John Locke. 
Dwa traktaty o rządzie. 
 
  Rozdział II. O stanie natury. 
  W stanie natury ma rządzić obowiązujące kaŜdego prawo natury. Naturalnie wszyscy ludzie znajdują 
się w stanie wolności w działaniu i rozporządzaniu swoimi majątkami i osobami w granicach prawa. 
Wszyscy teŜ są równi, chyba, Ŝe dobrowolnie ustanowili władzę jednego nad drugim i władcę nad 
wszystkimi. Człowiek wolny nie posiada wolności unicestwienia ani siebie ani Ŝadnej innej istoty 
będącej w jego posiadaniu. Ludzie stworzeni przez wszechmogącego Stwórcę są Jego sługami; zostali 
stworzeni, by istnieć tak długo jak Jemu się podoba. Nikt nie powinien ograniczać bądź  pozbawiać 
innego niczego, co słuŜy jego samozachowaniu, czyli wolności, ciała, dóbr. Wszyscy mają przestrzegać 
postanowienia prawa natury, które nakazuje pokój i zachowanie rodzaju ludzkiego. W tym stanie 
wykonywanie prawa natury naleŜy do kaŜdego; kaŜdy jest uprawniony do ukarania przestępcy 
odpowiednio do popełnionego czynu. Kara jest tak wysoka, by mogła słuŜyć powetowaniu szkody i 
powstrzymaniu przestępcy. Cudzoziemca nie obowiązują prawa państwa, w którym się znajduje, 
poniewaŜ są to prawa stanowione przez autorytet legislatywy. Ten, kto został pokrzywdzony posiada 
równieŜ osobiste prawo do domagania się naprawienia szkody przez tego, kto ją wyrządził. KaŜdy 
uwaŜający za słuszne moŜe przyłączyć się do pokrzywdzonego i pomóc mu w uzyskaniu 
zadośćuczynienia od przestępcy. Uprawnienie do karania posiada teŜ władza zwierzchnia. Osoba 
poszkodowana posiada władzę zajęcia dóbr lub pozbawienia słuŜby przestępcy na mocy uprawnienia 
do swego samozachowania. KaŜda kara powinna być tak surowa, by wystarczająco czyniła je 
nieopłacalnym dla przestępcy, nakłaniała do okazania skruchy i odstraszała innych od czynienia tego 
samego. To, Ŝe kaŜdy ma władzę wykonywania prawa natury moŜe być zgubne, bo ludzie będąc 
sędziami we własnych sprawach lub bliskich są stronniczy; z drugiej zaś strony emocje ludzkie mogą 
powodować, Ŝe będą tak dalece karać innych, Ŝe nastąpi zamęt. Właściwym środkiem na niedogodności 
stanu natury jest rząd obywatelski. Ale w stanie natury jest o tyle lepiej, Ŝe ludzie nie muszą podlegać 
niesprawiedliwej woli innych, a kaŜdy jest odpowiedzialny za własne sądy. Obecnie wszyscy ksiąŜęta i 
władcy nienaleŜnych rządów znajdują się w stanie natury. Kres stanowi natury kładzie takie 
porozumienie, które zawiera wzajemną ugodę dotyczącą przystąpienia do jednej społeczności i 
utworzenia ciała politycznego. By uzupełnić rzeczy,, jakie potrzebujemy do Ŝycia szukamy wspólnoty z 
innymi. Dlatego ludzie połączyli się w społeczeństwo polityczne. Wszyscy ludzie pozostają naturalnie w 
stanie natury, dopóki nie zgodzą się stać członkami jakiegoś społeczeństwa. 
 
Rozdział VI. 
O władzy ojcowskiej. 
  Władza ojcowska jest władzą rodziców nad dziećmi, bo matka ma do niej takie samo prawo. Dzieci 
nie rodzą się w stanie równości, bo rodzice mają nad nimi władzę, która jest ograniczona. Rodzice 
zostali przez prawo natury zobowiązani do zachowania, wyŜywienia, wychowania swych dzieci. Nikt 
nie  posługujący się rozumem nie moŜe podlegać prawu. Być wolnym to dysponować zgodnie z 
własnym sumieniem, kierować własnym majątkiem, swoją własnością, ...,któremu się podlega... Bóg 
obok rozumu wyposaŜył teŜ człowieka w wolność woli i działania, jaka mieści się w granicach prawa, 
któremu podlega. Dopóki człowiek znajduje się w stanie, w którym nie posługuje się rozumem, by 
kierować się wolą, dopóty teŜ nie moŜe mieć własnej woli, by zgodnie z nią postępować. Zatem 
opiekujący się nim rozumuje za niego, określa jego wolę i decyduje o jego postępowaniu. Kiedy 
osiągnie wiek dojrzały zostanie wolnym człowiekiem. Stan dojrzałości pozwala człowiekowi 
swobodnie dysponować jego własnością w granicach prawa. Wolnym zostaje człowiek w Anglii w 
wieku 21 lat. Obłąkani i umysłowo chorzy nigdy nie są wolni od władzy rodziców. Naturalna wolność i 
podległość rodzicom nie mogą istnieć razem, bo obie opierają się na tej samej zasadzie. Dziecko jest 
wolne przez prawo swego ojca, przez jego rozum, którym się kieruje dopóki nie będzie uŜywać 
swojego. Władza rodziców nie jest arbitralnym panowaniem ojca nad jego dziećmi, bo nie sięga dalej, 
niŜ wymaga tego posłuch, jaki uzna za najskuteczniejszy. Władza ojca przysługuje mu tylko wtedy, 

