PSYCHOSPOŁECZNE
PROBLEMY ZDROWIA I CHOROBY
ZACHOWANIA ZDROWOTNE
Marta Makara –Studzińska
PSYCHOSPOŁECZNE
PROBLEMY ZDROWIA I CHOROBY
ZACHOWANIA ZDROWOTNE
Marta Makara –Studzińska
Współczesne koncepcje zdrowia
Zdrowie „to proces wykorzystywania
potencjałów biologicznych, psychologicznych i
społecznych do sprostania zewnętrznym i
wewnętrznym wymaganiom oraz osiągania
celów indywidualnych i społecznych bez
chronicznego zaburzenia dynamicznej
równowagi".
Zdrowie jest wynikiem interakcji między
procesami biologicznymi, psychologicznymi,
społecznymi, kulturowymi i cywilizacyjnymi.
Biomedyczny paradygmat zdrowia
Model ten jest kontynuacją XIX wiecznych dokonań
przedstawicieli nauk przyrodniczych, hołdującym
mechanistycznym wyobrażeniom o świecie
charakterystycznym dla biologii.
Przyrównywane do maszyny ludzkie ciało spostrzega się z
punktu widzenia biologii molekularnej, co pozwala
wydzielić jego najdrobniejsze cząstki, które analizuje się
pod kątem mechanizmów biologicznych będących
podstawą ich sprawnego lub zaburzonego funkcjonowania.
Choroba stanowi następstwo zaburzeń w funkcjonowaniu
organizmu, a ściślej jego poszczególnych części. Pociąga to
za sobą leczenie tylko dających się wyodrębnić jednostek
chorobowych, w których można ustalić biochemiczne lub
strukturalne zmiany .
Biomedyczny paradygmat zdrowia
Zdrowie definiuje się jako brak choroby, to jest
brak zakłóceń w przebiegu procesów
biologicznych w komórkach organizmu i stanowi
uboczny obiekt zainteresowań medycyny.
Lekarz jest „dostarczycielem" zdrowia, chory zaś
uległym „konsumentem", biernie poddającym się
interwencji medycznej.
Pacjent staje się nie podmiotem, lecz jedynie
uprzedmiotowionym obiektem oddziaływań typu
inżynieryjnego. Depersonalizacja i
paternalistyczne traktowanie chorego dodatkowo
wzmacniane jest rozwojem w medycynie wąskich
specjalizacji oraz technologii medycznej.
Biomedyczny paradygmat zdrowia
Dzieleniem ludzi na zdrowych i chorych zajmuje
się zatem tylko lekarz-profesjonalista, który
orzeka o istnieniu bądź braku zmiany
patologicznej na podstawie szczegółowych
technik diagnostycznych, po czym nadaje jej
określoną nazwę zgodnie z obowiązującą
Międzynarodową Klasyfikacją Chorób i inicjuje
proces leczenia.
W ujęciu biomedycznym pojęcie zachowań
związanych ze zdrowiem obejmuje te formy
aktywności człowieka, które wiążą się z
wykonywaniem zaleceń lekarzy jako wyłącznych
ekspertów w dziedzinie zdrowia.
Psychologiczne koncepcje zdrowia
Psychosomatyka - to gałąź wiedzy, której
przedmiot zainteresowania określa się
najszerzej, jako relacje zachodzące między
psychiką a funkcjami ciała, zarówno z punktu
widzenia udziału czynników psychicznych w
powstawaniu choroby somatycznej
(psychosomatyka), jak i wpływu choroby na
psychikę chorego (somatopsychologia).
Psychologiczne koncepcje zdrowia
W etiopatogenezie chorób zaburzeń
psychosomatycznych, psychofizjologicznych oraz
ich przebiegu, istotną rolą przypisuje się:
czynnikom emocjonalnym; cechom osobowości,
które współwarunkują rodzaj reakcji
emocjonalnych, a pośrednio zmiany zachodzące
w strukturach i funkcjach organizmu, oraz
szkodliwym ze zdrowotnego punktu widzenia
zachowaniom wynikającym na przykład z
przeżywanych sytuacji konfliktowych,
frustracyjnych.
