P
Y
n.l.b. = -10/20 =
-0,5
Zgodnie z definicją nachylenia linii
budżetowej, aby zwiększyć liczbę
konsumowanych posiłków o jednostkę,
należy zrezygnować z połowy filmu.
Nachylenie linii budżetowej jest
na całym obszarze takie samo.
Na linii budżetowej istnieje zjawisko
substytucyjności
czyli konieczności
wyboru między posiłkami a biletami
do kina.
Krzywa
obojętności
Wartościowanie koszyków
dóbr
Zakłada się
istnienie 5
koszyków dóbr: A,
B, C, D i E.
Przy wzięciu pod
uwagę założeń,
należy je
uporządkować pod
kątem malejącej
użyteczności.
A
B
C
D
E
Posiłki
b
ile
ty
d
o
ki
n
a
Jeżeli przez punkt „A”
przeprowadzi się dwie
linie równoległe do osi
X i Y, które krzyżują się
pod kątem prosty,
powstaną IV ćwiartki.
Kombinacje z I ćwiartki
są bardziej cenne niż
A.
Kombinacje z III
ćwiartki są mniej
cenne niż kombinacja
A.
Wartość kombinacji A,
E i D zależy od gustów
i preferencji.
B
C
D
E
Posiłki
b
ile
ty
d
o
ki
n
a
A
I
II
III
IV
Jeżeli
kombinacja D, A
i E byłyby
jednakowo
cenne dla
konsumenta
można je ze
sobą połączyć
i powstanie
krzywa
obojętności
.
B
C
Posiłki
b
ile
ty
d
o
ki
n
a
I
II
III
IV
E
A
D
u
Cechy krzywych
obojętności
posiłki
b
ile
ty
d
o
ki
n
a
u
A
B
C
Krzywa
obojętności
posiada
nachylenie
ujemne i jest
różne w każdym
jej obszarze
Nachylenie
krzywej
obojętności
(
krańcowa stopa substytucji
) jest ujemne i
różne
w każdym jej obszarze.
Nachylenie informuje z ilu jednostek dobra na
osi Y należy zrezygnować, aby zwiększyć ilość
dobra na osi X o jednostkę i nie zmienić
stopnia zaspokojenia potrzeb.
Krańcowa
stopa
substytucji
posiada
tendencję malejącą
, ponieważ w miarę
przesuwania
się
w prawo wzdłuż krzywej obojętności rezygnuje
się z coraz mniejszej ilości dobra na osi Y.
Dla jednego
konsumenta
można
wyznaczyć
nieskończen
ie wiele
krzywych
obojętności
posiłki
b
ile
ty
d
o
ki
n
a
u
1
u
2
u
3
u
4
Dla jednego konsumenta można
wyznaczyć
nieskończenie
wiele
krzywych obojętności
. Noszą one
nazwę
mapy krzywych obojętności
.
Im wyżej położona krzywa obojętności
tym wyższy stopień zaspokojenia
potrzeb.
Krzywe
obojętności
dla
jednego
konsument
a nie mogą
się
przecinać
posiłki
b
ile
ty
d
o
ki
n
a
u
1
u
2
A
B
C
Krzywe obojętności dla jednego konsumenta
nie
mogą się przecinać
, gdyż dochodzi wtedy do
wykluczenia się założeń.
Koszyki dóbr A i B leżą na krzywej obojętności I
1
w
związku z czym są tak samo cenne dla
konsumenta. Podobnie wygląda sytuacja z
koszykami dóbr A i C, które leżą na krzywej
obojętności I
2
. Reasumując równie cenna powinna
więc być kombinacja B i C dla konsumenta.
Według założenia konsument woli zawsze więcej
niż mniej. Kombinacja B powinna więc być
preferowana nad kombinacją C. W tym momencie
dochodzi do konfliktu założeń.
Krzywe obojętności określają gusta i
preferencje konsumentów
posiłki
b
ile
ty
d
o
k
in
a
ui
1
posiłki
b
ile
ty
d
o
ki
n
a
u
1
u
2
u
3
u
4
A
B
u
2
u
3
u
4
A
B
żarłok
kinoma
n
Kształt
krzywych
obojętności
odzwierciedla
gusta
i
preferencje
konsumenta
.
W odniesieniu do wykresu 1 konsument
spożywający niewiele posiłków jest w stanie
zrezygnować dla kolejnego z wielu wyjść do
kina. Można więc go określić żartobliwie
„żarłokiem”.
W odniesieniu do wykresu 2 konsument
spożywający niewiele posiłków nie jest
chętny do rezygnacji z wyjść do kina. Można
go zatem określić mianem „kinomana”.
Wybór konsumenta
Kombinację dóbr jaką wybierze
konsument
określa się poprzez
nałożenie na linię budżetową mapy
krzywych obojętności.
Linia budżetowa określa możliwości
finansowe konsumenta, zaś krzywe
obojętności jego gusta i preferencje.
Równowaga konsumenta
posiłki
b
ile
ty
d
o
ki
n
a
5
10
A
B
C
D
E
u
1
u
2
u
3
u
4
Linia budżetowa posiada pięć punktów,
w których przecina się lub styka
z krzywymi obojętności.
Konsument wybierze punkt C, gdyż w tym
miejscu
dochodzi
do
zetknięcia
linii
budżetowej z najwyższą z dostępnych
krzywych obojętności.
