PARTIE POLITYCZNE
I. Zagadnienia wstępne
1. Definicje
PARTIA POLITYCZNA (1) - stowarzyszenie oparte na dobrowolnej rekrutacji, którego celem jest
zapewnienie swoim przywódcom szans zdobycia władzy w ramach systemu politycznego, a
aktywnym członkom możliwości zrealizowania dzięki temu rzeczowych lub idealnych celów bądź
osobistych korzyści, bądź jednych i drugich (Max Weber)
PARTIA POLITYCZNA (2) - grupa ludzi, którzy dążą do przejęcia kontroli nad aparatem rządowym
przez wygranie legalnie przeprowadzonych wyborów (Anthony Downs)
PARTIA POLITYCZNA (3) - każda mająca oficjalną nazwę grupa polityczna, która wysuwa
kandydatów i jest w stanie zapewnić im urzędy publiczne w rezultacie wyborów zarówno w pełni
demokratycznych, jak i niedemokratycznych
PARTIA POLITYCZNA (4) - dobrowolnie zorganizowana grupa, posiadająca określony program,
dążąca do uzyskania poparcia społecznego dla zdobycia lub utrzymania władzy w państwie i reali-
zowania swoich interesów
2. Istota
wychodząc z definicji, można wyróżnić następujące elementy, określające istotę partii
politycznej:
członkowstwo
struktura organizacyjna
program
funkcje
CZŁONKOWSTWO – w większości partii jest ściśle sformalizowane, zasady wstępowania do partii,
uczestnictwa w niej i utraty członkostwa są określone w statucie. Występują również partie
polityczne, w których nie ma formalnego członkostwa, płacenia składek, działalności w
podstawowych jednostkach organizacyjnych
STRUKTURA
ORGANIZACYJNA
–
powiązania
pomiędzy
poszczególnymi
ogniwami
organizacyjnymi partii mają charakter więzi pionowych (wertykalnych) oraz więzi poziomych
(horyzontalnych). W ramach wymienionych relacji pomiędzy organami władz partyjnych istotną
rolę odgrywają procedury podejmowania decyzji wewnątrzpartyjnych. Rzutują one na sposób
rekrutacji władz partyjnych, typ przywództwa, stopień centralizacji i decentralizacji w
podejmowaniu decyzji
PROGRAM – to cele, jakie formułuje partia na następujących poziomach ich wyrażania: ideologii,
doktryny, programu i platformy wyborczej:
ideologia – to usystematyzowany całokształt idei, poglądów na świat i życie społeczne, a
także wartości i celów, właściwy określonej części społeczeństwa czy grupy społecznej,
danego kierunku, prądu politycznego, ekonomicznego, a nawet artystycznego; tworzy
uporządkowany obraz świata istniejącego i pożądanego w przyszłości; charakteryzuje się
dużym stopniem ogólności w określaniu celów i sposobów działania
doktryna – to konkretyzacja ideologii - o ile ideologia tłumaczy sens polityki, o tyle doktryna
przekłada go na tory praktycznego działania, przenosząc w ten sposób teorię na grunt pro-
gramu
program wyborczy – określa, jak dana partia polityczna ocenia sytuację w odniesieniu do
kwestii społecznych, gospodarczych, ustrojowych, międzynarodowych oraz jakie proponuje
rozwiązania, aby istniejący stan rzeczy utrzymać lub zmienić
platforma wyborcza – to określenie dla krótkofalowych celów działania partii,
formułowanych w związku z wyborami
FUNKCJE – partie dążą do zdobycia władzy państwowej dzięki wykorzystaniu demokratycznych
procedur wyborczych; funkcjonując na wielu arenach, m.in. wyborczej, parlamentarnej,
gabinetowej, realizują funkcje dotyczące społeczeństwa, władzy państwowej i samej partii jako
organizacji
3. Funkcje partii politycznych
FUNKCJA EDUKACYJNA – racjonalizowanie świadomości politycznej zwolenników; umożliwienie
obywatelom uzyskania rzetelnej wiedzy o ich interesach w relacjach z państwem i wskazanie
rozsądnych sposobów ich realizacji
KONSOLIDACJA INTERESÓW SPOŁECZEŃSTWA – inicjowanie dyskusji politycznych, sumowanie
