Teoria i empiria socjologii

Bezpieczeństwo społeczne

Zróżnicowania społeczne jako

wyzwanie dla podmiotów

dbających o bezpieczeństwo

społeczne

Zróżnicowania społeczne jako

wyzwanie dla podmiotów

dbających o bezpieczeństwo

społeczne

Zróżnicowanie może

dotyczyć:

• Dóbr materialnych

(bogactwa)

• Władzy

(panowanie, wpływ na innych)

• Prestiżu

(szacunek, uznanie społeczne,

akceptacja, sława)

• Wykształcenia
• Zdrowia

Dostęp do tych dóbr jest z natury ograniczony

co często bywa powodem napięć społecznych i

konfliktów.

Dostęp do tych dóbr jest z natury ograniczony

co często bywa powodem napięć społecznych i

konfliktów.

Stratyfikacja społeczna

• System nierówności istnieje wówczas, gdy

pewne kategorie społeczne otrzymują
więcej cenionych w danym społeczeństwie
dóbr aniżeli inne.

• Podstawowymi kategoriami opisu zróżnicowań,

podziałów i nierówności społecznych są klasa i
warstwa.

• Klasa społeczna: wielki segment społeczeństwa

obejmujący osoby o podobnej sytuacji
własnościowej (zwłaszcza w zakresie posiadania
środków produkcyjnych, czyli kapitału
ekonomicznego).

• Warstwy społeczne: kategorie i grupy

społeczne powiązane realną więzią subiektywną i
obiektywną, różniące się między sobą zbiorowymi
szansami osiągania społecznie cenionych dóbr –
bogactwa, władzy, prestiżu, edukacji itp. oraz
wynikającym z tego poziomem i stylem życia,
typową ideologią i obyczajami.

Zróżnicowanie społeczne – wskazuje na różne
źródła zróżnicowania, cechy biologiczno – fizyczne,
psychiczne, demograficzne, społeczne.

•Cechy biologiczne, demograficzne i psychiczne
prowadzą do powstania kategorii społecznych

•Różnice społeczne prowadzą do kształtowania się
zbiorowości społecznych. Są podstawą wyróżnienia
struktury społecznej.

Bliskoznaczne pojęcia

Nierówności

społeczne

–

zróżnicowanie

społeczne

rozpatrywane

aspekcie

wartościującym, normatywnym ( a nie wyłącznie
opisowym). Odwołujemy się tutaj do poczucia
sprawiedliwości i niesprawiedliwości.

Struktura społeczno – zawodowa jako

podstawa zróżnicowań:

Jest to sposób uporządkowania ludzi według funkcji,
jakie pełnią w społeczeństwie. W podziale tym
odwołujemy się do podziału zawodowego – podziału
pracy.

Co to jest zawód?

•Musi istnieć wymóg klasyfikacji

•Czynności wykonywane są względnie stale.

•Przynosi dochód, daje utrzymanie osobie, która go
wykonuje.

•Sam zawód nie wystarcza, aby umiejscowić
jednostkę w danej strukturze.

Teoria trwałości klasowego podziału
Powstała w latach 40. XX wieku.

Podział na klasy „pracującą” i „biznesu” utrzymuje
się nadal, pomimo ogromnych zmian społecznych
jakie zaszły w ostatnich 50 latach.

Klasa  biznesu  to  właściciele  kapitału  akcyjnego,
zaś  klasa  pracująca  to  ludzie  żyjący  z  pracy
najemnej – pracownicy fizyczni i umysłowi.

Teoria trwałości klasowego podziału

Lundberg – „Ameryka 60-ciu rodzin” - 1939:

W Ameryce wystąpiła koncentracja kapitału w rękach
nielicznych – w rękach 60-ciu najbogatszych rodzin.
Główne przemiany w strukturze klasowej polegają
na:

•Przekształceniu kapitału rzeczowego w kapitał
akcyjny.

•Koncentracji kapitału w rękach „business-class” i
wzrost liczby najemnych pracowników „working-
class”.

Teoria równowagi interesów:

Struktura

współczesnych

społeczeństw

industrialnych

jest

strukturą

klasową.

Stosunki między tymi klasami są w stanie
równowagi.

Laski, Truman, Riesman:

•Klasy społeczne ulegają ogromnym przemianom

•biznesmeni rozpadają się na szereg grup o
odmiennych

interesach

–

rozwarstwienie

akcjonariatu.

•oddzielenie

panowania

ekonomicznego

panowania

politycznego.

Pojawiają

się

menedżerowie.

•Naciski grup interesów wzajemnie się równoważą,
dlatego

władze

polityczne

podejmują

kompromisowe decyzje.

•Podstawowe grupy: kapitaliści, farmerzy i
robotnicy

wywierają

wpływy

różnych

szczeblach.

•System taki sprawia, że nie tworzą się przywileje i
upośledzenia społeczne, niweluje on nierówności
społeczne.

Teoria dekompozycji struktury klasowej

i instytucjonalizacji konfliktu:

Następuje dekompozycja klas społecznych, klasy
przekształcają się w warstwy.

