RELIKTY PALATALIZACJI INDOEUROPEJSKIEJ
łac.
cor
,
cordis
*
ḱṛd-
psł. *
sṛ́ьdьce
> scs.
srьdьce
, pol.
serce
gr. κλές, κλέους ‘pogłoska, wieść, wiadomość’
*
ḱleu-
psł. *
slovo
> scs.
slovo
, pol.
słowo
łac.
decem
*
deḱṃ-
psł. *
desętь
> scs.
desętь
, pol.
ʒ́eśęć
gr. γιγνώσκο ‘poznaję, rozumiem’, γνῶσις ‘wiedza, poznanie’
*
ǵnō-
psł. *
znati
> scs.
znati
, -
ajǫ
, -
eši
, pol.
znać
łac.
ego
*
eǵhom-
psł. *
azъ
> scs.
azъ
, stpol.
jaz
1.5. Pie.
s
po pie.
i ī
é
u ū
É
, tzn. po psł.
ь i ъ y u ě
oraz po
r k g
przechodziła w psł.
x
, np. *
bhlusa
> *
blъxa
‘pchła’ (por. ros.
bloxá
)
1.6. Pie.
É
dało psł.
v
, por.
É
ḷp
- > lit.
viltis
‘nadzieja’, łac.
voluptas
‘pożądanie’
2. Zmiana liczby spółgłosek w systemie
2.1. Zanik pie. spółgłosek wygłosowych (
-t -d -s -m -n -r
)
2.2. Pojawienie się nowych spółgłosek
t d
w grupach
sr zr nr
:
*
aḱros
> psł. *
ostrъ
*
monros
> psł. *
mǫdrъ
(por. pol. z-d-rada, Kon-d-rat, Hen-d-ryk)
3. Zmiana dystrybucji spółgłosek (tzn. częstości ich występowania w wyrazach i formach wyrazowych)
Wczesnoprasłowiański system konsonantyczny
WARGOWE
PRZEDNIOJĘZYKOWE
ŚRED-
NIOJĘZY
KOWE
TYLNOJĘZY-
KOWE
ZWARTO-
WYBUCHOWE
b
p
d
t
g
k
ZWARTO-
SZCZELINOWE
SZCZELINOWE
v
z
s
x
PŁYNNE
l
r
j
(
é
)
SONORNE
NOSOWE
m
n
Tendencje rozwojowe języka prasłowiańskiego:
1) związanie iloczasu z barwą samogłoski (dążenie do zastąpienia różnic ilościowych jakościowymi):
nowy system wokaliczny, apofonia
2) prawo sylaby otwartej: powstanie samogłosek nosowych, monoftongizacja dyftongów, metateza,
zanik przedsłowiańskich spółgłosek wygłosowych, uproszczenie grup spółgłoskowych
3) prawo korelacji palatalności: tendencja do ujednolicenia miękkości składników sylaby.
PALATALIZACJE PRASŁOWIAŃSKIE
Spółgłoski przedniojęzykowe i wargowe pod wpływem samogłosek przednich
i e ь ę ě
miękczyły się, natomiast
spółgłoski tylnojęzykowe
k g x
nie tylko ulegały zmiękczeniu, ale i przesuwały swą artykulację ku przodowi jamy
ustnej.
PIERWSZA PALATALIZACJA
zaszła na gruncie języka psł. w II w. n.e. (Moszyński) lub III-V w. n.e. (Stieber) i
objęła wszystkie języki słowiańskie:
k
č
g
+ i
1
e ę ь ě
1
ṛ́ ḷ’
ǯ > ž
x
š
zob.
*kęstь *čęstь
*kṛ́nъ *čṛ́nъ
*okese očese
*slugiti *služiti
*muxьka *mušьka
Te nowe spółgłoski miały podwójną artykulację: przedniojęzykowo-dziąsłową i środkowojęzykowo-palatalną.
Ta palatalizacja zaszła przed powstaniem samogłosek ě
2
oraz i
2
z dyftongów a
é
, o
é
.
mǫka : mǫčiti (< *mǫkiti)
rekǫ : rečeši (< *rekeši)
drugъ : druže (< *druge)
Bogъ : božьskъ (< *bogьskъ)
suxъ : sušiti (< *suxiti)
duxъ : duše (< *duxe)
Spółgłoski
k g x
przed
ě
1
przechodziły normalne w
č ž š
, po czym
ě
1
w wyniku przegłosu prasłowiańśkiego
przechodziło w
a
:
*
krikěti
*
kričěti
*
kričati
scs.
kričati
*
begěti
*
bežěti
*
bežati
scs.
bežati
*
sluvěti
*
slušěti
*
slušati
scs.
slušati
DRUGA PALATALIZACJA
rozpoczyna się po przejściu wczesnoprasłowiańśkich dyftongów
a
é
,
o
é
,
e
é
w przednie
samogłoski
ě
2
i
2
(prawo sylaby otwartej). Spółgłoski
k g x
znalazłszy się przed nimi uległy drugiej palatalizacji.
