BIOSFERA, GLEBY – POZIOM ROZSZERZONY 

 

Zadanie 1. (3 pkt)

 

Wybierając z podanych przykładów, uzupełnij  tabelę, wpisując: 
właściwy typ gleby, jej charakterystykę i obszar występowania. 

Typy gleb: 
a) bielicoziemne, b) brunatnoziemne, c) czarnoziemne. 

Charakterystyka gleb: 

A.  Cechuje  ją  czerwona  barwa  całego  profilu.  Poziom  próchniczny  o  małej  miąŜszości  mimo 

duŜego  przyrostu  masy  roślinnej;  wykorzystywane  pod  uprawę  np.  kawy,  trzciny 
cukrowej. 

B.  Mają  dobrze  rozwinięty  poziom  próchniczny,  duŜą  Ŝyzność,  powstają  na  skałach 

zawierających  węglan  wapnia,  w  lecie  wymagają  nawodnień;  wykorzystywane  do  uprawy 
winnej latorośli, owoców cytrusowych. 

C.  Dobrze  wykształcony  poziom  próchniczny  o  duŜej  miąŜszości  dochodzący  do  1  m,  bardzo 

zasobne  w  składniki  pokarmowe,  powstają  na  skałach  zawierających  związki  wapnia, 
głównie  na  podłoŜu  lessowym;  wykorzystywane  do  uprawy  np.:  pszenicy,  buraków 
cukrowych. 

Obszary występowania: 

a) Nizina Zachodniosyberyjska, b) Indonezja, c) Nizina Francuska. 

 

L.p.  

Typ gleby 

Charakterystyka typu gleby 

Przykładowy 

obszar 

występowania 

1 

 

 

 

Prerie 

amerykańskie 

 

2 

 

W  profilu  wyróŜnia  się:  poziom  próchniczny 

słabo  wykształcony  o  jasnej  barwie,  poziom 
wymycia, rdzawy poziom wmycia; powstają w 
ś

rodowisku  kwaśnym,  na  piaskach  i  Ŝwirach; 

ze względu na małą Ŝyzność często porastają je 
lasy iglaste. 

 

3 

Czerwone 
gleby 
laterytowe 

 

 

Zadanie 2. (1 pkt)

 

Podkreśl dwa regiony (spośród wymienionych), które charakteryzują się stosunkowo duŜym 
udziałem Ŝyznych gleb w Polsce. 

Pojezierze Lubuskie, Nizina Podlaska, Kujawy, Polesie Lubelskie, WyŜyna Sandomierska, 

WyŜyna Lubelska, WyŜyna Śląska, Nizina Mazowiecka. 

 
 
 
 

literę oznaczającą 

Zadanie 3. (2 pkt)

 

Na podstawie danych zawartych w tabeli scharakteryzuj i oceń: 
a)

 

strukturę wartości uŜytkowej gleb w Polsce w 1990 roku, 

b)

 

zmiany tej struktury w latach 1980-1990. 

Struktura gleb według klas bonitacyjnych w Polsce w latach 1980 i 1990 (w %) 

 

Klasa bonitacyna 

Udział klas bonitacyjnych 

1980                               1990 

I 
II 
III 
IV 
V 
VI 

0,4 

3,1 
23,7 
39,3 
20,9 
12,6 

0,4 
2,9 

22,3 
39,8 
22,7 
11,9 

a) .................................................................................................................................................  

 ......................................................................................................................................................  

 ......................................................................................................................................................  

 ......................................................................................................................................................  

 .....................................................................................................................................................  

b) ..................................................................................................................................................  

 ......................................................................................................................................................  

 ......................................................................................................................................................  

 ......................................................................................................................................................  

Zadanie 4. (4 pkt)

 

Rysunek przedstawia profil glebowy. 

 

a)

 

Wpisz na rysunku brakujące nazwy poziomów glebowych. 

b)

 

Podaj nazwę typu genetycznego gleby przedstawionej na profilu oraz nazwę strefy klimatycznej, w 
której te gleby występują. 

