WYDATKI PUBLICZNE
Wydatki publiczne
Wydatki ponoszone są na realizację zadań publicznych,
czyli dokonywane w celu zaspokojenia potrzeb zbiorowych
i/lub potrzeb indywidualnych, których ranga jest na tyle
wysoka, że władze publiczne decydują się na całkowite lub
częściowe ich finansowanie ze środków publicznych.
Ekonomiczny sens wydatków publicznych polega na tym,
ż
e w ich wyniku następuje alokacja dóbr (wykorzystanie
części
PKB).
Wydatki
publiczne
w
wymiarze
ekonomicznym to także kreowanie popytu w gospodarce,
na co ma wpływ: poziom i struktura wydatków oraz ich
zmiany.
Rodzaje wydatków publicznych
1/3
Według rodzaju - wydatki publiczne dzielą się na:
wydatki
nabywcze
(tzw.
rzeczywiste,
finalne)
związane
ze
ś
wiadczeniami wzajemnymi, np. zapłata za towary i usługi; wydatki
te obrazują z ekonomicznego punktu widzenia konkretyzację udziału
poszczególnych podmiotów w podziale PKB,
wydatki transferowe (tzw. redystrybucyjne), oznaczają wypłaty
ś
rodków publicznych jednostek organizacyjnych SFP
(np.
wypłata rent, emerytur, stypendiów, zasiłków, przekazanie
subwencji i dotacji z budżetu, wydatki na obsługę długu); wydatki
te nie są związane ze świadczeniami wzajemnymi.
Rodzaje wydatków publicznych
2/3
Według kryterium celów i kierunków wydatkowania środków
publicznych wydatki publiczne dzielone są na wydatki na:
gospodarkę
narodową;
cele
socjalne
i
kulturalne;
administrację; obronę narodową, bezpieczeństwo publiczne;
obsługę długu publicznego.
Według kryterium funduszu publicznego - wyróżnia się
wydatki budżetowe, tj. wydatki budżetu państwa i wydatki
budżetów JST (GPW) oraz wydatki publicznych funduszy
celowych (państwowych i samorządowych).
Według przeznaczenia wydatki publiczne dzielą się na
bieżące i majątkowe.
Rodzaje wydatków publicznych
3/3
Według możliwości oddziaływania władz publicznych na
wydatkowanie środków publicznych – wydatki publiczne
dzielą się na: wydatki stałe i zmienne.
Według podmiotów wydatkujących środki publiczne
-
wydatki publiczne dzielą
się
na wydatki jednostek
budżetowych i jednostek pozabudżetowych.
Według
kryterium
miejsca
wydatkowania
ś
rodków
publicznych - wydatki publiczne dzielą się na wydatki
krajowe i zagraniczne.
Wydatki publiczne można też podzielić na:
zwyczaje i
nadzwyczajne; osobowe i rzeczowe; odpłatne i nieodpłatne,
neutralne i aktywne, zwrotne i bezzwrotne.
Wzrost wydatków publicznych
W 1892 roku Adolf Wagner sformułował i empirycznie
udowodnił prawo o nieustannym wzroście wydatków
publicznych (budżetu państwa, samorządu terytorialnego,
publicznych instytucji bankowych i ubezpieczeniowych) w
ujęciu realnym. Realny wzrost wydatków publicznych jest
wynikiem wzrostu potrzeb publicznych i rosnących zadań
państwa.
Można
wymienić
następujące
przyczyny
wzrostu
wydatków
publicznych:
socjologiczne,
historyczne,
polityczne,
ekonomiczno-społeczne,
sytuacja
międzynarodowa, koniunktura ekonomiczna, inflacja.
Zmiany w poziomie i strukturze wydatków
publicznych zależą od:
1/2
siły i charakteru oddziaływania wydatków publicznych na
globalny popyt w gospodarce – badana jest relacja sumy i
poszczególnych części wydatków publicznych do PKB (np.