preferencji społecznych i pośredniczenie w porozumiewaniu się ich zwolenników; wyznaczanie
priorytetów wśród różnego rodzaju celów politycznych i skłanianie elektoratu do wybierania
między alternatywnymi „pakietami" programów podczas wyborów
MOBILIZACJA I INTEGRACJA AKTYWNOŚCI POLITYCZNEJ OBYWATELI – wzmacnianie poczucia
sensu korzystania z zagwarantowanych obywatelom przez Konstytucję praw politycznych;
urealnianie fundamentalnej reguły demokratycznej, wg której władza zwierzchnia należy do
narodu poprzez jednoczenie obywateli i wciąganie ich w życie polityczne, mobilizowanie do
podejmowania aktywności politycznej oraz głosowanie i inne sposoby partycypacji we władzy;
uzyskiwanie poparcia społecznego, które może mieć formę czynną lub bierną; poparcie czynne
wyraża się poprzez uczestniczenie w działaniu partii, bierne podczas wyborów, gdy wyborcy
oddając głos wpływają na jej siłę polityczną
KRYSTALIZACJA OPCJI WYBORCZYCH – wyłanianie kandydatów i stwarzanie głosującym
możliwości wyboru na podstawie różnicy programów politycznych i preferencji ich
indywidualnych walorów
STRUKTURALIZACJA PARLAMENTU – krystalizowanie podstawowych podziałów na rządzącą
większość i opozycję (zwiększenie funkcjonalności parlamentu jako naczelnego organu władzy
państwowej) poprzez zrzeszanie parlamentarzystów w kluby i koła, występujące w istotnych
sprawach jednolicie
KREACJA RZĄDU – odgrywanie kluczowej roli w formowaniu rządu i realizowaniu funkcji
rządzenia na wszystkich poziomach władzy państwowej; kierownictwo partii zwycięskiej w
wyborach staje się zazwyczaj kierownictwem władzy wykonawczej — samodzielnie lub w koalicji
KSZTAŁTOWANIE POLITYKI PAŃSTWOWEJ – przejawia się w kreowaniu programów
politycznych, a zatem i walce o przyjęcie tych programów za podstawę polityki państwowej; jeśli
partia jest w stanie samodzielnie utworzyć rząd, staje się głównym kreatorem polityki państwa,
choć wskazane jest, by realizowała nie tylko swój program oraz interesy swoich liderów, ale
również oczekiwania większości społeczeństwa, od tego bowiem zależy jej sukces w kolejnej
elekcji; jeśli powstaje rząd koalicyjny jego polityka jest na ogół wynikiem kompromisu pomiędzy
poszczególnymi partiami, które go popierają oraz ich elektoratów
WYŁANIANIE ELIT POLITYCZNYCH I PRZYWÓDCÓW - to funkcja najważniejsza – kadry bowiem
decydują zarówno o jakości ugrupowań rządzących i opozycyjnych, jak i organów państwa
II. Modele partii politycznych
1. Ewolucja partii politycznych – etapy w rozwoju partii politycznych
koterie arystokratyczne – grupowanie się parlamentarzystów, jak i polityków poza-
parlamentarnych wokół rodów arystokratycznych; partie polityczne w tym okresie nie były
zintegrowane ani pod względem organizacyjnym, ani w aspekcie programowym; istotnym dla
nich motywem działania było zdobycie władzy i realizacja pewnych celów
partie klubowe (kluby polityczne) - zaczęły powstawać na przełomie XVIII i XIX wieku; w
porównaniu do ugrupowań arystokratycznych, w partiach tych można dostrzec trzy nowe
elementy: (1) bardziej lub mniej rozbudowaną formalną organizację, (2) platformę programową
(3) brak charakteru stanowego; w związku z likwidacją feudalizmu w sferę polityki weszło wtedy
mieszczaństwo, które od razu zaczęło odgrywać istotną rolę w kształtowaniu polityki wielu
państw
partie masowe – związane są z pojawieniem się parlamentaryzmu oraz przyznaniem coraz
szerszym kręgom praw wyborczych, co miało miejsce w większości państw europejskich i USA w
XIX wieku
2. Podstawowe modele partii politycznych
2.1. Partie kadrowe
pierwszy typ partii politycznej, który pojawił się w Europie Zachodniej na początku XIX w.
