CHARAKTERYSTYKA PRĄTKÓW GRUŹLICY I CZYNNIKI ZJADLIWOŚCI 
WYTWARZANE PRZEZ TE DROBNOUSTROJE

Prątek gruźlicy Mycobacterium tuberculosis– to kwasooporna (barwienie metodą 
Ziehla-Neelsena), słabo Gram-dodatnia bakteria, która jest czynnikiem etiologicznym 
groźnej choroby zakaźnej – gruźlicy. Należy do rodziny Mycobacteriaceae i wchodzi w 
skład grupy prątków gruźliczych.
Po raz pierwszy bakteria ta została wyodrębniona przez niemieckiego uczonego 
Roberta Kocha.

Drogi zakażenia (najczęściej od osoby chorej, tj. 

prątkującej):

•

układ oddechowy – zakażenie drogą kropelkową (najczęstsza), 

•

układ pokarmowy, 

•

skóra. 

Po dostaniu się do płuc prątki są pochłaniane przez makrofagi pęcherzyków płucnych. 
Lecz ze względu na specyficzną dla prątków kwasoopornych właściwość są one zdolne 
przeżywać w tych komórkach. Jakkolwiek czynniki zjadliwości nie są w pełni poznane, 
to wiadomo, że prątki te mogą egzystować wewnątrz fagosomów, nie dopuszczając do 
zlewania się ich z lizosomami, a tym samym, zapewniając sobie habitat.
Zakażenie nie jest jednoznaczne z chorobą. Objawy chorobowe występują u zaledwie 
5-10% zakażonych prątkiem gruźlicy, u pozostałych zakażenie zostaje zwalczone lub 
przechodzi w fazę latentną.
U większości osób rozwija się  odorność  typu komórkowego, sprawiając ze zakażenie 
ogranicza się i przebiega bezobjawowo
zakażenie pierwotne  obejmuje tylko ewien obszar  płuc oraz  sąsiednie węzły 
chłonne.po zespole pierwotnym powstaje blizna, która może być widoczna na zdjęciu 
RTG.bakterie w miejscu pierwotnego zakażenia obumierają.

Genom prątka gruźlicy 

•

W 1998 roku ogłoszono zsekwencjonowanie genomu szczepu H37Rv 
Mycobacterium tuberculosis. 

•

Zawiera on 4 mln par zasad oraz 3959 genów. 

•

W genomie tym stwierdzono także obecność 6 pseudogenów.

•

Dla 40% z tych genów scharakteryzowano ich funkcję, dla 44% istnieją 
przypuszczenia co do ich funkcji. 

•

250 genów związanych jest z metabolizmem kwasów tłuszczowych.

•

 39 bezpośrednio związane z tworzeniem lipidowej budowy ściany komórkowej 
prątka. Tak znaczna ilość konserwatywnych genów świadczy o ewolucyjnym 
znaczeniu lipidowego składnika dla przetrwania tego drobnoustroju.

•

10% materiału genetycznego obejmowane jest przez 2 rodziny genów, w 
których zapisana jest informacja genetyczna kwasowych białek o dużej 
zawartości aminokwasu glicyny. W tych białkach znajduje się N-terminalny 
motyw, którego usunięcie upośledza wzrost 

M. tuberculosis w makrofagach i 

gruzełkach

źródło zakażenia:
Źródłem zakażenia jest najczęściej człowiek chory na gruźlicę otwartą (prątkującą) 
płuc, ale źródłem zakażenia może być też zwierze domowe np. krowa, owca, świnie. 
Człowiek zakaża się najczęściej drogą kropelkową, rzadziej pyłową (drogi oddechowe), 
jeszcze rzadziej drogą pokarmową (mleko od chorych krów) i przez skórę.
Po wniknięciu zjadliwy prątek może zostać zniszczony przez mechanizmy obronne, 
zostać wydalony na zewnątrz (kaszel), lub może wywołać reakcję zapalną prowadzącą 
do powstania ogniska pierwotnego. Ognisko powiększa się, prątki namnażają się i droga 
naczyń chłonnych zapalenie szerzy się do najbliższej stacji węzłów limfatycznych i w 
ten sposób powstaje gruźliczy zespół pierwotny.

Etapy gruźlicy  pierwotnej:
-w narządach  objętych gruźlica powstaja guzkowate twory tzw. gruzliczki ,które 
zawierają  martwicze komórki o serowatym wyglądzie-guziczki ulegaja rozpadowi i 
nastepuje szrzenie się infekkcji
-połykana przezchorego wydzielina z oskrzeli może powodować zakżenia żołądka i jelit.

Zakażenie pierwotne pozostawia zmienioną odczynowość organizmu w stosunku do 
nowych zakażeń gruźlicą, tzw. alergię gruźliczą, która stanowi podstawę różnych 
odmian gruźlicy w różnych narządach. W okresie obniżonej odporności organizmu, przy 
współistniejących niekorzystnych warunkach i dużej zjadliwości prątków, ognisko 
pierwotne oraz zaatakowane węzły chłonne ulegają charakterystycznej dla gruźlicy 
odmianie martwicy - serowaceniu.

Masy serowate złożone są ze zniszczonych tkanek i prątków, stopniowo powiększając 
się ogarniają najbliższe otoczenie. Przy zajętych płucach może dojść do zajęcia 
światła oskrzela i tą drogą do zajęcia innych obszarów płuc. Inną alternatywą jest 
uszkodzenie przez masy serowate ściany naczyń krwionośnych i przedostanie się 
prątków do krwi i z nią do rozsiania po całym organizmie. Ta ostatnia postać gruźlicy 
nazywa się gruźlicą krwiopochodną i powoduje ona z kolei inne postacie np. bardzo 
ciężką gruźlicę prosówkową.