wydatków
budżetu
państwa,
wydatków
budżetów
samorządowych)
struktury podmiotowej podejmowania decyzji o wydatkach
publicznych – wydatki budżetu państwa, wydatki budżetów
samorządowych, wydatki funduszów celowych,
podziału na wydatki swobodne i wydatki związane ze źródłami
dochodów (np. wypłaty rent i emerytur z FUS)
funkcji różnych kategorii wydatków publicznych w procesach
społecznych i gospodarczych – badany jest podział wydatków
publicznych ze względu na:
Zmiany w poziomie i strukturze wydatków
publicznych zależą od:
2/2
redystrybucję dochodów - wydatki, które są źródłem dochodów do swobodnej
dyspozycji gospodarstw domowych i pomniejszające różnice dochodowe
generowane przez podział rynkowy, np. wydatki na opiekę społeczną, zasiłki dla
bezrobotnych, wydatki z ubezpieczenia społecznego w tej części z jakiej pochodzą z
ogólnych podatków
stymulowanie procesów gospodarczych - wydatki bezpośrednio ułatwiające
działalność gospodarczą, służące rozszerzaniu zdolności produkcyjnych oraz
restrukturyzacji gospodarki – wydatki inwestycyjne, dotacje do kredytów
gospodarczych, nakłady na badania naukowe, wydatki restrukturyzacyjne, np.
obligacje służące restrukturyzacji banków
promocję postępu społecznego - wydatki na edukację, ochronę zdrowia, kulturę,
mieszkalnictwo, ekologię
finansowanie tradycyjnych funkcji państwa - wydatki na administrację publiczną,
bezpieczeństwo, obronę narodową, sądownictwo, więziennictwo
wydatki, których nie można przyporządkować do żadnej z wymienionych grup,
np. wydatki na obsługę długu
Racjonalność wydatków publicznych
Wydatkowanie środków publicznych powinno być racjonalne,
czyli następować w sposób skuteczny i efektywny.
Skuteczność
- należy dążyć do uzyskania optymalnej relacji
pomiędzy wyznaczonymi celami i zadaniami, a rzeczywiście
osiągniętymi efektami.
Efektywność:
z punktu widzenia wyznaczonych zadań - najefektywniejszy
sposób realizacji zadań to ten, który gwarantuje najlepszą
realizację
zamierzonych celów społecznych (wybór spośród
alternatywnych rozwiązań).
z punktu widzenia środków finansowych będących w dyspozycji –
efektywne to takie rozwiązanie, które przy najniższych możliwych
nakładach
daje
porównywalny
efekt
w
porównaniu
z
rozwiązaniami alternatywnymi.
WYDATKI SEKTORA FINANSÓW PUBLICZNYCH W LATACH 2005-2008
0,9
0,9
1,0
1,0
4,5
4,2
4,1
4,3
Pozostałe jednostki
2,5
2,7
3,2
3,4
13,6
13,3
14,3
14,1
Fundusz Emerytalno-Rentowy
24,8
24,6
26,2
26,1
132,4
118,7
116,1
107,7
Fundusz Ubezpieczeń Społecznych
28,1
28,2
30,4
30,5
150,5
136,2
134,5
126,1
Podsektor ubezpieczeń społecznych, z tego:
7,6
7,6
7,5
8,3
40,7
36,7
33,3
34,2
Pozostałe jednostki
23,5
23,0
23,2
21,5
125,4
111,0
102,8
88,6
Budżety JST
31,1
30,6
30,7
29,8
166,1
147,7
136,1
122,8
Podsektor samorządowy, z tego:
12,9
12,4
12,5
12,6
68,8
59,9
55,4
52,0
Pozostałe jednostki
1,2
1,2
1,2
1,2
6,6
5,9
5,3
5,0
Agencje państwowe
26,6
27,6
25,1
25,8
141,9
133,5
111,3
106,2
Budżet państwa
40,7
41,2
38,8
39,6
217,3
199,3
172,0
163,3
Podsektor rządowy, z tego:
100,0
100,0
100,0
100,0
534,0