W punkcie C nachylenie linii budżetowej
jest
równe
krańcowej
stopie
substytucji.
Równowaga konsumenta a
gusta
posiłki
b
ile
ty
d
o
ki
n
a
5
10
u
1
u
2
u
3
u
4
posiłki
b
ile
ty
d
o
k
in
a
5
10
u
1
u
2
u
3
u
4
A
A
„żarłok”
„kinoman
”
Zmiana
dochodu
a wybór
konsumenta
Wybór konsumenta dla
dóbr normalnych
Dochód studenta wzrasta
do 140 złotych i teraz
może on sobie pozwolić
na zakup maksymalnie
7 biletów do kina
i 14 posiłków.
Wzrost dochodu sprawia,
że linia budżetowa
przesuwa się do góry. Dla
konsumenta jest teraz
osiągalna wyżej położona
krzywa obojętności „u
2
”.
Wybiera teraz koszyk
dóbr oznaczony literą
„B”,
w którym kupuje zarówno
więcej posiłków jak
i biletów do kina.
b
ile
ty
d
o
ki
n
a
5
10
u
1
u
2
A
7
14
B
posiłki
Ścieżka zmiany dochodu
Przy rozważaniu
różnych poziomów
dochodów można
otrzymać koszyki
dóbr, które będą
oznaczały
maksymalizację
użyteczności
(satysfakcji)
konsumenta.
Łącząc te koszyki
ze sobą otrzymuje
się ścieżkę zmiany
dochodu.
b
ile
ty
d
o
ki
n
a
5
10
u
1
u
2
7
14
posiłki
3
6
u
3
A
B
C
Wybór konsumenta dla
dóbr niższego rzędu
Jeżeli posiłki będą
dobrem
niższego
rzędu to wzrost
dochodu
spowoduje, że w
punkcie
B,
w
którym konsument
maksymalizuje
swoją użyteczność,
będzie
mniejsza
ilość posiłków niż w
punkcie A.
5
10
u
1
u
2
A
7
14
posiłki
b
ile
ty
d
o
ki
n
a
B
Zmiana ceny
dóbr a wybór
konsumenta
Wybór konsumenta dla dóbr, dla
których popyt reaguje standardowo na
zmianę ceny
Wzrost ceny posiłków do
20 złotych spowodował
zmianę relacji cen
obydwu dóbr i zmienił
się kąt nachylenia nowej
linii budżetowej. Jest
ona teraz bardziej
stroma.
Dla studenta jest
dostępna po zmianie
ceny niżej położona
krzywa obojętności u
2
i
wybierając punkt B
konsument
maksymalizuje swoją
satysfakcję zarówno
przy mniejszej ilości
posiłków jak i wyjść do
kina.
b
ile
ty
d
o
ki
n
a
5
10
u
1
u
2
A
posiłki
B
5
Efekt netto
Przejściu z punktu A do punktu B towarzyszy
efekt substytucyjny i dochodowy. W przypadku
pierwszego wzrost ceny jednego z dóbr, przy
założeniu
stałości
dochodów
realnych
powoduje wzrost popytu na dobro, którego
cena się nie zmieniła i spadek popytu na
dobro, którego cena wzrosła.
Efekt dochodowy objawia się spadkiem
dochodu realnego przy wzroście ceny jednego
z dóbr i konsument obniża popyt na obydwa
dobra.
W przypadku biletów do kina efekt
dochodowy przeważa nad efektem
substytucyjnym, dlatego konsument
obniża na nie popyt.
Efekt substytucyjny i dochodowy są
nazywane
efektem netto
.
Wybór konsumenta dla
dóbr Giffena
Jeżeli posiłki są
dobrem Giffena to
wzrost ich ceny
spowoduje, że
konsument
wybierając koszyk
dóbr B będzie
maksymalizował
użyteczność przy
mniejszej ilości
filmów, ale większej
ilości posiłków.
b
ile
ty
d
o
ki
n
a
5
10
u
1
u
2
A
5
posiłki
B
Transfery
rządowe a
wybór
konsumenta
Transfer rządowy
to bezzwrotne
świadczenie
rządu
na
rzecz
określonej grupy społecznej. Może
mieć on charakter rzeczowy lub
pieniężny.
b
ile
ty
d
o
ki
n
a
5
10
7
14
posiłki
Z punktu widzenia konsumenta
korzystniej
dla niego jest otrzymać świadczenie pieniężne,
gdyż staje się dostępna w całości wyżej
położona linia budżetowa.
W przypadku świadczenia rzeczowego, gdy
student otrzyma bon żywnościowy np. o
wartości 40 złotych jego wybór koszyka dóbr
na nowej linii budżetowej będzie ograniczony.
Nadal bowiem może maksymalnie zakupić 5
biletów do kina.
Z punktu widzenia państwa
korzystniej jest wręczyć studentowi
bon żywnościowy, gdyż ma ono
wtedy pewność, że został osiągnięty
główny cel, jaki został założony przy
decyzji o transferze.
Źródła
1. Begg D., Fischer S., Dornbusch R.,
Mikroekonomia, PWE, Warszawa ,
2007
2. Marciniak S. (red. naukowa), Makro
i
mikroekonomia.
Podstawowe
problemy, Wydawnictwo Naukowe
PWN, Warszawa, 2006
Dziękuję za uwagę