tworzone przez elitarne grupy aktywistów, w warunkach ograniczonych praw obywatelskich i
wyborczych, kiedy tylko mała część społeczeństwa mogła aktywnie uczestniczyć w życiu
politycznym
odzwierciedlały wówczas konflikt między arystokracją i właścicielami ziemskimi a dynamicznie
rozwijającą burżuazją i nowymi grupami zawodowymi
konserwatywne partie kadrowe, reprezentujące ziemiaństwo i arystokrację, i ich liberalne
odpowiedniki, reprezentujące burżuazję i grupy zawodowe, dominowały w państwach
europejskich do początków XX wieku
stanowiły przykład organizacji o charakterze lokalnym, koalicji grup notabli tworzących układ
powiązań nieformalnych i interpersonalnych; w warunkach istnienia cenzusów wyborczych
politycy partii kadrowych powiązani byli ściśle z osobami o podobnym statusie społecznym i
majątkowym, będąc rzecznikami ich interesów
uwarunkowania społeczne i polityczne sprawiały, że w partiach kadrowych nie było potrzeby
istnienia zhierarchizowanych i rozbudowanych struktur organizacyjnych; poza luźnymi
strukturami na poziomie lokalnym istotną rolę odgrywały frakcje parlamentarne tych partii,
kontrolujące m.in. ministrów
w okresie tym powstawały także partie polityczne, które posiadały bardziej rozwinięte struktury
organizacyjne, odwoływały się do określonych wizji programowych wyprowadzanych z ideologii,
reprezentowały poszczególne części społeczeństwa; głównie występowały w imieniu grup
społecznych pozbawionych pełni praw politycznych, czyli znajdujących się na marginesie
ówczesnego społeczeństwa obywatelskiego – w ten sposób powstały partie masowe
2.2. Partie masowe
partie masowe początkowo pozbawione były możliwości dojścia do instytucji państwa, bowiem
kontrolowały tę część społeczeństwa, która nie miała praw politycznych
okres „przejściowy" skończył się wraz z upowszechnieniem prawa wyborczego, jednakże nie
oznaczało to, iż model demokracji masowej ostatecznie zakończył etap kadrowy w rozwoju partii
politycznych
hasła głoszone przez partie masowe oznaczały żądanie zmiany istniejącego porządku
politycznego, a więc elitom politycznym chodziło również o zmianę koncepcji samej demokracji;
osiągnięcie tak daleko idącego celu wiązało się z faktem, iż partie masowe w oczywisty sposób
musiały zaoferować strategie antysystemowe, przynajmniej wtedy, gdy nie mogły osiągnąć
swych celów za pomocą istniejących instytucji państwa;
potrzebna do tego była rozbudowana i sprawnie działająca struktura, która pozwoliłaby na
zorganizowanie olbrzymiej rzeszy członków; miał to być podstawowy argument partii masowych
w rozgrywce z ustabilizowaną elitą polityczną;
masowe członkostwo gwarantowało jednocześnie stały dopływ środków finansowych; walka o
słuszną sprawę i dominujące wśród zwolenników partii masowych poczucie bycia obywatelem
drugiej kategorii, to tylko dwa spośród wielu czynników, które umożliwiły stworzenie bardzo
spójnych i zdyscyplinowanych organizacji; organizacja stała się zatem nie tylko instrumentem
służącym realizacji przyjętych celów, ale również warunkiem przetrwania w niesprzyjającym
środowisku
stąd jeszcze długo po tym, jak partie masowe znalazły się w kręgu władzy, dla znacznej części ich
elit i aktywistów ta formuła organizacyjna stanowiła jedną z zasad o ideologicznym wymiarze.
Partie masowe dążyły do zmiany koncepcji demokracji
pojawienie się partii masowych na arenie politycznej oznaczało zmianę relacji między
obywatelem/wyborcą a państwem; były to pierwsze ugrupowania, które deklarowały, iż
reprezentują interesy tylko jednej grupy społecznej
jedną z cech „masowości" było stworzenie masowego zaplecza członkowskiego; składki
członkowskie stały się podstawową formą finansowania działalności partii i utrzymania
rozbudowanych struktur organizacyjnych; druga cecha „masowości" wiąże się z możliwością
stosowania ideologii jako formy komunikowania się z członkami kontrolowanej grupy społecznej
partie masowe wprowadzając do polityki wielkie grupy społeczne, które jeszcze pod koniec XIX i
na początku XX w. były pozbawione praw politycznych, mogły zdecydować się na stosowanie
