Środki przeciwbiegunkowe

Biegunkę definiuje się jako nadmierną masę
płynnego stolca przekraczającą na dobę 200g.
Ponieważ masa stolca zależy głównie od masy
zawartej w nim wody, większość przypadków
biegunki wynika z zaburzeń transportu jelitowego
wody i elektrolitów.

W ciężkich biegunkach najistotniejsze jest
uzupełnieniem utraty wody i elektrolitów (tzw.
rehydratacja). Jeśli biegunki są wywołane
endotoksynami należy również zastosować leczenie
przyczynowe (chemioterapia).

Leczenie farmakologiczne powinno być
zarezerwowane dla pacjentów z ciężkimi lub
utrzymującymi się objawami. Niespecyficzne leki
przeciwbiegunkowe zwykle nie modyfikują procesów
leżących u podłoża biegunki.

Aby zapobiec znacznym stratom wody i elektrolitów
w biegunkach stosuje się środki zapierające
(obstipantia). Ich działanie ma wyłącznie charakter
objawowy i krótkotrwały; stosowanie można
rozpocząć dopiero po dokładnym wyjaśnieniu
przyczyn biegunki.

Opioidy

Silnym działaniem zapierającym

charakteryzują się opioidy. Wyróżnia się tu
kilka mechanizmów działania, w których
pośredniczą głównie receptor μ lub
receptory δ opioidowe neuronów jelitowych,
komórek nabłonkowych lub mięśniowych.
Mechanizmy te wpływają na motorykę
jelitową (receptory μ), wydzielanie jelitowe
(δ) lub wchłanianie (μ i δ). Powszechnie
stosowane są: difenoksylat, difenoksyna i
loperamid, działające poprzez wpływ na
obwodowe receptory opioidowe μ.

Loperamid (Imodium,

Imodium A-D)

• amid kwasu masłowego, pochodna piperydyny

pobudzająca receptor μ,

• stosowany jako lek przeciwbiegunkowy,
• wykazuje 40-50-krotnie silniejsze działanie niż

morfina i słabo przenika przez barierę krew-mózg,

• wydłuża czas pasażu przez jelito cienkie i pasażu

jama ustna-kątnica,

• zwiększa też napięcie zwieraczy odbytu,
• ponadto ma działanie przeciwsekrecyjne,

odwracające wpływ toksyny przecinkowca cholery

i niektórych toksyn E.coli,

• skuteczność i bezpieczeństwo tego leku

spowodowało, że jest on sprzedawany bez recepty
w postaci kapsułek, roztworu i tabletek.

Dawkowanie

• po podaniu doustnym działa szybko i

osiąga szczytowe stężenie w osoczu po
3-5h,

• typowa dawka dla dorosłych:

początkowo 4mg, a następnie 2mg po
każdym luźnym stolcu, nie
przekraczając 16mg/dobę,

• dawka dobowa dla dzieci: 2-5lat – 3mg,

6-8lat – 4mg, 8-12lat – 6mg,

• nie powinien być stosowany u dzieci

poniżej 2 r.ż.

Zastosowane:

• skuteczny w leczeniu biegunki

podróżnych w monoterapii i w
połączeniu z lekami
przeciwbakteryjnymi
(np.trimetoprim),

• bywa stosowany jak lek

pomocniczy niemal w każdej
biegunce

Działanie niepożądane:

• wywołuje nieliczne działanie

niepożądane,

• przedawkowanie może prowadzić

do depresji OUN (głównie u dzieci)
i niedrożności porażennej,

• u pacjentów z aktywną nieswoistą

chorobą zapalną jelit powinien być
stosowany rozważnie, aby uniknąć
toksycznego rozdęcia okrężnicy.

Difenoksylat i jego aktywny

metabolit difenoksyna

• są to pochodne piperydyny,
• mają nieco silniejsze działanie przeciwbiegunkowe

niż morfina,

• osiągają szczytowe stężenie w ciągu 1-2h po

podaniu doustnym,

• wpływają na OUN i stąd mogą być nadużywane lub

prowadzić do uzależnienia,

• występują w preparatach zawierających małe

stężenia atropiny, aby zapobiec nadużywaniu i

świadomemu przedawkowaniu (Lomotil, Motofen),

• w większych dawkach zawarta w nich atropina ma

działanie antycholinergiczne.