483,2
442,6
412,1
Ogółem
2008
2007
2006
2005
2008
2007
2006
2005
Struktura wydatków SFP
w %
Wydatki SFP
w mld zł
Wyszczególnienie
Grupy wydatków budżetu państwa
i budżetu samorządowego
dotacje i subwencje (dotyczy budżetu państwa)
ś
wiadczenia na rzecz osób fizycznych
wydatki bieżące jednostek budżetowych
wydatki majątkowe
wydatki na obsługę długu Skarbu Państwa/JST
wydatki na realizację programów finansowanych z udziałem
ś
rodków europejskich
ś
rodki własne Unii Europejskiej (dotyczy budżetu państwa)
Wydatki budżetu państwa na:
funkcjonowanie organów władzy publicznej, w tym organów
administracji rządowej, organów kontroli i ochrony prawa oraz
sądów i trybunałów
zadania wykonywane przez administrację rządową
subwencje ogólne dla jednostek samorządu terytorialnego
dotacje dla jednostek samorządu terytorialnego
wpłaty do budżetu Unii Europejskiej (tzw. środki własne UE)
subwencje dla partii politycznych
dotacje na zadania określone ustawami
obsługę długu publicznego
wkład krajowy na realizację programów finansowanych z
udziałem środków europejskich i innych bezzwrotnych środków
zagranicznych
Wydatki budżetu państwa prawnie
zdeterminowane to wydatki na:
1/2
subwencje dla jednostek samorządu terytorialnego
infrastrukturę transportu lądowego
obronę narodową
składki do budżetu Unii Europejskiej
koszty obsługi długu publicznego
funkcjonowanie - urzędów naczelnych organów władzy
państwowej i ochrony prawa oraz sądownictwa, sądów
powszechnych
dotacje do ubezpieczeń społecznych pracowników i rolników
(w tym refundacja przez budżet państwa części składek
przekazywanych do otwartych funduszy emerytalnych)
Wydatki budżetu państwa prawnie
zdeterminowane to wydatki na:
2/2
ś
wiadczenia emerytalno-rentowe żołnierzy i funkcjonariuszy
renta socjalna oraz zasiłki i świadczenia przedemerytalne
ś
wiadczenia rodzinne
zaliczka alimentacyjna
zasiłki z pomocy społecznej
składki na ubezpieczenia zdrowotne finansowane z budżetu
państwa oraz składki na ubezpieczenia społeczne za osoby
przebywające na urlopach wychowawczych i macierzyńskich
wydatki refundowane z budżetu UE
DYNAMIKA WYDATKÓW BUDŻETU PAŃSTWA WEDŁUG
PODSTAWOWYCH GRUP EKONOMICZNYCH W LATACH 2004-2008
143,1
-
-
Finansowanie projektów z udziałem
ś
rodków UE
115,0
108,0
100,9
167,4
99,9
Ś
rodki własne UE
91,3
99,0
111,9
110,0
93,8
Obsługa długu publicznego
-
118,3
97,2
84,6
91,0
Rozliczenia z bankami
112,5
135,3
108,8
91,8
130,0
Wydatki majątkowe
106,6
109,7
105,1
108,0
108,4
Wydatki bieżące jednostek
budżetowych
92,1
128,3
87,4
111,8
115,7
Ś
wiadczenia na rzecz osób fizycznych
113,9
105,3
111,0
100,2
96,6
Dotacje i subwencje ogółem
110,1
113,3
107,0
105,3
104,5
OGÓŁEM
2008/2007
2007/2006
2006/2005
2005/2004
2004/2003
Wyszczególnienie
STRUKTURA WYDATKÓW BUDŻETU PAŃSTWA WEDŁUG RODZAJU
W LATACH 1998-2008 W %
9,0
7,0
3,1
-
-
-
-
-
-
-
Finansowanie projektów z udziałem
ś
rodków UE
4,4
4,2
4,4
4,7
2,9
-
-
-
-
-
Ś
rodki własne UE
9,0
10,9
12,5
11,9
11,4
12,7
13,1
12,2
11,9
13,6
Obsługa długu publicznego
-
0,4
0,4
0,5
0,6
0,7
1,0
1,9
1,3