strategii „zamykania" tych grup, co ułatwiało ich kontrolowanie; jednym ze sposób podkreślania
odrębności, również w kontekście formułowanych interesów politycznych, stały się odwołania do
ideologii, ponieważ elektorat partii masowych był słabo wykształcony
kontrolowanie klasy robotniczej i uzyskanie przez partie socjaldemokratyczne niejednokrotnie
statusu wyłącznego reprezentanta jej interesów politycznych gwarantowało tym partiom sukces
wyborczy
2.3. Partie wyborcze
nie zabiegają o licznych członków, nie dążą do aktywizacji zwolenników na co dzień, nie mają
wyrazistego oblicza społecznego
łączą w swoich programach idee lewicowe i prawicowe, natomiast całą energię kierują na
kampanie wyborcze realizowane wszelkimi dopuszczalnymi środkami, z naciskiem na marketing,
niekiedy agresywny, starając się pozyskać poparcie zróżnicowanej większości społeczeństwa
ich celem jest nie tyle realizacja programu (który niekiedy prezentują w bardzo aktywny sposób,
ale sprawując władzę mało zabiegają o jego wykonanie), ile samo zdobycie i utrzymanie władzy,
w interesie swych kadr i „podziału łupów" między ludźmi bliskimi ich kierownictwu
w latach 50. i 60. widoczne było zjawisko zacierania granic pomiędzy poszczególnymi grupami
społecznymi; w oczywisty sposób musiało to mieć wpływ na styl rywalizacji wyborczej; uderzyło
to przede wszystkim w partie masowe, gdyż jej siła tkwiła w zdolności do przekonania elektoratu;
wzrost poziomu edukacji, otwarcie szybkiego procesu awansu społecznego czy profesjonalizacja
polityki zburzyły bazę społeczną partii masowych; na zmiany w środowisku partii wyborczych
wpłynęły cztery elementy:
apel wyborczy został skierowany do różnych grup społecznych, więc ideologia jako sposób
komunikowania się z elektoratem okazała się zawodna
partie polityczne mają możliwość korzystania z form identyfikacji grupowej, zmienia się rola
członków partii; starają się oni przyciągać członków z różnych grup i segmentów
społeczeństwa; oznacza to, iż społeczna tożsamość jako kryterium rekrutacji schodzi na
dalszy plan; ta dość radykalna zmiana w podejściu do instytucji członkostwa ma wpływ na
burzenie apelu o typie ideologicznym, stając się źródłem wewnątrzpartyjnych konfliktów i
napięć; partie wyborcze zmieniają się więc pod względem formy zorganizowania wyborców,
a nie członków
partie nie są w stanie zorganizować wyborców w sposób trwały, co oznacza, iż ich zdolność
do „dysponowania" odrębnym segmentem elektoratu również słabnie; kontrola nad
wyborcami może być tylko chwilowa
przedstawiciele partii wchodzący w skład instytucji państwa odpowiadają za prowadzoną
politykę nie tyle przed partią „członkowską" lub jej organami ile przed elektoratem
3. Typologie partii politycznych ze względu na kryteria organizacyjno-funkcjonalne
Kryterium podziału
Typ partii
Podstawowe cechy
Przykład partii
Organizacyjna
geneza partii
parlamentarno-
wyborcze
partia wyłania się z grupy posłów,
wokół której tworzą się komitety
wyborcze integrujące się następnie w
jedną organizację
liberalne i
konserwatywne
pozaparlamentarne
partia powstaje z inicjatywy
organizacji, której dotychczasowym
celem nie był udział w wyborach do
parlamentu
socjaldemokratyczne,
komunistyczne, agrarne,
ekologiczne
Typ struktury
organizacyjnej
komitetowe
partia nie ma członków (w
tradycyjnym znaczeniu) a tylko
wyspecjalizowany krąg aktywistów
organizujących wybory
Partia Republikańska i
Partia Demokratyczna w
USA
rozwinięte
partia ma rozwiniętą strukturę
organizacyjną
komunistyczne,
socjalistyczne, chadeckie
Stopień
upartyjnienia
wyborców
kadrowe
zszarza niewielki procent swoich
wyborców
część partii liberalnych
masowe
zrzesza znaczną liczbę wyborców
socjaldemokratyczne,
chadeckie
Typ członkowstwa
członkowstwo
bezpośrednie
członkowstwo w partii zdobywa się
poprzez przystąpienie do jednej z jej
lokalnych komórek organizacyjnych
większość partii
politycznych, zwłaszcza
liberalne, komunistyczne
członkowstwo
pośrednie
członkowstwo zdobywa się pośrednio
i zbiorowo na drodze przyjęcia przez
odrębna organizację, np. związek
zawodowy
część partii
socjaldemokratycznych
(np. brytyjska Partia
Pracy) i chadeckich (np.