Psychologiczne koncepcje zdrowia
Zdrowie według tego modelu jest „stanem, w którym jednostka
wykazuje optymalną umiejętność efektywnego pełnienia ról i
zadań wyznaczonych jej przez proces socjalizacji".
Choroba zaś jest dewiacyjną rolą społeczną uprawomacniającą
wycofanie się z pełnienia obowiązków społecznych, przez co
stanowi zagrożenie dla równowagi systemu społecznego.
Zdrowie zdefiniowane w kategoriach pozytywnych zyskało
postać wartości, dzięki której jednostka lub grupa może
realizować swoje cele oraz radzić sobie z otaczającym
środowiskiem, stało się zasobem (bogactwem), który
gwarantuje rozwój społeczny i ekonomiczny, jako że tylko
zdrowe społeczeństwo może się rozwijać, tworzyć dobra
materialne i kulturalne, osiągać odpowiedni poziom jakości
życia.
Socjoekologiczny model
interpretacji zdrowia i choroby
Zdrowie pojmuje się jako prawidłowy stan ekosystemu,
będący w swej istocie dynamiczną równowagą jego
podsystemów, warunkowaną potencjałem
przeciwstawienia się zakłóceniom tej równowagi.
Ujęcie systemowe zakłada rozpatrywanie zdrowia w
kategoriach zachodzących w organizmie procesów
podlegających ciągłym zmianom, jako odzwierciedlenie
twórczych reakcji organizmu na zagrożenia ze strony
środowiska.
Zdrowie jest więc istotnie zjawiskiem wielowymiarowym,
obejmującym wzajemnie od siebie zależne aspekty
fizyczne, psychologiczne i społeczne, co uprawnia do
wyodrębnienia trzech wzajemnie współzależnych jego
poziomów: jednostkowego, społecznego, ekologicznego.
Socjoekologiczny model
interpretacji zdrowia i choroby
Choroba natomiast stanowi konsekwencję
nierównowagi, dysharmonii oraz braku
integracji między poszczególnymi elementami
systemu na różnych poziomach jego organizacji.
Bycie zdrowym jest tu jednoznaczne z
możliwością prowadzenia produktywnego i
sensownego życia zarówno w sferze osobistej
jak i społecznej.
Hasła „Lepiej zapobiegać, niż leczyć" i „Twoje
zdrowie w Twoich rękach" .
Holistyczny paradygmat zdrowia
Zdrowie określa się jako dynamiczny proces
ukierunkowany na przywracanie stale zakłócanej
równowagi organizmu, w związku z nieustannie
dokonującymi się zmianami zachodzącymi wewnątrz
niego i w otaczającym go środowisku.
Procesualny charakter zdrowia oddaje definicja „zdrowie
jest procesem wynikającym z wzajemnych wpływów
dostępnych człowiekowi zasobów jego zachowania i
codziennych wymagań życia; to proces wykorzystywania
potencjałów biologicznych, psychologicznych i
społecznych do sprostania zewnętrznym i wewnętrznym
wymaganiom oraz osiągania celów indywidualnych i
społecznych bez chronicznego zaburzenia dynamicznej
równowagi".
Holistyczny paradygmat zdrowia
Wyznacznikami tak rozumianego zdrowia są
potencjały zdrowia (zasoby) tkwiące zarówno w
człowieku, jak i jego otoczeniu.
Obejmują one:
zasoby biologiczne, np. naturalny potencjał
immunologiczny,
zasoby psychiczne określane jako swoista
energia życiowa
kompetencje życiowe ,
umiejętność radzenia sobie ze stresem ,
optymizm ,
poczucie kontroli .
Holistyczny paradygmat zdrowia
Choroba pojawia się wskutek utraty zdolności
przywracania równowagi i integralności
organizmu.
Dochodzi do tego wtedy, kiedy brakuje energii
lub/i umiejętności, aby sprostać wymaganiom i
obciążeniom życia. Ważną konsekwencją leżącej
u podstaw holistycznego modelu zdrowia idei
jedności ciała i psychiki jest podkreślanie
podmiotowego wymiaru zdrowia.
Holistyczny paradygmat zdrowia
Podmiotowy wymiar zdrowia wyraża się w
aktywnym i świadomym udziale każdego
człowieka w osiąganiu zdrowia, realizowaniu
celów zdrowotnych.