Dokonywała się w okresie VI-VII w. n.e.
k
c
g
+ i
2
ě
2
ʒ (z’)
x
s’ (a w dialektach zachodniosłowiańskich š)
*ka
é
na *kěna cěna
*ka
é
ssarь *kěsarь cěsarь
Te nowe spółgłoski miały po dwa miejsca artykulacji: przód języka wchodził w kontakt z górnymi zębami, a
środek języka unosił się ku
palatum
(Loc. sg.)
*člověko
é
*člověkě *člověcě (o człowieku)
*bogo
é
*bogě *boʒě (o Bogu)
*duxo
é
*duxě *dusě (o duchu)
(N. pl.)
*člověko
é
*člověki *člověci (ludzie)
*bogo
é
*bogi *boʒi (bogowie)
*duxo
é
*duxi *dusi (duchy)
(D. i Loc. sg. oraz N-A-V du)
rǫcě
noʒě
musě (zachodniosłowiańskie *mušě)
(imperativus)
rьci
rьcěmъ
rьcěte
Druga palatalizacja dokonywała się głównie w dwóch wypadkach:
a) przed końcówkami -ě, -i (pochodzenia dyftongicznego)
b) W formach rozkaźnika przed końcówkami -i, -ě
Rzedziej można ją stwierdzić w rdzeniach pojedynczyk (por cěsarь)
W psł. dialekcie wschodnim i południowym zmiana
k g x
w
c ʒ s’
występowała też w grupach
kvě
2
gve
2
xve
2
i
kvi
2
gvi
2
xvi
2
*gvězda scs. zvězda
*květъ scs. cvětъ
*vḷxvo
é
(N. pl. m. ‘czarodziej’) *vḷxvi vlьsvi
W dialektach zachodniosłowiańskich druga palatalizacja nie objęła grup spółgłoskowych i dlatego
kwiat
,
gwiazda
.
TRZECIA PALATALIZACJA
, zwana bauduinowską ( Jan Baudouin de Courtenay), miała charakter
progresywny i nie zachodziła konsekwentnie, datuje się ją na ten sam okres, co II palatalizację (ten sam wynik)
lub wskazuje się, że była młodsza od niej albo zaszła w VIII w. (osłabienie tendencji palatalizacyjnych)
k
c’ > pol. c
ь i ę (ṛ́) +
g
ʒ’ > pol. ʒ
x
s’/š’ > pol. š
*ovьka ovьca
*sṛ́dьko sṛ́dьce
*stьga stьʒa ‘ścieżka’
*vьxъ vьsь (zachodniosłow. *vьšь, por.
wszy-stek
)
germ. kuning- *kъnęgъ kъnęʒь
germ. pfenning *pěnęgъ pěnęʒь
*mṛ́kati mṛ́cati ‘zmierzchać się’
*otьkъ *otьc’ь (por. stpol.
ociec
)
*jęga pol.
jęʒa
*děvika *děvic’e (pol. ʒ́ev́ica)
*městьko *městьce (stpol.
ḿeśce
)
Wyjątki: ulga (*ulьga), księga (*kъnęga)
Wywarła duży wpływ na przesunięcia w deklinacji I i II rzeczowników, ponieważ po zmiękczeniu tematycznych
spółgłosek tylnojęzykowych wiele rzeczowników pierwotnie twardotematowych przeszło do odmiany miekkiej.
rezultat palatalizacji
nowe fonemy spółgłoskowe
kierunek
palatalizacji
samogłoski
palatalizujące
powstałe oboczności
I
č ž š
wsteczny
k + e … > č
g + e … > ž
x + e … > š
e ě
1
ę i
1
ь ṛ́ ḷ’
z monoftongów
k : č, rǫka : rǫčьka
g : ž, noga : nožьka
x : š, grěxъ : grěšьnikъ
II
c ʒ s’/š
wsteczny
k + ě
2
… > c
g + ě
2
… > ʒ
x + ě
2
… > s’
i
2
ě
2
z dyftongów
k : c, rǫka : rǫcě
g : ʒ, noga : noʒě
x : s’, muxa : mus’ě
III
c ʒ s’/š
jak w drugiej palatalizacji
postępowy
e ь i + k > c
e ь i + g > ʒ
znany jest tylko 1
przykład na pal. x
*vьxъ > vьsь
ь i ę (ṛ́)
Ćwiczenie 2.
W zdaniach z początku handoutu nr 4 proszę w formach czasowników i rzeczowników wskazać na
procesy palatalizacji spółgłosek tylnojęzykowych, a zarazem wskazać na odpowiednie oboczności spółgłoskowe;
dokonać rekonstrukcji form przed palatalizacją
Przykład:
rečetъ – 3. sg. praes., koniug. I -e-; 1 sg.
rekǫ
: 2 sg.
rečeši
; č < k przed
e
– palatalizacja I; rekonstruowana
forma *
reketъ
lub *
reketь
.
Ćwiczenie 3.
Proszę objaśnić alternacje spółgłoskowe w podanych wyrazach:
strah] - straš[n]; b7gъ - b7žitъ; uho - uši; noga - nož[ka; rąka -
rąx[ka - rąc7; ž[go - s]ž[žen], sluga - služiti; k]nęgyni - k]nęś[ -
k]nęśi