Austriacka Partia
Ludowa)
Podział
kompetencji w
strukturze partii
scentralizowane
skupienie władzy w instancjach
centralnych
Partia Konserwatywna w
Wielkiej Brytanii
zdecentralizowane
szeroka autonomia instancji niższych
w podejmowaniu decyzji
Francuska Partia
Socjalistyczna
Rodzaj komórki
podstawowej
zakładowe
komórka podstawowa partii w
przedsiębiorstwie/zakładzie
komunistyczne w
partiach „realnego
socjalizmu”
terytorialne
komórka podstawowa obejmuje
określoną jednostkę terytorialną
socjaldemokratyczne,
chadeckie, liberalne
Sposób
powoływania
władz partyjnych
demokratyczne
władze są powoływane i
kontrolowane przez członków
socjaldemokratyczne,
chadeckie, liberalne,
ekologiczne
niedemokratyczne
władze pochodzą z mianowania,
przyjęta jest zasada wodzostwa
faszystowskie,
nazistowskie,
komunistyczne
Typ kierownictwa
partyjnego
z kierownictwem
jednoosobowym
rozbudowana władza przywódcy
faszystowskie,
nazistowskie,
komunistyczne
z kierownictwem
kolegialnym
najwyższą władzą jest kongres (zjazd)
socjaldemokratyczne,
chadeckie, liberalne,
konserwatywne
parlamentarne
przewaga frakcji parlamentarnej w
kierowaniu partią
Partia Konserwatywna w
Wielkiej Brytanii
pozaparlamentarne
partią kieruje organ znajdujący się
poza parlamentem
obecnie nie ma wśród
partii znajdujących się w
parlamentach
Realizowane
funkcje
wyborcze
zadania związane przede wszystkim z
wyborami
Partia Republikańska i
Partia Demokratyczna w
USA
społeczności
zróżnicowane cele i zadania
socjaldemokratyczne (do
I poł. XIX w.)
totalitarne
wszechobejmująca integracja poprzez
całkowite włączenie członków w
funkcjonowanie mechanizmu
partyjnego oraz poprzez totalne
opanowanie społeczeństwa
faszystowskie,
nazistowskie,
komunistyczne
Stosunek do reguł
konstytucyjnych
państwa. Stosunek
do klasy
politycznej
systemowe
partia uznaje zasady, instytucje i
wartości systemu
większość partii
współczesnych
antysystemowe
partia nie uznaje zasad, instytucji i
wartości istniejącego systemu
partie komunistyczne i
faszystowskie (okres
międzywojenny)
antyestablish-
mentowe
walka z oficjalnymi elitami
Front Narodowy
(Francja), Partia Postępu
(Norwegia), Włoski Ruch
Społeczny
III. Główne nurty partyjne
1. Podział podstawowy – lewica – prawica
LEWICA
PRAWICA
WYMIAR SOCJALEKONOMICZNY
protekcjonizm gospodarczy, socjalny model
gospodarki rynkowej, oparty na elementach
„państwowej” kontroli rynku, przy zachowaniu
rozbudowanego sektora publicznego i opiekuńczych
funkcji państwa
gospodarka wolnorynkowa, oparta na ograniczaniu
roli państwa w zakresie kontroli rynku oraz
„przedsiębiorczości” związanej z preferowaniem tzw.
ortodoksji rynkowej
utrzymanie rozbudowanych programów socjalnych,
opartych na formule redystrybucji dochodu
narodowego i dążeniu do wyrównania dochodów
obywateli
negatywny stosunek do programów socjalnych
wyraźnie miejska orientacja i wspieranie
industrialnych strategii w procesie modernizacji
„agrarna” orientacja i dążenie m.in. do ochrony
rodzimego rolnictwa przed nieuczciwą
międzynarodową konkurencją
akceptacja politycznej roli związków zawodowych
oparcie na rodzimych grupach biznesu
WYMIAR POLITYCZNY
preferowanie demokracji parlamentarnej: system
parlamentarno-gabinetowy
ograniczanie roli państwa, decentralizacja; silna
władza wykonawcza: preferowany system
prezydencki, półprezydencki, kanclerski
WYMIAR AKSJOLOGICZNY
popieranie postmaterialistycznych wartości,
indywidualizm i preferowanie modernistycznej
koncepcji państwa
popieranie tradycyjnych wartości, kolektywizm (kom
unitaryzm) i podkreślanie roli tradycyjnych wspólnot
opartych na ograniczonych formach solidaryzmu
podkreślanie znaczenia praw i wolności
obywatelskich, ideałów wolności, równości i
sprawiedliwości
przywiązanie do idei ładu i porządku publicznego
hołdowanie postawom laickim i postulat rozdzielenia
Kościoła od państwa
poparcie dla Kościoła i religijnej etyki: dezaprobata
dla zjawisk charakteryzujących odchodzenie od
tradycyjnych wartości chrześcijańskich
postulat uniwersalizmu, czyli popieranie procesu
wchodzenia w międzynarodowe struktury polityczne
oraz gospodarcze
niechęć do wchodzenia w międzynarodowe struktury
polityczne oraz ekonomiczne wynikająca z obawy
przed utratą tożsamości narodowej oraz uprawnień
suwerennych
Źródło: Współczesne partie i systemy partyjne. Zagadnienia teorii i praktyki politycznej, pod red. W. Sokoła, M.