Zakłada się, że zdrowie zależy zarówno od stylu
życia, stosowanych sposobów radzenia sobie z
trudnościami życiowymi, jak i preferowanych
przez daną osobę form aktywności zdrowotnej
ukierunkowanej na ochronę i/lub poprawę,
umacnianie zdrowia.
Wybrane zagadnienia z problematyki
zachowań zdrowotnych
Pojęcie zachowań zdrowotnych - Najczęściej
spotykane terminy to: zachowania zdrowotne, zachowania
w chorobie, praktyki zdrowotne, pro-zdrowotne style
życia, zachowania medyczne.
Definicja- „zachowania zdrowotne to wybrane przez
obserwatora (lub/i podmiot) działania, pozostające w
istotnym - określonym w przyjętej opcji - związku ze
zdrowiem, ujmowanym w znaczeniu ustalonym w tym
systemie wiedzy".
Wyodrębnia się pięć elementów akcentowanych przez
autorów różnych definicji, które równocześnie stanowią
wartościowe kryteria typologizacji zachowań związanych
ze zdrowiem.
Wybrane zagadnienia z problematyki
zachowań zdrowotnych
Wyróżnione elementy to:
poziom organizacji aktywności i świadomości,
stosunek do zdrowia (konsekwencje zdrowotne),
sytuacja zdrowotna, zachowania wynikające z
roli,
treść zachowań.
Wybrane zagadnienia z problematyki
zachowań zdrowotnych
Poziom organizacji aktywności i świadomości
obejmuje elementy kognitywne (przekonania,
oczekiwania, motywy, wartości), osobowościowe,
emocjonalne i behawioralne nawyki i działania
odniesione do utrzymania, przywracania i umacniania
zdrowia.
Aspekt konsekwencji zdrowotnej zachowań określa
zachowania zdrowotne jako wszelkie formy aktywności
celowej ukierunkowanej na cele zdrowotne, zdolności do
twórczego życia, zdolności do osiągania pełni własnych
możliwości fizycznych, psychicznych, społecznych.
Sytuacja zdrowotna podmiotu działania to odmienne
cele zdrowotne zachowań podejmowanych przez osoby
chore i osoby zdrowe (i/lub za takie się uważające).
Podział zachowań zdrowotnych
Ze względu na to kryterium zdrowia wyróżnia
się więc, zachowania pro-i anty-zdrowotne.
Zachowania zdrowotne to „zachowania
konserwujące i rozwijające zasoby zdrowotne
(prozdrowotne) lub naruszające te zasoby i
niszczące ich potencjały (antyzdrowotne
).
Podział zachowań zdrowotnych
a) ze względu na poziom organizacji aktywności
(zachowania nawykowe - intencjonalne)
b) sytuację zdrowotną (zachowania
podejmowane w sytuacji zdrowia -choroby).
Mamy tutaj: zachowania zdrowotne, zachowania
chorobowe i dodatkowo zachowania związane z
rolą chorego . Odróżnia się także zachowania
promujące zdrowie i zachowania ryzykowne
c) wynikające z pełnionej roli, np. medyczne
(podejmowane przez personel medyczny),
rodzicielskie zachowania zdrowotne związane z
opieką nad dziećmi .
Uwarunkowania zachowań zdrowotnych - modele
teoretyczne
Model Przekonań Zdrowotnych - nawiązuje do
psychologicznej teorii decyzji, według której, podjęcie
danej aktywności jest efektem dokonywanej przez osobę
oceny użyteczności wyniku i prawdopodobieństwa jego
otrzymania .
W modelu wyróżniono dwa zasadnicze warunki podjęcia
działania profi laktycznego. Pierwszym z nich jest
obecność motywacji, którą wyznaczają:
spostrzegana przez osobę podatność na chorobę,
spostrzegana powaga choroby, dotycząca zarówno jej
konsekwencji medycznych, jak i psychologicznych.
Model Przekonań Zdrowotnych
Drugim warunkiem podjęcia działania jest
dodatnia ocena użyteczności (skuteczności)
danej formy działania zabezpieczającego
zdrowie.