Działania niepożądane:

• nadmierne stosowanie lub przedawkowanie

mogą prowadzić do zaparć, a u chorych z
nieswoistą zapalną chorobą jelit – do
toksycznego rozdęcia okrężnicy.

• po difenoksylacie opisano zatrucia u dzieci

wskutek przenikania pewnych ilości do
o.u.n., loperamid wydaje się wolny od tego
niebezpieczeństwa,

• działanie zapierające może być

przeciwwskazane np. we wrzodziejącym
zapaleniu jelita,

Inne opioidy stosowane w

leczeniu biegunki

• kodeina (w dawce 30mg 3-4 razy dziennie),
• preparaty zawierające opium: nalewka

makowcowo-kamforowa (nalewka opium z

domieszką kamfory) i odwodniona nalewka opium,

• enkefaliny, endogenne opioidy są ważnymi

neuroprzekaźnikami jelitowymi; hamują

wydzielanie jelitowe bez wpływu na czynność

motoryczną,

• Racecadotril (acetorfan), dipeptydowy inhibitor

enkefalinazy, wzmacnia wpływ endogennych

enkefalin na receptor δ-opioidowy i na tej drodze

ma działanie przeciwbiegubkowe.

Agoniści receptora α

adrenergicznego

•

np. klonidyna wchodzi w interakcje ze specyficznym
receptorem neuronów jelitowych i enterocytów,

•

zwiększa wchłanianie,

•

hamuje wydzielanie jelitowe wody i elektrolitów,

•

wydłużając czas pasażu jelitowego;

•

ma szczególne zastosowanie w przewlekłej
biegunce u pacjentów z cukrzycą, u których w
przebiegu neuropatii, obserwuje się zanik neuronów
noradrenergicznych oraz bywa pomocna w
biegunce po odstawieniu opiatów,

•

np.Catapres TTS, 2 plastry/tydzień.

Oktreotyd i somatostatyna

• Oktreotyd (Sandostatin), oktapeptydowy analog

somatostatyny,

• skuteczny w ciężkiej biegunce sekrecyjnej

występującej w przebiegu czynnych wydzielniczo
guzów neuroendokrynnych trzustki i przewodu
pokarmowego,

• mechanizm działania: hamowanie wydzielania

hormonów, łącznie z sekretyną i innymi peptydami
przewodu pokarmowego (gastryna, wazoaktywny
polipeptyd jelitowy, insulina, sekretyna),

• najlepsze efekty osiąga się podające ten lek

pacjentom po operacji żołądka i pyloroplastyce w
leczeniu zespołu poresekcyjnego.

Środki ściągające:

• w lżejszych, wywołanych banalnymi

czynnikami (np. błędami dietetycznymi)
biegunkach stosowane są środki ściągające,

• z należących do środków ściągających

garbników w lecznictwie najczęściej
stosowane są, nie wchłaniające się z jelita
związki taniny, takie jak tanalbina (sama
tanina uszkadza komórki wątrobowe),

• podobne właściwości do taniny ma garbnik

liści borówki – idalbina.

•u dzieci skuteczne są pokarmy roślinne

zawierające pektyny (gotowana tarta

marchew, tarte jabłka),
•niekiedy stosuje się sole Bi

właściwościach ściągających, np. zasadowy

salicylan bizmutu (III) – stosowany w USA do

leczenia biegunek podróżnych.

Środki adsorbujące:

• w ostrych zatruciach pokarmowych, także

w tych przebiegających z biegunką
zastosowanie mają środki adsorbujące,

• adsorbują one szkodliwe związki (toksyny

bakteryjne, trucizny), drobnoustroje i
substancje pobudzające motorykę jelit,

• działają one nieswoiście, co oznacza, że

adsorbują też składniki pokarmowe,
witaminy i leki, stąd inne leki należy
podawać 1h przed lub 1-2h po podaniu
środka adsorbującego.