Żmigrodzkiego, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2005, s. 55.
2. Główne rodziny ideologiczne partii politycznych (nurty partyjne)
rodzina ideologiczna (nurty
partyjne)
główne idee
partie konserwatywne
tradycjonalizm, gospodarka rynkowa, własność prywatna, silne państwo
(w tym również stojące na straży tradycyjnej moralności), silna władza
wykonawcza, antyfiskalizm, solidaryzm, elitaryzm
partie chrześcijańsko-
demokratyczne
chrześcijańska myśl społeczna, antykomunizm, ordoliberalizm
(społeczna gospodarka rynkowa, solidaryzm społeczny)
partie liberalne
sekularyzm polityczny, wolność jednostki (permisywizm),
antropologiczny optymizm, egalitaryzm, racjonalizm, progresywizm
(modernizm), socjalnie skorygowany kapitalizm (liberalizm lewicowy),
obrona własności prywatnej i wolnej gospodarki rynkowej (liberalizm
prawicowy)
partie socjaldemokratyczne
(socjalistyczne)
różne warianty w ramach tzw. socjalizmu demokratycznego; demokracja
gospodarczo-socjalna (interwencjonizm państwowy, różne koncepcje
państwa opiekuńczego), demokracja polityczna, demokracja kulturalna,
demokracja międzynarodowa, prawa człowieka, koncepcje tzw. „trzeciej
drogi”
partie komunistyczne
wypływające z marksizmu-leninizmu; różne warianty m.in.: maoizm,
eurokomunizm, Nowa Lewica, antyglobalizm, etatyzm, silna orientacja
pro socjalna
partie regionalne i etniczne
wyraz konfliktu centrum-peryferie i konfliktów narodowościowych;
uwzględnianie w polityce preferencji peryferii
partie nacjonalistyczne
ochrona interesów narodowych (politycznych, gospodarczych), ochrona
tożsamości kulturowej; niechęć do wchodzenia w transnarodowe
struktury polityczne; silne państwo, wrogość wobec imigrantów
partie ekologiczne
ograniczenie wzrostu gospodarczego odbywającego się kosztem
środowiska naturalnego (odrzucenie energii jądrowej, rozbrojenie w
Europie, ochrona środowiska), pacyfizm, prawa mniejszości
obyczajowych, feminizm
partie agrarne
demokracja parlamentarna, społeczna gospodarka rynkowa,
wypływające z agraryzmu koncepcje „trzeciej drogi”, ekologizm
Źródło: Współczesne partie i systemy partyjne. Zagadnienia teorii i praktyki politycznej, pod red. W. Sokoła, M.
Żmigrodzkiego, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2005, s. 46-47.
SYSTEMY PARTYJNE
I. Zagadnienia wstępne
1. Definicje
SYSTEM PARTYJNY (1) - grupa partii politycznych działających według prawnie określonych reguł
w ramach danego społeczeństwa
SYSTEM PARTYJNY (2) - układ legalnie działających w danym państwie partii politycznych
(Sobolewski, Banaszak)
SYSTEM PARTYJNY (3) - mechanizm współdziałania bądź rywalizacji organizacji społecznych w
walce o władzę i w jej sprawowaniu
SYSTEM PARTYJNY (4) - formy i warunki współpracy lub rywalizacji partii politycznych w walce o
zdobycie władzy politycznej albo w jej sprawowaniu
2. Struktura systemów partyjnych
2.1. partie polityczne
w skład systemu partyjnego wchodza wszystkie funkcjonalne w stosunku do systemu i istniejące
w danym kraju partie polityczne, z pominięciem innych różnego rodzaju organizacji społecznych,
których oddziaływanie nie stwarza nowych jakościowo treści i programów politycznych, zwiększa
zaś jedynie zakres i intensywność oddziaływania na państwo tej czy innej partii politycznej
w systemie partyjnym zawierają się te partie, które działają legalnie, opierają swoją wewnętrzną
strukturę oraz metody działania na zasadach demokratycznych; wymogami podstawowymi dla
takiej kwalifikacji są:
udział w wyborach
oddziaływanie na programową działalność zarówno organów władzy państwowej jak i innych
partii politycznych
w skład systemu partyjnego nie będą wchodzić grupy nacisku, różnego rodzaju organizacje
lobbystyczne oraz partie dysfunkcjonalne w stosunku do danego systemu politycznego, a więc
negujące demokratyczne zasady gry wyborczej i głoszące konieczność przemian ustrojowych
2.2. normy
integralnym elementem systemu partyjnego są normy, na podstawie których one działają,
różnego rodzaju relacje pomiędzy nimi oraz funkcje wypełniane wobec otoczenia
normy prawne i pozaprawne regulują stosunki w ramach partii politycznych, pomiędzy
poszczególnymi partiami, a przede wszystkim pomiędzy nimi a aparatem państwowym
normy prawne zawarte są w konstytucjach, ustawach o partiach politycznych, przepisach
dotyczących finansowania partii politycznych, regulaminach parlamentarnych, ordynacjach
wyborczych oraz w prawie autonomicznym partii politycznych
2.3. relacje
relacje pomiędzy partiami politycznymi oraz pomiędzy nimi a otoczeniem zewnętrznym to m.in.