Typ gleby (genetyczny)  ..............................  , strefa klimatyczna  ............................................  . 
 

 

Zadanie 5. (6 pkt)

 

Na profilach glebowych przedstawiono pięć typów gleb występujących w Polsce. 

 

Ź

ródło: A. śołnierz, Typy gleb, Geografia w Szkole 

3/83 Oznaczenia poziomów glebowych: 

A

0

 - poziom ściółki leśnej, A

1

 - poziom akumulacyjny próchnicy, A

2

 - poziom wymywania, B - 

poziom wmywania, (B) - poziom brunatnienia, C - skała macierzysta. 

Oznaczenia barw podane w nawiasach: bi – białawy, p – popielaty, bsz – brunatnoszary, b - brunatny, 
br - brunatnordzawy, cz - czarny, csz – ciemnoszary, sz – szary. 

Na   podstawie   zamieszczonych   profili   glebowych   i   własnej   wiedzy   uzupełnij   tabelę. 
Przydatność rolniczą gleb określ w skali ocen: niska, średnia, wysoka, bardzo wysoka. 

 

 

 

 

Zadanie 6. (2 pkt)

 

Na podstawie poniŜszych informacji podaj nazwę pięter roślinnych występujących w Polsce: 

a)

 

Występuje powyŜej górnej granicy lasu, a poniŜej hal w Tatrach:  ........................................  

b)

 

Występuje  bezpośrednio  powyŜej  piętra  lasów  mieszanych  jodłowo  –  bukowych w Sudetach i 

w Tatrach.:  ..............................................................................................  

c)

 

Występuje powyŜej piętra lasów bukowych (i zarośli olchy kosej) w Bieszczadach:  

...... .................................................................  

 
 

Numer 
profilu 

glebowego 

Typ gleby 

PodłoŜe geologiczne 
(skały) 

Przydatność rolnicza 

 

brunatna 

 

 

 

 

wapienie 

 

 

bielicowa 

 

 

 

 

less 

 

 

Zadanie 7. (3 pkt)

 

Zadanie wykonaj na podstawie zamieszczonego tekstu i własnej wiedzy. 

„Wilgotne  nizinne  lasy  równikowe  są  formacją  roślinną  charakterystyczną  dla  strefy  klimatów 

równikowych wybitnie wilgotnych, w których średnia roczna temperatura powietrza utrzymuje się w granicach 
24-28

0

C. Maksymalne temperatury powietrza rzadko przekraczają 35

0

C, a temperatury minimalne praktycznie 

nie spadają poniŜej 15

0

C. W ciepłym klimacie równikowym opady atmosferyczne występują przez cały rok. Są 

to przewaŜnie gwałtowne opady konwekcyjne, występujące zwykle we wczesnych godzinach popołudniowych. 
Tego  rodzaju  opady  nazywa  się  najczęściej  deszczami  zenitalnymi.  Na  większości  obszarów  występowania 
wilgotnych  lasów  równikowych  średnie  sumy  opadów  wahają  się  w  granicach  1500-2000  mm.  W  wielu 
miejscach są notowane jednak opady nawet kilkakrotnie wyŜsze.

 

Przesycone wilgocią powietrze, połączone z upałem równikowego Słońca, podsyca wegetację przez cały 

rok. Nowa zielona szata bezzwłocznie zastępuje liście, które tu i ówdzie opadają. Luki powstałe po zwalonym 
starym  drzewie  natychmiast  zajmują  młodsze  rośliny,  dąŜąc  do  światła,  które  z  trudem  dociera  do  niŜszych 
pięter lasu. Skutecznie zasłaniają je poziomo ułoŜone korony drzew. Śmigłe pnie drzew osiągają kilkadziesiąt 
metrów wysokości, a ich korzenie nie wyrastają pod ziemią, ale zaczynają się nad jej powierzchnią.

 

Bogactwo  Ŝycia  roślinnego  w  wilgotnych  lasach  równikowych  zdaje  się  wskazywać  na  Ŝyzność  gleb. 