Dahrendorf:

•następuje

oddzielenie

własności

kierownictwa – specjalizacja kadry menedżerskiej.

•Społeczeństwa kapitalistyczne przekształcają
się w społeczeństwa menedżerskie, w których
wszyscy (w tym także akcjonariusze) są pracownikami
najemnymi.

•Dekompozycja dotyczy także klasy robotniczej:
pojawiają się różne grupy specjalistów spełniających
różne role i posiadających różne grupy interesów.

•Instytucjonalizacja

konfliktu

–

nastąpiło

uchwalenie praw człowieka, co w efekcie przyniosło
zniesienie krańcowej nierówności społecznej.

Rodzaje nierówności:

•Nierówności polityczne

•Nierówności ekonomiczne

•Nierówności społeczne – np. nierówne możliwości
kształcenia się.

Pojęcie

nierówności

jest

odnoszone

wyobrażeń  tego,  co  równe  i  sprawiedliwe,
dlatego  jest  pojęciem  wartościującym  (podział
wedle  urodzenia  i  pozycji  społecznej;  wedle
zasług – każdemu tyle, ile przyznaje mu prawo,
każdemu to samo itp.).

W socjologii równość społeczną rozumie się
jako:

•równe traktowanie, czyli równość miary

•równe możliwości, czyli równość szans

•równe pozycje, czyli równość sytuacji

W socjologii równość społeczną rozumie się
jako:

•równe traktowanie, czyli równość miary

•równe możliwości, czyli równość szans

•równe pozycje, czyli równość sytuacji

Przegląd przykładowych kryteriów służących opisowi

zróżnicowania społeczeństwa polskiego po roku

1990

Przegląd przykładowych kryteriów służących opisowi

zróżnicowania społeczeństwa polskiego po roku

1990

bogaci – średnio zamożni – biedni

odgrywający rolę aktorów – widzowie przemian

społecznych

uczciwi – oszukujący

zdolni do adaptacji – niezdolni do adaptacji

innowatorzy – konformiści

wygrani – przegrani

optymiści – realiści – pesymiści

aktywni zawodowo – bierni zawodowo

aktywni życiowo – bierni życiowo

zajmujących wysokie pozycje społeczne – średnie – niskie

akceptujący zmiany społeczne – nieakceptujący zmian

Dynamika polskiej przestrzeni

Procesy kształtowania się terytorium państwa

polskiego charakteryzowała znaczna dynamika,

która pozostawiła wyraźne ślady w krajobrazie

kulturowym, demograficznym, gospodarczym i

społecznym, różnicując dzisiejsze terytorium

Polski i wyznaczając podziały regionalne.

Polska w orbicie cywilizacji europejskiej

1. Wpływ innych cywilizacji (np. bizantyjsko-

prawosławnej albo tureckiej) w porównaniu z
inspiracjami zachodnimi pozostawał uboczny

2. Czerpane wzory były i są często moralnie

przeciwstawne (tolerancja religijna – wyznaniowy
fanatyzm; prawa człowieka – praktyki systemów
despotycznych, etc.)

3. Wędrówki wzorów kultury w przeciwnym kierunku

były nader rzadkie (Polska dla Europy była na
peryferiach; wyjątki – Chopin, Skłodowska-Curie,
Paderewski – ale już nie Mickiewicz).

Jak jest
teraz?

4. Na opóźnienie rozwojowe jesteśmy skazani
także dziś, z uwagi na nasz stosunkowo słaby
potencjał gospodarczy i olbrzymi ekonomiczny
koszt nowatorstwa .

5. Młodzież wychowana już w okresie wolnego
rynku, nie czuje przywiązania do szkolnego
kanonu lektur czy do symboli walk o
niepodległość – mogą się więc zacierać kontury
narodowych kultur.

Dziedzictwo zaborów

ZABÓR PRUSKI
Ziemie te wchodziły w skład szybko
modernizującego się państwa europejskiego
(Wielkopolska i Pomorze). Zbiorowość polska
funkcjonowała w warunkach szacunku dla prawa,
pracy, oszczędności i bogacenia się – wartości,
które sprzyjają rozwojowi kapitalizmu.

ZABÓR ROSYJSKI
Ziemie te znajdowały się w kręgu cywilizacji
będącej pod przemożnymi wpływami azjatyckimi i
były w sposób dla niej charakterystyczny
administrowane. Administracja ta była
niesprawna, źle opłacana i mocno skorumpowana,
co społecznie działało silnie demoralizująco.