związki z udziałem partii tworzących koalicję wyborczą, koalicję gabinetową, koalicję
parlamentarną czy nawet zawiązywaną koalicję decyzyjną
to również stosunki pomiędzy partiami opozycyjnymi, które sprawiają, że można mówić o
różnych poziomach spójności opozycji parlamentarnej
3. Funkcje systemu partyjnego
są o wiele szersze niż poszczególnych stronnictw politycznych
3.1. funkcje polityczne
forum legalnej walki o władzę polityczną - toczenie się stałej walki politycznej, której wynikiem
jest zdobycie władzy przez jedno lub kilka ugrupowań; ugrupowania te z racji faktu, iż wchodzą w
skład systemu partyjnego, muszą być legalne, zaś stosowane przez nich formy walki politycznej
muszą być prawnie dozwolone
mechanizm umożliwiający organizowanie wyborów – przedstawienie przez poszczególne
ugrupowania polityczne ich kandydatów oraz programów, pomiędzy którymi suweren (naród,
społeczeństwo) dokona następnie wyboru; partie tworzące system partyjny są obecnie
najlepszym ze znanych mechanizmów, umożliwiających dokonanie selekcji kandydatów i ich
programów przez suwerena
integracja i aktywizacja polityczna społeczeństwa – poszczególne partie, opierające swoje
członkowstwo na zasadzie pośredniej lub bezpośredniej, wpływają na zwiększenie
zainteresowania swoich członków lub sympatyków swoim programem politycznym; jest to
istotna więź łącząca na tym gruncie duże odłamy społeczeństwa; jednostki najaktywniejsze,
dążąc do realizacji tego programu i zwalczając programy ugrupowań konkurencyjnych, aktywnie
uczestniczą w walce politycznej
formowanie ośrodków władzy i wyłanianie ekip rządzących
3.2. funkcje kulturowe
kształtowanie opinii publicznej –partie rządzące przedstawiają bowiem swoje działania głównie
w wymiarze pozytywnym, zaś partie opozycyjne zajmują się w dużej mierze krytyką działania
ugrupowań rządzących, przedstawiając jako alternatywę własne programy i propozycje
rozwiązań; (w systemach totalitarnych funkcja ta nie odgrywa praktycznie większej roli, wszelka
bowiem działalność opozycyjna w ramach systemu partyjnego jest w nich praktycznie
niemożliwa)
rozwój kultury politycznej społeczeństwa – poprzez zachęcanie do uczestnictwa w życiu
politycznym kraju, pokojowego wymieniania poglądów oraz pogłębiania wiedzy społecznej o
aktualnej sytuacji politycznej
rozwój kultury politycznej klasy politycznej – stanie na straży poszanowania przez polityków
zaangażowanych w walkę o zdobycie władzy politycznej lub udziału w jej sprawowaniu,
niepisanych reguł postępowania, normujących zasady walki politycznej
II. Typologia systemów partyjnych
1. Kryteria wyróżniania systemów partyjnych
liczba i wielkość partii politycznych
zideologizowany dystans między partiami (polaryzacja systemu)
zmienność poparcia wyborczego dla poszczególnych partii
podziały społeczne odzwierciedlane przez partie
2. Kryterium liczby partii
systemy jednopartyjne
dwupartyjne
wielopartyjne
3. Kryterium liczby i wielkości partii
system dwupartyjny – dwie duże partie mające znaczną przewagę nad partiami małymi
system dwuipółpartyjny – dwie duże partie plus trzecia, która mimo, że jest znacznie słabsza, ma
duży wpływ w systemie (tzw. „języczek u wagi”); źródłem jej znaczenia jest najczęściej centrowa
orientacja, co czyni ją atrakcyjnym koalicjantem dla różnych stron
system wielopartyjny oparty na dominacji jednej partii – wśród wielu partii jedna wyróżnia się
rozmiarem i dlatego jest niezbędna do stworzenia większościowej koalicji gabinetowej; z kolei z
powodu braku posiadania większości, sama nie jest w stanie objąć rządzenia
system wielopartyjny bez partii dominującej – różnice w rozmiarach (wynikach wyborczych)