Tymczasem pod względem zawartości próchnicy i soli mineralnych są to gleby bardzo słabe. To, Ŝe jednak lasy 
tam rosną, przypisać naleŜy stałemu zasilaniu gleby natychmiast rozkładającymi się substancjami organicznymi. 
Szybki obieg  materii warunkuje istnienie najbogatszego ekosystemu  Ziemi. Wystarczy jednak przerwać obieg 
materii pomiędzy koronami drzew i glebą, by spowodować całkowitą degradację lasu.

 

Trwające  od  dziesięcioleci  wycinanie  wilgotnych  lasów  równikowych  jest  zagroŜeniem  dla  zachowania 

równowagi  w  środowisku  geograficznym.  Zmniejszanie  się  powierzchni  tych  lasów  pozbawia  naturalnego 
ś

rodowiska ludność tubylczą, wpływa na zmianę ich Ŝycia. A przecieŜ lasy te, ze względu na wielkość biomasy, 

dostarczają do atmosfery w czasie fotosyntezy duŜe ilości tlenu. Dlatego mają znaczący wpływ na bilans tlenu 
na  Ziemi.  Zmniejszanie  ich  powierzchni  powoduje  wzrost  dwutlenku  węgla  w  atmosferze.  Wilgotne  lasy 
równikowe zmieniają więc jej skład chemiczny. Mogą wpływać na zmiany klimatu w skali lokalnej i globalnej. 
Mimo to na obszarach wilgotnych lasów równikowych prowadzi się hodowlę i wypas bydła, zakłada plantacje 
np.:  kawy,  kakao,  eksploatuje  się  surowce  mineralne,  realizuje  róŜne  inwestycje  np.:  budowę  dróg  i  zapór 
wodnych”.

 

Na podstawie: Makowski J., Występowanie lasów tropikalnych, UW, Warszawa, 2001. Wilczyńscy E i 

B., Geografia, BGW, Warszawa, 1997.

 

a) Podaj trzy przykłady współzaleŜności między elementami środowiska przyrodniczego 

w opisanej strefie wilgotnych klimatów równikowych. 

1. .  ...............................................................................................................................................  

 ......................................................................................................................................................  

2. .  ................................................................................................................................................  

 ......................................................................................................................................................  

3. .  ............................................................................................................................ 

 

 ......................................................................................................................................................  

b) Podaj dwa przykłady wzajemnych relacji człowiek – środowisko w opisanej strefie. 

1. .  ................................................................................................................................................  

 ......................................................................................................................................................  

2. .  ................................................................................................................................................  

 ......................................................................................................................................................  

Zadanie 8. (1 pkt)

 

Podaj typ gleby, której skałą macierzystą jest less i oceń jej stopień Ŝyzności. 
Typ gleby:  ...................................................................................................................................  

Ocena Ŝyzności:  ..........................................................................................................................  

 ......................................................................................................................................................  

Zadanie 9. (2 pkt)

 

Podkreśl właściwe określenia w nawiasach, tak aby zdania przedstawiały zaleŜności 
zachodzące między elementami środowiska. 

a)

 

Zamarzanie wsiąkającej w szczeliny skalne wody moŜe doprowadzić do (rozpuszczania skał 
i powstawania nacieków / łuszczenia się skał i powstawania ostańców / rozpadu blokowego 
skał i powstawania gołoborzy). 

b)

 

Sudety  jako  góry  zrębowe  powstały  w  wyniku  (ruchów  epeirogenicznych  /  intruzji 
magmowych / ruchów tektonicznych). 

c)

 

W  Kotlinie  Warszawskiej  występują  wody  subartezyjskie,  co  uwarunkowane  jest 
(antyklinalnym  ułoŜeniem  warstw  skalnych  /  nieckowatym  ułoŜeniem  na  przemian  warstw 
nieprzepuszczalnych  i  przepuszczalnych  /  połoŜeniem  obszaru  w  strefie  granicy  platformy 
wschodnioeuropejskiej). 