Na podstawie symptomów klinicznych nie można rozpoznać choroby, w przypadku 
gruźlicy płucnej nasuwają one tylko podejrzenie schorzenia. Podobnie diagnostyka 
radiologiczna (RTG klatki piersiowej) gruźlicy płuc nie może stanowić definitywnego 

rozpoznania (nie zawsze da się odróżnić obraz gruźlicy od podobnych zmian 
chorobowych w płucach). Przy stosowaniu prób tuberkulinowych należy wziąć pod 
uwagę występowanie wyników zarówno fałszywie dodatnich, jak i ujemnych. 
Ostatecznym potwierdzeniem rozpoznania gruźlicy jest diagnostyka mikrobiologiczna, 
np. preparat bezpośredni plwociny (bakterioskopia bezpośrednia – BK) i hodowla na 
pożywkach. Pełna diagnostyka wymaga łącznie ok. 2–4 miesięcy (hodowla + 
identyfikacja gatunkowa + badanie lekowrażliwości).
Materiałem do badania jest plwocina pacjenta, a u dzieci popłuczyny żołądkowe. Przy 
problemach z wykrztuszaniem stosuje się bronchofiberoskopię z pobraniem wydzieliny 
oskrzelowej, z płukaniem oskrzelowo-pęcherzykowym lub biopsją przezoskrzelową. W 
gruźlicy pozapłucnej materiałem mogą być np. płyn mózgowo-rdzeniowy, mocz czy 
próbki tkanek.

Badanie mikroskopowe 
Preparat najczęściej barwi się metodą Ziehl-Neelsena. Zaletą bakterioskopii 
bezpośredniej jest jej szybkość – wynik otrzymuje się już w ciągu 24 godzin.

Hodowla (posiew na pożywkach) 
Jeśli materiał od chorego może być skąpoprątkowy wykonuje się posiew najczęściej 
używane są: pożywka jajowa Löwensteina-Jensena, pożywki agarowe Middlebrook 
7H10/7H11 i podłoża selektywne. Prątki charakteryzują się wolnym wzrostem i kolonie 
są widoczne dopiero po 2–4 tygodniach.
Szybszą metodą wykonywania posiewów mikrobiologicznych jest system BACTEC za 
pomocą którego wyniki można uzyskiwać już po 1–3 tygodniach. Polega ona na 
hodowaniu pobranego materiału na odpowiednim podłożu płynnym zawierającym węgiel 
radioaktywny C

14

 w postaci palmitynianu.

Czynniki ryzyka 
Zwiększone ryzyko wystąpienia gruźlicy dotyczy: chorych na AIDS, narkomanów, 
alkoholików, osób z osłabioną odpornością zależną od limfocytów T, bezdomnych i 
niedożywionych, imigrantów, osób po 65 roku życia. Oprócz tych wszystkich, do 
reinfekcji predysponują: długotrwała immunosupresja, stosowanie terapii 
kortykosteroidami, cukrzyca, chłoniaki, pylica.
Do najważniejszych metod zapobiegania gruźlicy zaliczamy:

•

identyfikacja i leczenie wszystkich osób chorych na gruźlicę; 

•

odnajdywanie i ocena stanu osób, które miały kontakt z pacjentami chorymi na 
gruźlicę dla określenia, czy przypadkiem nie ulegli infekcji; 

•

prowadzenie badań wśród grup wysokiego ryzyka, aby zidentyfikować 
kandydatów do leczenia zakażenia latentnego i zapewnić ukończenie leczenia; 

•

ważną metodą u ludzi jest również prowadzenie akcji szczepień szczepionką 

BCG. Szczepionka ta nie daje całkowitej skuteczności – szacuje się ją na ok. 
80% i więcej w przypadku ciężkich postaci u dzieci, natomiast skuteczność 
ochrony przed płucną postacią u dorosłych jest zmienna i mieści się w przedziale 
od 0% do 80%. Efektywność szczepionki spada dodatkowo tam, gdzie 
mykobakterie są słabiej rozpowszechnione. Z tego powodu w USA nie zaleca się 
rutynowo wszystkim ludziom szczepienia, z wyjątkiem osób, które spełniają 
specyficzne kryteria: 

•

dzieci i noworodki z negatywnymi testami skórnymi, które mają stały 
kontakt z osobami nieleczonymi lub leczonymi nieefektywnie albo będą 
miały ciągłą styczność z prątkami lekoopornymi. 

•

pracownicy służby zdrowia (rozważani na indywidualnych podstawach): 

•

mający kontakt z pacjentami z lekoopornymi postaciami gruźlicy, 

•

gdy przeniesienie szczepów lekoopornych jest bardzo 
prawdopodobne, 

•

gdy zastosowane kontrolne zabezpieczenia przeciw gruźlicy są 
nieefektywne. 

Aby doszło do zakażenia u osoby z nieuszkodzonym układem obronnym okres 
ekspozycji na prątki musi być bardzo długi. Zdarza się to u szczepionych dzieci, np. 
gdy jeden z domowników jest chory na postać gruźlicy. Znaczenie w zapobieganiu ma 
także przestrzeganie higieny pomieszczeń (wietrzenie, a w placówkach opieki 
zdrowotnej dodatkowo używanie lamp nadfioletowych). W obszarach tropikalnych 
częstość występowania atypowych form mykobakterii jest wysoka i daje to pewien 
stopień ochrony przeciw gruźlicy.