4.6. RóŜniczki funkcji dwóch zmiennych
Niech z = f(x, y) będzie funkcją dwóch zmiennych określoną w obszarze D, mającą
pochodne cząstkowe w tym obszarze.
RóŜniczki cząstkowe
Niech P = (x, y
0
) będzie punktem obszaru D, gdzie y
0
jest daną konkretnie liczbą.
Wtedy funkcja z = f(x, y) jest funkcją tylko jednej zmiennej x. Jest to funkcja z
x
= f(x, y
0
).
Dla tej funkcji moŜemy utworzyć róŜniczkę dz
x
=
x
z
∂
∂
dx
Podobnie rozwaŜając punkt (x
0
, y) obszaru D, czyli ustalając wartość zmiennej x
otrzymamy funkcję zmiennej y równą z
y
= f(x
0
, y).
Tworzymy dla niej róŜniczkę dz
y
=
y
z
∂
∂
dy.
Definicja
WyraŜenia dz
x
=
x
z
∂
∂
dx i dz
y
=
y
z
∂
∂
dy nazywamy odpowiednio róŜniczką cząstkową
funkcji z = f{x, y) względem x oraz róŜniczką cząstkową tej funkcji względem y.
JeŜeli zmienna x otrzyma przyrost
∆
x = dx, a więc punkt (x + dx, y
0
) jest równieŜ
punktem obszaru D,
to wartość funkcji z
x
= f(x, y
0
) zwiększy się o wielkość
∆
z
x
= f(x + dx, y
0
) - f (x , y
0
).
Dla małych wartości
∆
x = dx przyrost wartości funkcji równy
∆
z
x
= f(x + dx, y
0
) - f (x , y
0
) jest w przybliŜeniu równy róŜniczce dz
x
=
x
z
∂
∂
dx.
Inaczej wielkość
∆
z
x
moŜna dość dokładnie ocenić róŜniczką cząstkową dz
x
.
Czyli
∆
z
x
≈
dz
x
.
Analogicznie przyrost wartości funkcji
∆
z
y
= f(x
0
, y + dy) - f (x
0
, y) spowodowany
zwiększeniem argumentu y o wielkość
∆
y = dy, moŜna dla małych wartości dy zastąpić
róŜniczką dz
y
. Czyli
∆
z
y
≈
dz
y
.
RóŜniczka zupełna funkcji dwóch zmiennych
Definicja
WyraŜenie dz =
x
z
∂
∂
dx +
y
z
∂
∂
dy nazywamy róŜniczką zupełną funkcji z = f(x, y). Czyli
róŜniczka zupełna jest sumą róŜniczek cząstkowych.
RóŜniczkę zupełną wykorzystuje się jako przybliŜenie dla przyrostu wartości funkcji
∆
z = f(x
0
+ dx, y
0
+ dy) - f (x
0
, y
0
)
wywołanego przyrostami argumentów
∆
x = dx i
∆
y = dy.
Zwykle łatwiej jest policzyć wartość róŜniczki zupełnej niŜ przyrostu
∆
z.
RóŜniczka zupełna ma zastosowanie do oszacowania błędu, jaki popełniamy obliczając
wartość f(x, y), gdy przy wyznaczaniu x i y popełniliśmy błędy dx i dy. Wtedy dla małych dx
i dy błąd moŜna uwaŜać za równy w przybliŜeniu dz.
Błędy dx i dy mogą być zarówno ujemne jak i dodatnie (w praktyce najczęściej nie
znamy znaku dx i dy).
W praktyce, wielkość
δ
z = |
x
z
∂
∂
dx | + |
y
z
∂
∂
dy | nazywa się błędem maksymalnym.
Zadania do samodzielnego rozwiązywania
Zadanie 1.
Boki prostokątnego placu mają wymiary 80 m i 60 m.
a) Oblicz długość ścieŜki wyznaczonej wzdłuŜ przekątnej tego placu.
b) Oblicz długość ścieŜki wyznaczonej wzdłuŜ przekątnej placu, pod warunkiem, Ŝe
dłuŜszy jego bok zwiększymy o 0,2 m, a krótszy o 0,3m.
Zadanie 2.
O ile zwiększy się objętość stoŜka o średnicy s = 60 i wysokości h = 30, gdy średnica
wzrośnie o 0,5 a wysokość o 0,2? Oblicz błędy maksymalny i względny.
Odpowiedź
Zad. 1. a) 100 m, b) obliczenie bezpośrednie daje 100,34007; róŜniczka jest równa 0,34.
Zad. 2. Błąd maksymalny 660, błąd względny 2,3%.