1,2
Rozliczenia z bankami
5,4
5,3
5,0
4,9
5,6
4,5
4,3
3,7
4,9
5,3
Wydatki majątkowe
17,5
18,0
18,9
19,2
18,8
18,2
16,3
16,9
17,8
18,6
Wydatki bieżące jednostek budżetowych
7,6
9,1
8,0
9,8
9,3
8,4
8,2
8,5
8,7
8,6
Ś
wiadczenia na rzecz osób fizycznych
47,1
45,1
50,7
48,9
51,4
55,6
57,1
56,8
55,3
52,7
Dotacje i subwencje ogółem
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
OGÓŁEM
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002
2001
2000
1999
Wyszczególnienie
STRUKTURA WYDATKÓW BUDŻETU PAŃSTWA WEDŁUG DZIAŁÓW W LATACH 2001-2008 w %
0,6
0,7
0,7
0,8
0,7
0,8
0,7
0,7
Urzędy naczelnych organów władzy
państwowej, kontroli i ochrony
prawa oraz sądownictwa
3,7
3,8
3,9
4,0
4,1
3,5
3,6
3,6
Administracja publiczna
1,4
1,5
1,5
1,4
1,5
1,4
1,5
1,8
Nauka
0,1
0,1
0,1
0,1
0,1
0,1
0,1
0,1
Informatyka
0,3
0,3
0,4
0,4
0,4
0,4
0,3
0,4
Działalność usługowa
0,6
0,7
0,6
0,7
0,8
0,9
1,2
2,2
Gospodarka mieszkaniowa
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
Turystyka
5,9
3,9
2,4
2,2
2,8
2,7
2,7
2,7
Transport i łączność
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
Hotele i restauracje
0,5
0,8
0,2
0,4
0,5
0,5
0,4
0,6
Handel
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
Wytwarzanie i zaopatrywanie w
energię, elektryczną gaz i wodę
0,5
0,7
0,7
0,5
0,3
0,4
0,2
0,1
Przetwórstwo przemysłowe
0,2
0,2
0,4
0,5
0,6
0,5
0,6
0,9
Górnictwo i kopalnictwo
0,1
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
Rybołówstwo i rybactwo
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
Leśnictwo
6,4
5,3
2,9
3,0
3,1
1,9
1,7
1,8
Rolnictwo i łowiectwo
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
Ogółem
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002
2001
WYSZCZEGÓLNIENIE
0,2
0,1
0,1
0,1
0,1
0,1
0,1
0,1
Kultura fizyczna i sport
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
Ogrody botaniczne i zoologiczne
oraz naturalne obszary i obiekty
chronionej przyrody
0,5
0,5
0,5
0,5
0,2
0,5
0,4
0,5
Kultura i ochrona dziedzictwa
narodowego
0,1
0,1
0,1
0,1
0,2
0,3
0,4
0,4
Gospodarka komunalna i
ochrona środowiska
0,3
0,4
0,4
0,3
-
0,1
0,2
0,2
Edukacyjna opieka
wychowawcza
5,8
5,4
5,7
5,5
8,4
8,3
8,5
8,5
Pomoc społeczna
2,4
2,2
1,7
1,9
1,9
2,0
2,0
2,7
Ochrona zdrowia
4,0
4,3
4,5
4,7
4,5
3,7
3,8
3,7
Szkolnictwo wyższe
0,8
0,9
1,0
0,6
0,7
0,8
1,1
1,0
Oświata i wychowanie
19,9
18,9
20,1
20,4
18,9
16,9
16,3
17,1
Różne rozliczenia
9,0
10,9
12,5
12,0
11,5
12,8
13,2
12,2
Obsługa długu publicznego
3,3
3,4
3,4
3,4
3,3
3,1
2,8
2,6
Wymiar sprawiedliwości
4,5
4,6
4,7
4,5
4,6
4,4
4,3
4,5
Bezpieczeństwo publiczne i
ochrona przeciwpożarowa
23,0
21,5
22,6
21,6
24,5
28,7
28,9
26,7
Obowiązkowe ubezpieczenia
społeczne
5,0
6,2
5,9
6,0
5,6
5,3
5,1
5,1
Obrona narodowa
Wydatki budżetu JST na:
zadania własne JST
zadania z zakresu administracji rządowej i inne zadania
zlecone JST ustawami
zadania przejęte przez JST do realizacji w drodze umowy
lub porozumienia,
zadania realizowane wspólnie z innymi JST
pomoc rzeczową lub finansową dla innych JST określoną
przez organ stanowiący JST