WIEDZ

BOGACT

WŁADZ

Zasoby działania

Atrybuty położenia społecznego

jednostek

Nierówny dostęp

Nowy układ przywilejów

Immunitety

Przywileje gospodarcze

Przywileje branżowe i zawodowe

Przywileje korporacyjne

Przywileje dobrego urodzenia

Przywileje to rodzaj korzyści przysługujących

określonym osobom bądź grupom osób

Inteligencja a klasa średnia – problemy definicyjne

Klasa średnia może być rozumiana
jako zbiór jednostek:

1)ulokowanych centralnie w schemacie

stratyfikacji społecznej

2)będących właścicielami środków produkcji i

jednocześnie je obsługujących

3)dysponujących kwalifikacjami i wykształceniem,

lecz nie sprawujących władzy

4)posiadających własne firmy i związany z tym

kapitał

5) realizujących swe zadania w oparciu o

określony etos przedsiębiorczości

6) zachowujących względną niezależność od

władzy państwowej dzięki posiadanym zasobom
(majątkowi, kwalifikacjom, wiedzy)

7) utożsamianych z kategoriami

inteligenckimi, a więc absolwentów uczelni

Klasa średnia wg H. Domańskiego

Za odpowiednik klasy średniej na polskim
gruncie przyjąć należy inteligencję, która ze
względu na swe cechy zbliżona jest do „nowej
klasy średniej”

PRL-owskie podwaliny pod rozwój korupcji w

okresie transformacji

PRL-owskie podwaliny pod rozwój korupcji w

okresie transformacji

1. Władza jest atrybutem, który w sposób

naturalny przekłada się na korzyści osobiste (a
ktoś kto ją posiada i postępuje inaczej jest
naiwny)

2. Umiejętność tworzenia przez ludzi władzy

układów korupcyjnych, które opierają się na
mniej lub bardziej ukrytej zasadzie wymiany
korzyści (brudne wspólnoty)

Kapitalistyczny grunt dla korupcji

1. Przekonanie, iż kapitalizm jest ustrojem z natury

niemoralnym (pierwszy milion trzeba ukraść)

2. Łagodne przejście od ustroju poprzedniego do

obecnego (brak katharsis, gruba kreska)

Tadeusz Mazowieckie sejmowe expose, 24

sierpnia 1989

Bogusław Bagsik

: rok 1991 - poz. 8 na liście 100

najbogatszych Polaków tygodnika Wprost– czerwiec 1994 roku

zatrzymany przez policję na lotnisku w Zurichu

Grupy czynników wpływających na system

wartości współczesnego społeczeństwa polskiego

Grupy czynników wpływających na system

wartości współczesnego społeczeństwa polskiego

te, które pochodzą z przeszłości odległej (ze
społeczeństwa „przedsocjalistycznego”)

te, które są efektem oddziaływania okresu
„realnego socjalizmu”

te, które wywodzą się z historii najbliższej, żywej
jeszcze
w pamięci i doświadczeniu: historii działania
opozycji demokratycznej, Solidarności, represji
stanu wojennego
i uniesienia w momencie zmiany systemu

te, które wywodzą się i oddziałują w
teraźniejszości

System wartości współczesnego społeczeństwa

polskiego

Wpływ tradycyjnej kultury

System wartości współczesnego społeczeństwa

polskiego

Wpływ tradycyjnej kultury



przywiązanie do wartości narodowych i
religijnych



brak poszanowania dla władzy państwowej



szczególna natura polskiej wspólnotowości –
wspólnota „romantycznego patriotyzmu”, walki
i poświęcenia, odczuć, symboli oraz masowych
manifestacji i wystąpień



słabo rozwinięty etos pracy – szlachecka
tradycja „klasy próżniaczej” versus ciężka dola
chłopa

System wartości współczesnego społeczeństwa

polskiego

Dziedzictwo realnego socjalizmu

System wartości współczesnego społeczeństwa

polskiego

Dziedzictwo realnego socjalizmu



specyficzny stosunek do władzy państwowej –
traktowana jako narzucona, ale też mająca
roztoczyć szeroką opieką
i gwarancją obywateli



wyuczona bezradność i zrzeczenie się
odpowiedzialności za państwo i za własne życie



dekompozycja czynników statusu (dochodu,
władzy i prestiżu)



słabe poszanowanie własności: własność
państwowa – niczyja, własność prywatna –
podejrzana



dyformizm systemów wartości: wartości
oficjalne, publiczne, traktowane jako narzucone
i nieautentyczne, przeciwstawiały się
wartościom „prawdziwym”, „oddolnym”,
prywatnym

System wartości współczesnego społeczeństwa

polskiego

Doświadczenia historii najnowszej

System wartości współczesnego społeczeństwa

polskiego

Doświadczenia historii najnowszej



kolejne protesty przeciw komunistycznej władzy i
działania opozycji demokratycznej



obchody Milenium Chrztu Polski



wizyty papieskie



Sierpień 1980 – powstanie Niezależnego
Samorządnego Związku Zawodowego
„Solidarność”



„miodowy miesiąc” transformacji po czerwcu
1989 roku, oparty na wspólnocie uczuć i wartości

System wartości współczesnego społeczeństwa

polskiego

Współczesne uwarunkowania

System wartości współczesnego społeczeństwa

polskiego

Współczesne uwarunkowania



procesy globalizacyjne



Integracja z Unią Europejską



rozwój społeczeństwa informacyjnego



modernizacja imitacyjna – naśladowanie,
uleganie wpływom zewnętrznym – typ idealny:
kraje wysokorozwinięte



nowa kompozycja czynników statusu (dochodu,
władzy, prestiżu… wiedzy)

Nowe wymiary zróżnicowania
społecznego

Document Outline