Węgiel kliniczny (Carbo

medicinalis)

• ma silne właściwości wiążące,
• stosuje się duże dawki – w biegunce

co najmniej 8-10 tabletek

(rozkruszonych i zwilżonych wodą)

jednorazowo,

• sproszkowany węgiel leczniczy jest

dodawany do płynu przy płukaniu

żołądka w ostrych zatruciach.

Związki wapnia

• silne właściwości zapierające mają związki wapnia,

działające też przeciwzapalnie,

• stosowana bywa woda wapienna (Aqua Calcis),

czyli nasycony (ok. 0,2%) roztwór wodorotlenku

wapnia, używana też zewnętrznie w stanach

zapalnych skóry i błon śluzowych,

• fosforan wapnia Ca

(PO

)

(Calcium phosphoricum)

podawany w stanach niedoboru wapnia,

• węglan wapnia (Calcium carbonicum)

odznaczający się silnymi właściwościami

zobojętniającymi,

• mleczan wapnia (Calcium lacticum) i glukonian

wapnia (Calcium glukonicum) stosowane są raczej

jako leki przeciwuczuleniowe (choć w tym

zastosowaniu są całkowicie nieskuteczne).

Kolestyramina

• stosowana w biegunkach

związanych z nadmiarem kwasów
żółciowych (np. po wycięciu jelita
cienkiego, kiedy kwasy te nie mogą
się zwrotnie wchłonąć),

• należy do tzw. żywic syntetycznych

(polimer styrolu i diwinylobenzolu z
czwartorzędowymi grupami
amoniowymi),

• jest wymiennikiem jonowym.

Kolestyramina

• może być również stosowana w świądzie

wywołanym przez kwasy żółciowe (tylko przy
swobodnym odpływie żółci z dróg żółciowych do
przewodu pokarmowego, ponieważ lek wiąże
kwasy żółciowe wyłącznie w świetle jelit),

• Kolestyramina wiąże nie tylko kwasy żółciowe,

ale i inne aniony oraz hamuje wchłanianie
cholesterolu i glikozydów nasercowych,

• jej skuteczność (dawki powyżej 10g dziennie) w

zmniejszonym stężeniu cholesterolu we krwi jest
wątpliwa,

• podobne właściwości wykazuje kolestipol

Smektyty

• ostatnio w leczeniu biegunek coraz

częściej stosowane są odpowiednio

sparowane związki krzemu, np. smekta

należąca do tzw. smektytów

dioktanościennych,

• smektyty to grupa minerałów –

mieszanych krzemianów i

glinokrzemianów metali jedno-, dwu- i

(lub) trójwartościowych o bardzo

zmiennym składzie i stopniu uwodnienia

oraz charakterystycznie zbudowanej

sieci przestrzennej.

Rehydratacja

•

leczenie banalnych biegunek powinno sprowadzać

się wyłącznie do tzw. rehydratacji (takie są

zalecenia Światowej Organizacji Zdrowia),

•

metoda ta polega na zapewnieniu odpowiednio

dużej podaży dostarczanych doustnie roztworów

elektrolitów (chlorek sodu, chlorek potasu) z

dodatkiem glukozy, preparat: Gastrolit,

•

rehydratacja ma pierwszorzędne znaczenie w

chorobach , w których dominującym objawem jest

nasilona biegunka połączona ze znaczną utratą

wody i elektrolitów,

•

sama rehydratacja (bez chemioterapii) zmniejsza

śmiertelność w przebiegu cholery z ponad 90%

(przy barku leczenia) do ok. 50%.

Blokery kanału wapniowego

• blokery kanału wapniowego

(werapamil i nifedypina) hamują
czynność motoryczną oraz
ułatwiają jelitowe wchłanianie
wody i elektrolitów,

• ważnym działaniem niepożądanym

są zaparcia.

Berberyna

• alkaloid roślinny,
• działa przeciwbakteryjnie, stymuluje

wydzielanie żółci, hamowanie komórkowych

zaburzeń rytmu, działa przeciwnowotworowo,

• najczęściej bywa stosowana w biegunce

bakteryjnej lub cholerze,

• efekt przeciwbiegunkowy jest wynikiem

aktywności przeciwbakteryjnej oraz zdolności

do hamowania skurczów mięśni gładkich, ze

zwolnieniem pasażu jelitowego poprzez

działanie antycholinergiczne oraz blokowania

dokomórkowego napływu jonów Ca

Dodatkowo dochodzi do hamowania wydzielania

jelitowego.