programy finansowane z udziałem środków europejskich
DYNAMIKA WYDATKÓW OGÓŁEM JST
W LATACH 1999-2008 W CENACH STAŁYCH W %
112,5
107,9
130,8
126,8
120,2
107,7
89,9
118,6
105,3
Wsk. dynamiki wydatków województw
108,2
100,5
111,1
109,3
105,0
86,7
90,0
107,0
117,6
Wsk. dynamiki wydatków powiatów
107,0
108,5
111,9
111,2
110,1
106,8
102,2
103,2
105,0
Wsk. dynamiki wydatków miast
107,7
102,9
114,9
109,7
108,1
91,2
100,6
101,0
100,2
Wsk. dynamiki wydatków gmin
107,9
104,9
114,5
111,3
109,1
96,6
98,7
103,5
104,5
Wsk. dynamiki wydatków JST
rok poprzedni = 100%
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002
2001
2000
Wyszczególnienie
STRUKTURA WYDATKÓW JST WEDŁUG RODZAJU W LATACH 1999-2008 W %
36,7
14,5
22,7
20,5
22,0
2008
36,7
13,1
22,5
18,8
21,0
2007
36,3
14,8
19,9
20,4
20,8
2006
33,9
11,7
16,1
18,2
17,8
2005
29,7
10,2
14,7
18,3
16,6
2004
33,3
8,8
13,3
17,1
15,5
2003
29,1
7,9
14,8
18,6
16,3
2002
28,0
8,9
16,0
19,4
17,0
2001
29,0
7,5
17,1
20,8
17,9
2000
31,6
6,5
18,2
22,1
19,1
1999
Wydatki majątkowe
63,3
85,5
77,3
79,5
78,0
2008
63,3
86,9
77,5
81,2
79,0
2007
63,7
85,4
80,1
79,6
79,2
2006
66,1
88,3
83,9
81,8
82,2
2005
70,3
89,8
85,3
81,7
83,4
2004
66,7
91,2
86,7
82,9
84,5
2003
70,9
92,1
85,2
81,4
83,7
2002
72,0
91,1
84,0
80,6
83,0
2001
71,0
92,5
82,9
79,2
82,1
2000
68,4
93,5
81,8
77,9
80,9
1999
Wydatki bieżące
Województwa
Powiaty
Miasta
Gminy
JST
Wyszczególnienie
DYNAMIKA WYDATKÓW JST WEDŁUG RODZAJU
W LATACH 1999-2008 W CENACH STAŁYCH W%
112,7
119,4
108,2
117,1
113,1
2008/2007
109,0
90,0
122,9
95,1
105,8
2007/2006
140,4
140,6
137,8
128,5
134,1
2006/2005
144,5
125,4
122,5
109,4
118,8
2005/2004
107,3
122,0
122,4
116,0
117,3
2004/2003
123,2
97,5
96,0
84,1
92,2
2003/2002
93,3
80,7
94,3
97,0
94,3
2002/2001
114,3
126,0
98,8
93,7
98,6
2001/2000
96,4
136,0
98,9
94,5
98,0
2000/1999
Wydatki majątkowe
112,4
106,5
106,7
105,5
106,5
2008/2007
107,3
102,3
105,0
104,9
104,7
2007/2006
126,0
107,5
106,9
111,8
110,3
2006/2005
119,3
107,5
111,6
109,7
109,7
2005/2004
127,7
103,6
108,6
106,8
107,9
2004/2003
101,2
85,7
108,7
93,6
97,4
2003/2002
88,6
90,9
103,7
101,5
99,5
2002/2001
120,3
105,4
104,5
102,8
104,6
2001/2000
109,4
116,1
106,4
101,8
106,1
2000/1999
Wydatki bieżące
Województwa
Powiaty
Miasta
Gminy
JST
Wyszczególnienie
STRUKTURA WYDATKÓW JST OGÓŁEM WEDŁUG DZIAŁÓW
KLASYFIKACJI BUDŻETOWEJ W LATACH 1999-2008 W %
1,6
1,0
3,2
3,7
5,4
15,1
2,5
32,5
2,3
9,2
3,8
16,0
1,9
2008
1,6
0,8
2,1
3,7
5,3
16,0
2,4
33,6
2,1
9,1
3,4
16,1
2,0
2007
2,5
1,5
1,9
3,5
5,4
16,5
2,6
34,2
2,1
8,8
3,5
15,7
1,8
2006
1,7
1,1
1,5
3,2
5,9
12,2
2,4
42,0
2,3
10,5
2,9
12,0
2,3
2005
2,9
1,0
1,5
3,3
5,7
13,7
2,3
39,5
2,2
9,9
3,1
12,7
2,2
2004
1,7
1,1
1,5
3,2
5,9
12,2
2,4
42,0
2,3
10,5
2,9
12,0
2,3
2003
1,8
1,2
1,5
3,1
5,8
11,7
2,4
39,0
6,0
10,1
2,7
12,8
1,9
2002
0,5
1,0
2,3
3,1
6,3
11,4
4,2
38,2
5,9
9,7
2,9
12,9
1,6
2001
0,8
0,6
2,3
3,2
11,6
10,7
3,6
38,4
5,4
10,2
3,5
7,9
1,8
2000
0,0
0,5
3,3
3,2
12,8
10,4
3,1
38,2
5,2
9,8
3,7
7,7
2,1
1999
Pozostałe
OD
KF
i S
K i
ODN
GK
i OŚ
PS
OZ
OW i
EOW
BP i
OPP
AP
GM
TŁ
RŁ
W