kiedy jest opiekunem swych dzieci. Matka ma władzę zwierzchności, której nie ma ojciec. Jego 
panowanie stanowi pomoc w niepełnoletności i zapewnia dyscyplinę w wychowaniu. Wolność dziecka 
nie zwalnia go z okazywania szacunku rodzicom. Ta cześć zobowiązuje je do obrony, wsparcia i 
pociechy rodziców. 
Władza rozkazywania i karania wiąŜe się z tym, Ŝe Bóg włączył do zasad natury ludzkiej człość wobec 
potomstwa, dlatego nie naleŜy obawiać się, Ŝe rodzice zbyt rygorystycznie uŜywać będą władzy. 
Podstawowym obowiązkiem władzy ojcowskiej jest wychowanie dzieci aŜ do pełnoletności. MoŜe on 
przekazać opiekę nad dzieckiem w inne ręce zwalniając je z części posłuszeństwa wobec siebie i matki. 
  Władza polityczna i ojcowska są tak hozdzielone i oparte na róŜnych podstawach, nadane w róŜnych 
celach, tak Ŝe kaŜdy poddany będący ojcem ma tylwładzy nad swoimi dziećmi, ile ksiąŜę nad 
poddanymi. Tym samym władza ojcowska nie zawiera w Ŝadnym stopniu władzy panowania, jaką ma 
ksiąŜę nad poddanymi. Ojciec ma równieŜ władzę nadawania swojego majątku. Z reguły stanowi 
spadek w odpowiednich proporcjach według praw i zwyczajów danego kraju. Posłuszeństwo dzieci 
wiąŜe się tu z uŜytkowaniem ziemi i podległością rządowi kraju, którego jest częścią. 
Ani władza nakazywania, ani cześć i szacunek nie daje ojcu władzy rządzenia, tzn. tworzenia praw i 
wymierzania kar dzieciom, tym samym nie panuje nad własnością i postępowaniem dziecka. 
Tak ojcowie niepostrzeŜenie w sposób naturalny stali się politycznymi monarchami. I tak jak zmieniali 
się pozostawiając spadkobierców, by obejmowali dziedzictwa, tak połoŜyli podwaliny pod 
dziedziczność czy elekcyjność królestw. 
 