Alosteron i inni antagoniści

receptora

5-HT

• receptor 5-HT

bierze udział w wielu

procesach w obrębie jelit, takich jak

uwrażliwianie rdzeniowych neuronów

czuciowych, przewodnictwo wagalne

nudności czy odruchy perystaltyczne,

• sumaryczny efekt antagonistów

receptora 5-HT

polega na

zmniejszeniu kurczliwości mięśniówki

przewodu pokarmowego, zahamowaniu

pasażu przez okrężnicę ze wzrostem

absorpcji wody.

Alosteron (Lotronex)

• wykorzystywany w leczeniu zaburzeń

czynnościowych w postaci biegunki u kobiet,

• powoduje umiarkowanie zmniejszenie bólu

brzucha oraz częstości wypróżnień, poprawę

konsystencji stolca, zmniejszenie nagłości

parcia,

• został wycofany ze względu na wysoką

częstość występowania niedokrwiennego

zapalenia okrężnicy,

• ostatnio ponownie dopuszczony do leczenia

zespołu zaburzeń czynnościowych w postaci

biegunkowej, pod warunkiem ograniczeń w

jego dystrybucji.

Leki rozkurczowe

• Wśród leków antycholinergicznych

(spazmolitycznych, rozkurczowych)
najpowszechniej stosowane są środki z
grupy niespecyficznych antagonistów
receptora muskarynowego, takie jak
trzeciorzędowe aminy – dicykloamina
(Bentyl) i hyoscyamina (Levsin), oraz
czwartorzędowe pochodne amonowe –
glikopyrolat (Robinul) i
metyloskopolamina (Pamine).

Zaletą dwóch ostatnich jest niska przenikalność przez
barierę krew-mózg, stąd cechują się one niskim
ryzykiem powikłań neurologicznych, takich jak
zawroty głowy, senność lub nerwowość.

Leki te stosowane są w systemie „na żądanie” tj. po
wystąpieniu bólu lub przed posiłkami, aby zapobiec
bólowi i wypróżnieniom poposiłkowym, które
występują u chorych z zespołem jelita drażliwego.

Stosowane w banalnych

biegunkach jakichkolwiek

środków

chemioterapeutycznych

jest nieuzasadnione.

Preparaty:

Calicii carbonas
• Calperos – kaps. 500mg i 1000mg
• Caltrate 600 – tabl. powlekane 0,6g
Carbonicum
• Carbo medicinalis – tab. 0,3g
Colestipoli hydrochloridum
• Colestid – granulat do przygotowania zawiesiny doustnej

(dawka 5g), saszetki po 5g.

Colestyraminum
• Questran – proszek do sporządzania zawiesiny doustnej 4g
Colestyraminum chloridum
• Vasosan P – granulat 740mg/g
• Vasosan S - granulat 740mg/g
Diphenoxylati hydrochloridum cum atropini sulfas
• Reasec – tabletki

Electrolyta
•Gastrolit – proszek do sporządzania roztworu (1 saszetka: 0,35g
chlorku sodu, 0,3g chlorku potasu, 0,5g wodorowęglanu sodu, 2,9g
glukozy i 0,1g wyciągu z rumianku)
•Saltoral - proszek do sporządzania roztworu (1 saszetka: 0,7g
chlorku sodu, 0,3g chlorku potasu, 0,5g wodorowęglanu sodu i 4,0g
glukozy)
Loperamidi hydrochloridum
•Loperamid – tabl. 2mg
•Imodium – kaps. 2mg
Loperamidi hydrochloridum cum simeticonum
•Imodium Plus – tabl.
Tanninum albuminatum
•Salotannal – tabl. zawierające 300 mg białczanu taniny i 300mg
salicylanu fenylu
•Tanninum albuminatum – tabl. zawierające 300 mg białczanu taniny

Document Outline