Zadanie 10. (2 pkt)

 

Wielkie  Torfowisko  Batorowskie  to  stale  podmokły  teren  z  roślinnością  bagienną i bagienno-
łąkową. Powstawaniu takiego obszaru sprzyja między innymi wilgotny klimat. 
Podaj dwa inne warunki – związane z rzeźbą i budową geologiczną obszaru – niezbędne do 
powstania torfowiska w górach. 

1. .  ................................................................................................................................................  

 ......................................................................................................................................................  

2. .  ................................................................................................................................................  

 ......................................................................................................................................................  

Zadanie 11. (2 pkt) 

Uzupełnij tabelę. 

a) Wpisz po jednym charakterystycznym typie gleby dla kaŜdego z podanych obszarów. 

Typ gleby dobierz z niŜej podanych. 

czarnoziemy, gleby bielicowe, mady, rędziny 

b) Dokonaj oceny przydatności dla rolnictwa podanych typów gleb.

 

 

 

Zadanie 12. (2 pkt) 

Mapa przedstawia rozmieszczenie roślinności na Ziemi. 

 

Uzupełnij tabelę. 
a) Wpisz obok kaŜdego opisu formacji roślinnej jej nazwę. 
b) Dobierz do kaŜdego z opisów właściwą literę, którą oznaczono przykład obszaru 
występowania danej formacji roślinnej. 

 

 
Zadanie 13. (3 pkt

) 

 
Uzupełnij schemat zaleŜności klimatyczno-roślinno-glebowej. 

 

Zadanie 14. (3 pkt) 

Z podanych określeń wybierz i wpisz we właściwe rubryki po dwa dotyczące strefy 
umiarkowanej. 
Pojęcia: makia, Ŝółtoziem, step, pustynia, dąb, czarnoziem, tundra, bielica, jodła, less, sawanna, tajga. 

 

 

Zadanie 15. (2 pkt) 

Podkreśl nazwy tych zwierząt spośród podanych, które są charakterystyczne dla krainy 
australijskiej. 
zwierzęta: muflon, antylopa gnu, dziobak, anakonda, wombat, łoś, lirogon, leming, struś emu, lama 

Zadanie 16. (2 pkt) 

Rozpoznaj przedstawione na fotografiach zwierzęta. Do kaŜdego z nich dopisz kontynent, na 
którym Ŝyje. 

 

 
 

 
Zadanie 17. (1 pkt) 

Strefowość roślinna wynika z występowania strefowości klimatycznej. 
Uzupełnij wykres wpisując we właściwe miejsca nazwy podanych poniŜej stref roślinnych. 
Strefy i piętra roślinne: las podzwrotnikowy, las iglasty, wieczny śnieg, tropikalna dŜungla, 
las liściasty 

 

Zadanie 18. (4 pkt) 

Dobierz do opisów szaty roślinnej odpowiednie nazwy zaznaczonych na mapie krain 
geograficznych. 

 

 

Zadanie 19 (4pkt) 

Tabela przedstawia cechy warunków przyrodniczych dla rozwoju rolnictwa oraz dominujące 
uprawy roślin charakterystyczne dla róŜnych stref klimatycznych i glebowych. 
Uzupełnij tabele według podanego wzoru. 

 

 

Zadanie 20. (2 pkt) 

a) Zaznacz na rysunku trzy piętra roślinne, występujące na terenie Bieszczadów. UŜyj 
symboli wybranych z legendy. 

 

b) Podaj przykład wpływu warunków klimatycznych na zróŜnicowanie roślinności 
górskiej. 

...................................................................................................................................................... 

...................................................................................................................................................... 

...................................................................................................................................................... 

 

 

 

 

 

 

 

 
Zadanie 21. (1 pkt) 

Schematy ilustrują poglądy filozoficzne dotyczące znaczenia środowiska w rozwoju 
społeczno-ekonomicznym społeczeństw. 

 

Uzupełnij tabelę, wpisując przy kaŜdym z poglądów filozoficznych literę (A, B, C) 
odnoszącą się do odpowiedniego schematu. 

 

Zadanie 22. (2 pkt) 

Rozpoznaj opisane formacje roślinne i zapisz ich nazwy.