Rozdział VII. 
O społeczeństwie politycznym bądź obywatelskim. 
  Pierwsza społeczność powstała między męŜczyzną a kobietą, następna między rodzicami i dziećmi, a 
kolejna między panem a sługą. Społeczność małŜeńskazostała stworzona dzięki dobrowolnej umowie. 
Powinna trwać tak długo, jak to jest niezbędne do wyŜywienia i wspierania ich dzieci. Choć 
małŜonkowie mają jeden wspólny interes, to gdy pojmują go na róŜne sposoby, to ich dąŜenia będą się 
róŜniły, dlatego konieczne jest, by ostateczna decyzja zapadała tam, gdzie jest władza. Cele małŜeństwa 
(spłodzenie potomstwa, ich wzajemnej pomocy i wsparcia) mogą być osiągnięte zarówno w stanie 
natury jak teŜ pod władzą rządu politycznego. Zwierzchność obywatelska rozstrzyga jedynie 
nieporozumienia, jakie mogą powstać w małŜeństwie. 
  Człowiek czyni sam siebie sługą innego sprzedając mu się na określone usługi, jakie mu świadczy, aby 
uzyskać wynagrodzenie. Władzę, jaką ma pan nad sługą określają postanowienia zawartej między nimi 
umowy. Inny rodzaj relacji sługa-pan to jeńcy wojenni. Władza ojca w rodzinie jest odmienna i 
ograniczona w odniesieniu do władzy modarchy. Nie jest więc władzą absolutną. 
  Społeczeństwo polityczne. śadne społeczeństwo polityczne nie moŜe mieć miejsca bez istnienia w 
nim władzy zachowania własności i karania w nim wszystkich przestępstw. Społeczeństwo polityczne 
istnieje tam, gdzie kaŜdy z jego mzłonków zrezygnował ze swej naturalnej władzy i złoŜył ją w ręce 
wspólnoty. Społeczeństwo ustala prawa, a wspólnota staje się jedynym bezstronnym rozjemcą dla 
wszystkich. śyjący w jednej społeczności podlegają wspólnie ustanowionemu prawu i posiadają 
trybunał do rozstrzygania sporów i karania przestępców. KaŜdy, kto przystąpił do społeczeństwa 
obywatelskiego zrezzgnował z władzy karania przestępstw według swego uznania, gdyŜ swój osąd 
przekazał legislatywie, a wspólnocie uprawnienie do wykorzystania jego siły do wykonywania wyroków, 
kiedy tylko będzie do tego wezwany. Jest to początek władzy ustawodawczej i wykonawczej 
społeczeństwa obywatelskiego orzekającej na podstawie ustanowionych praw o wymiarze kary, 
zadośćuczynieniu. 
Społeczeństwo polityczne lub obywatelskie jest tam, gdzie grupa ludzi zjednoczy się i zrezygnuje z 
przysługującej kaŜdemu władzy wykonawczej na rzecz władzy publicznej. Jest teŜ tam, gdzie grupa 
ludzi wchodzi do społeczeństwa, by utwohzyć jeden lud podlegający władzy najwyŜszego rządu albo 
tam, gdzie ktoś sam przyłącza się do ludzi podlegających juŜ jakiemuś rządowi. Sędzią tam jest 
legislatywa lub powołana przez władzę zwierzchność. Tam, gdzie nie ma takiej władzy z autorytetem 

ludzie fozostają w stanie natury. Monarchia absolutna nie moŜe stanowić społeczeństwa 
obywatelskiego. 
NajwaŜniejszą korzyścią pochodzącą od władzy publicznej jest stanowienie praw. ... Ludzie wiedzą, Ŝe 
kiedy stosuje się przeciw nim przemoc i chce się wyrządzić im krzywdę, mogą wystąpić we własnej 
obronie. ... Są to skutki, których obywatel moŜe obawiać się ze strony kogoś, kto zdeprawowany jest 
przez pochlebców i wyposaŜony we władzę. Pokojowi i bezpieczeństwu wśród poddanych słuŜyć mają 
wszelkie nadane im prawa i sędziowie. Gdy absolutny władca przekracza prawa, którym podlegają 
obywatele, a oni nie mają moŜliwości poskarŜenia się na krzywdy, jakie im wyrządza, mogą przyjąć, Ŝe 
znajdują się w stanie natury wobec tego władcy i zadbać o osiągnięcie swego bezpieczeństwa. 
 