Motywacja wraz z oceną skuteczności stanowią
wyznaczniki gotowości do zachowań
zdrowotnych.
Aby owa gotowość mogła być aktywizowana
(odzwierciedlona w działaniu), muszą zaistnieć
dodatkowe warunki, którymi są tzw. wyzwalacze
działania, czyli zewnętrzne lub wewnętrzne
okoliczności pobudzające do działania.
Teoria Uzasadnionego Działania
Teoria Uzasadnionego obejmuje wyznaczniki celowych
zachowań zdrowotnych odnoszących się zarówno do
zachowań prewencyjnych, jak i promują cych zdrowie.
Autorzy wychodzą z założenia, że prawdopodobieństwo
podjęcia zachowania ukierunkowanego na cele zdrowotne
określone jest przede wszystkim przez siłę intencji. Ta
kategoria zajmuje w modelu miejsce centralne. Intencja
kształtowana jest przez dwa rodzaje zmiennych:
indywidualną postawę wobec zachowania oraz
spostrzegane normy społeczne (przekonania jednostki, że
osoby znaczące aprobują lub nie wykonanie danego
działania).
Teoria Uzasadnionego Działania
Indywidualna postawa wobec zachowania
warunkowana jest przez percepcję następstw
zachowania i ich ocenę.
Z kolei spostrzegane normy społeczne wiążą się
z tym, jak spostrzegane są oczekiwania innych
osób (lub grup) oraz jaka jest motywacja do
postępowania zgodnie z tymi oczekiwaniami.
Teoria Planowanego Zachowania
Teoria Planowanego Zachowania jest rozszerzoną wersją
Teorii Uzasadnionego Działania, włączającą czynnik
spostrzeganej kontroli behawioralnej, która odnosi się do
przekonań podmiotu o możliwościach podjęcia określonego
działania.
W tej koncepcji na intencję działania mają wpływ zarówno
indywidualna postawa wobec zachowania, spostrzegane
normy społeczne, jak i spostrzegana kontrola behawioralna,
która warunkowana jest przez minione doświadczenia oraz
ocenę włas nej zdolności pokonywania przeszkód.
Spostrzegana kontrola behawioralna ma swój bezpośredni
udział także w kształtowaniu zachowania, zatem umożliwia
przewidywanie działań niezależnie od intencji
.
Procesualny Model Działań
Zdrowotnych
Wyróżnia się w nim dwie zasadnicze fazy
działania zdrowotnego: fazę motywacyjną i fazę
kontynuacji działania.
Faza motywacyjna obejmuje układ czynników
wpływających na uformowanie się intencji
działania,
Faza kontynuacji działania - układ czynników
określających proces wolicjonalny i kontekst
sytuacyjny działania.
Procesualny Model Działań
Zdrowotnych
Na intencję działania wpływ mają trzy grupy
zmiennych: spostrzegane zagrożenie zdrowia,
oczekiwania dotyczące wyników działania oraz
oczekiwania dotyczące własnej skuteczności w
podejmowaniu działania zdrowotnego.
W fazie kontynuacji działania wyróżnione zostały
czynniki kształtujące proces wolicjonalny,
którymi są plany działania w postaci instrukcji
dotyczących sposobów wykonania pożądanego
działania oraz procesy kontroli działania.
Model Promocji Zdrowia
Model Promocji Zdrowia odnosi się do zachowań
promujących zdrowie.
W modelu wyróżnione zostały trzy klasy
zmiennych: czynniki poznawczo-percepcyjne,
modyfikujące, zachowania promujące zdrowie.
Czynniki poznawczo-percepcyjne stanowią
wyznaczniki zachowań promujących zdrowie,
czynniki modyfikujące określają charakter
zmiennych poznawczo-percepcyjnych.
Model Promocji Zdrowia
W bloku czynników poznawczo-percepcyjnych
wyróżniono: ważność zdrowia, spostrzeganą
kontrolę zdrowia, spostrzeganą własną
skuteczność w podjęciu i kontynuacji działania
zdrowotnego, spostrzegane korzyści oraz
przeszkody w zachowaniu.
Ponadto, wprowadzono sposób rozumienia
zdrowia przez pacjenta (definicję zdrowia) i
spostrzegany stan zdrowia.
Czynniki modyfikujące obejmują szeroki ich
zakres: zarówno cechy demograficzne,
biologiczne, społeczne, jak i sytuacyjne oraz
behawioralne.
Prozdrowotny styl życia
Styl życia" określa się jako „luźno powiązany zespół
zachowań (nawyków i czynności), charakterystyczny dla
danej osoby lub grupy społecznej, mający istotne
znaczenie dla zdrowia" .
W ujęciach socjologicznych akcentowany jest aspekt
społeczno-kulturowych uwarunkowań zachowań
pozostających w związku ze zdrowiem .
Definicja przyjęta przez Światową Organizację Zdrowia
(WHO) - „styl życia" oznacza sposób życia opierający się
na wzajemnym związku warunków życia i indywidualnych
wzorów zachowań zdeterminowanych czynnikami
społeczno-kulturowymi i właściwościami indywidualnymi .
Prozdrowotny styl życia
Z kategorią „styl życia" związane jest pytanie o
formy zachowań składających się na
prozdrowotny styl życia.
Wyróżniamy trzy sfery działań prozdrowotnego
stylu życia:
korzystanie z opieki zdrowotnej
zwalczanie bądź zapobieganie stresom
dieta , aktywność fizyczna, unikanie używek
Analiza zachowań człowieka wobec
choroby
a) psychologiczne czynniki ryzyka wystąpienia
chorób somatycznych:
uwarunkowania osobowościowe
czynniki sytuacyjne
behawioralne
b) obraz choroby:
postawa wobec własnej choroby
indywidualna koncepcja choroby
źródła lęku
Psychologiczne czynniki ryzyka wystąpienia
chorób somatycznych
Na przestrzeni ostatniego półwiecza zgromadzono wiele
danych przemawiających za związkiem czynników
psychologicznych z powstaniem i rozwojem chorób
somatycznych.
Do czynników osobowościowych zaliczamy następujące
cechy: agresywność, silna potrzeba osiągnięć, potrzeba
dominacji i niezależności, neurotyczność, pesymizm,
depresyjność.
Do czynników sytuacyjnych zaliczamy: zagrożenie fizyczne i
psychospołeczne ( stres, przemoc, trauma).
Czynniki psychologiczne wchodzą w interakcję z czynnikami
biologicznymi i na tej drodze najczęściej dochodzi do
powstania choroby. Istnieje ścisły związek pomiędzy
układem nerwowym , immunologicznym i dokrewnym.
Obraz choroby
Sytuacja człowieka chorego somatycznie oraz
dopływające z różnych źródeł informacje na
temat samej choroby znajdują swoje
odzwierciedlenie w postaci struktury zwanej
obrazem , koncepcją lub teorią choroby.
Ta struktura zawiera następujące elementy:
1.Obraz przyczyn choroby, 2.Obraz własnego
aktualnego stanu (aktywność zmian, wpływ
choroby na samopoczucie, wpływ choroby na
wygląd), 3.Poglądy na temat leczenia ( wynik
leczenia, czas trwania leczenia),
4.Przewidywania na temat przebiegu choroby i
jej skutków( zdrowotne, rodzinne, zawodowe).
Sytuacja osoby chorej somatycznie
Chory tworzy bilans choroby, czyli jest to rodzaj
oceny, na który składa się suma wszystkich
następstw choroby- niepomyślne i pomyślne
skutki choroby.
Ocena choroby somatycznej wpływa na formę
radzenia sobie z chorobą jako źródła stresu:
zagrożenie, wyzwanie, krzywda (strata).
Reakcje na chorobę somatyczną to najczęściej
lęk i nadzieja.
Sytuacja osoby chorej somatycznie
Specyficzne formy radzenia sobie z emocjami
towarzyszącymi chorobie to: reakcja zaprzeczania
chorobie, zespół adaptacji poznawczej,
instrumentalne radzenie sobie – zadaniowe.
W przebiegu choroby u człowieka można
zaobserwować dwa style radzenia sobie :
ze względu na radzenie sobie ukierunkowane na
emocje
ze względu na poprawę własnego stanu zdrowia.
Obie strategie są ze sobą powiązane i pojawiają się
przebiegu choroby somatycznej.