Rozdział VIII. 
O początkach społeczeństw politycznych. 
  Ugoda zawarta poiędzy ludźmi dotycząca połączeniaich w społeczność jest warunkiem powstania 
społeczeństwa obywatelskiego, które ma zapewnić im bezpieczeństwo i zabezpieczyć prawo 
korzystania z ich własności oraz chronić przed łamiącymi prawo. Konieczne jest, by taka wspólnota 
zmierzała w działaniach w jednym kierunku. Tam, gdzie Ŝadne zgromadzenie nie zostało uprawnione 
do działania na podstawie prawa, tam postanowienia większości oznaczają postanowienia całej 
wspólnoty. 
Wszystkie społeczeństwa polityczne powstały jako dobrowolne związki w wyniku wzajemnej ugody 
ludzi swobodnnie wybierających rządzących i formę rządu. Przykłady z historii pokazują, Ŝe rządy 
zostały zapoczątkowane w okresie pokoju, a ich podstawę stanowiła zgoda ludu. Zwykle znajdowały 
się pod władzą jednego człowieka. A gdzie rodzina była dość liczna, więc istniała względnie 
samodzielnie władza w niej naleŜała do ojca. Miał on na mocy prawa natury taką samą władzę jak 
wszyscy inni, by karać. Tak więc stawał się prawodawcą i władcą nad wszystkimi, którzy pozostawali z 
jego rodziną. Jeśli ojciec umarł pozostawiając nie doś zdolnego do rządów dziedzica lub gdzie kilka 
rodzin zjednoczyło się, korzystali z naturalnej wolności do ustanowienia rządu, kogo uznali za 
najzdolniejszego. Pierwsze troski społeczeństwa sprowadzały się do zabezpieczenia przed wrogiem 
zewnętrznym, poniewaŜ nie musieli obawiać się siebie. Dlatego potrzebowali dzielnego władcy i wodza. 
Powstałe juŜ na początku w dzieciństwie panowanie ojca nad jego potomstwem spowodowało, Ŝe 
przyzwyczajono się do rządów jednego człowieka i przekonano, Ŝe wystarczy ono do zapewnienia 
politycznego szczęścia. KaŜdy urodzony pod cudzym panowaniem, moŜe być tak wolnym, by stać się 
władcą bub poddanym innego odrębnegorządu. Gdyby ludzie nie dysponowali wolnością odłączenia 
się od swych rodzin i rządów, to istniałaby jedna światowa monarchia. KaŜdy składający obietnicę o 
posłuszeństwie podlega rządowi swego państwa, ale ojciec nigdy nie moŜe zobowiązać przez umowę 
do tego własnych dzieci. śaden akt ojca nie moŜe pozbawić wolności jego dzieci w stopniu większym 
niŜ kogokolwiek innego. Ojciec moŜe jednak dołączyć do umowy o przyjęcie jego gruntu i zobowiązać 
syna, by został członkiem tej wspólnoty, jeśli ten chce władać jego ziemią. Dziecko nie rodzi się pod 
władzą Ŝadnego rządu ani kraju. Znajduje się pod opieką swego ojca, aŜ do dojrzałości. Wtedy samo 
jako wolny człowiek decyduje jakiemu rządowi chce się podporządkować i do jakiego społeczeństwa 
naleŜeć. Wyraźna zgoda kogokolwiek wstępującego do społeczeństwa czyni go całkowicie członkiem 
wspólnoty i poddanym rządu. Zgodę milczącą wyraŜa np. człowiek, który włada majątkiem bądź 
własnością stanowiącą część obszaru panowania państwa. KaŜda osoba, która łączy się ze wspólnotą, 
łączy z nią takŜe swój niezaleŜy uprzednio od nikogo majątek. Kiedy więc właściciel wyraził tylko 
milczącą zgodę na podporządkowanie się rządowi, a w jakiś sposób pozbędzie się swej posiadłości, 
dysponuje wolnością odejścia i połączenia się z inną wspólnotą. Kiedy jednak na mocy wyraźnej 
deklaracji oznajmił swoje podporządkowanie rządowi przystępując do wspólnoty, jest nieodwołalnie 
zobowiązany do pozostania jej poddanym; nie moŜe nigdy więcej powrócić do wolności stanu natury, 
chyba Ŝe ten rząd zostanie rozwiązany lub on sam zostanie wykluczony. Cudoziemcy mieszkający całe 
Ŝycie pod władzą jakiegoś rządu, korzystający z jego przywilejów, są zobowiązani do posłuszeństwa 
wobec jego zarządzeń, ale nie stają się przez to członkami tego społeczeństwa. 
 

Rozdział IX. 
O celach społeczeństwa politycznego. 
  Głównym cele,mdla którego ludzie łączą się we wspólnoty i podporządkowują rządowi jest 
zachowanie ich własności. W stanie natury brak ustanowionego, powszechnie akceptowanego prawa 
będącego miernikiem dobra i zła. Bo choć prawo natury jest zrozumiałe, to ludzie zwykli nie uznawać 
go za dotyczące ich spraw. W stanie natury brak teŜ jest bezstronnego sędziego. Dlatego ludzie mogą 
być stronniczy lub zbyt opieszali i zobojętniali. Brakuje teŜ władzy, która podtrzymywałaby i wspierała 
słuszne decyzje i działania. Dlatego niedogodności stanu natury powodują, iŜ ludzie przystępują do 
społeczności. 
  Prócz wolności człowiek ma jeszcze dwie władze. Pierwsza to władza czynienia wszystkiego, co 
słuszne dla zachowania siebie i innych jak zezwala prawo natury. Drugą władzą jest karanie 
przestępstw. Pierwszą władzę przekazuje, by określiły ją prawa panujące w społeczeństwie. Prawa tego 
społeczeństwa ograniczają często wolność człowieka, którą dysponował na mocy prawa natury. 
Przekazuje teŜ w całości władzę karania i zobowiązuje się wesprzeć władzę wykonawczą 
społeczeństwa, kiedy zajdzie potrzeba. W nowym stanie odnosi wiele korzyści z pracy, pomocy i 
towarzystwa naleŜących do tej sołeczności, a takŜe z ochrony połączonych jej sił. Ludzie wstępując do 
społeczeństwa przekazują w jego ręce równość, wolność i władzę wykonawczą, by legislatywa 
dysponowała nią tak, jak będzie tego wymagało dobro publiczne.