pomiędzy partiami są niewielkie; żadna z partii nie jest niezbędna do tworzenia koalicji – stąd
mogą one powstawać w różnorodnych konfiguracjach
4. Kryterium liczby partii i ideologicznego dystansu między nimi (stopień sfragmentaryzowania i
polaryzacji)
system dwupartyjny ze zmieniającymi się rządami – dwie bipolarnie zwrócone wobec siebie
partie (przy niewielkiej polaryzacji i konkurencji zwróconej do centrum) zmieniają się, formując
samodzielnie rządy
umiarkowany pluralizm – system bipolarny przy niskiej fragmentaryzacji systemu (do pięciu
partii); występuje w trzech postaciach: 1) samodzielne rządy bez koalicji, 2) z koalicjami, 3) z
koalicjami środka lub wielkimi koalicjami
ekstremalny (spolaryzowany pluralizm) – ideologizacja systemu i dośrodkowa tendencja
konkurencji, co może delegalizować cały system; występuje w dwóch wariantach:
spolaryzowany pluralizm z fundamentalną opozycją z lewa i prawa, co uniemożliwia
sformowanie rządzącego centrum
spolaryzowany pluralizm ze zdolnymi do rządzenia partiami centrowymi
system partii predominującej – partia dominująca zdobywa potrzebną do kierowania rządem
większość; może wystąpić przy układzie dwupartyjnym, jak i w warunkach ekstremalnego
pluralizmu
5. Kryterium możliwości tworzenia większości parlamentarnej umożliwiającej sformułowanie
gabinetu
system rozproszenia – względnie duża liczba partii, w której żadna z nich nie posiada statusu
organizacji dominującej; poziom poparcia wyborczego udzielonego partiom pozostaje zbliżony, a
poziom polaryzacji ideologicznej umiarkowany; w przetargach koalicyjnych uczestniczy kilka
ugrupowań wśród których żadne nie zagwarantowanej pozycji dominującej; w systemie tym
możliwe są różne konfiguracje koalicyjne
system równowagi – istnieje dość istotna polaryzacja sił politycznych, lecz przestrzeń rywalizacji
zawłaszczona jest przez jeden dominujący typ konfliktu (np. na tle ekonomicznym: lewica-
prawica); następuje swobodne przechodzenie od roli opozycji do roli siły rządzącej i na odwrót –
w zależności od woli elektoratu (system dwupartyjny, dwublokowy w Europie Zachodniej)
system nierównowagi – istnieje w nim partia, która zdobywa regularnie znacznie więcej głosów
od pozostałych (choć niekoniecznie większość), co uniemożliwia sformowania gabinetu bez jej
udziału
6. Typologie systemów partyjnych – podsumowanie
kryterium wyróżniające
nazwa systemu
cechy charakterystyczne
liczba partii przejawiających
działalność w życiu
publicznym
jednopartyjny
występuje jedna partia, zakaz działania innych
partii
dwupartyjny
tylko dwie spośród wielu partii mają realne
szanse na zdobycie władzy
wielopartyjny
trzy lub więcej partii mają realne szanse na
zdobycie władzy
szanse zdobycia władzy i
uczestniczenia w jej
sprawowaniu
partii dominującej
wśród wielu partii jedna zajmuje pozycję
dominującą
kooperacji partii
wszystkie partie tego systemu lub co najmniej
wszystkie liczące się partie podejmują
współpracę
dwublokowy
wiele partii skupia się w dwu blokach
konkurujących ze sobą
rozbicia
wśród wielu partii brak jest większościowej,
mającej przewagę nad pozostałymi
konkurencyjność partii
konkurencyjny
każda partia konkuruje z inną
oparty na uzgodnieniach
zawieranie porozumień między partiami
charakter programów partii
politycznych i zasady walki
międzypartyjnej
zideologizowany
zaznaczają się duże różnice w programach,
strategii i taktyce głównych partii politycznych;
apel programowy zdominowany przez ideologię
pragmatyczny
dystans ideologiczny między znaczącymi
partiami nie jest duży
częstotliwość zmiany partii
rządzącej
hegemoniczny
jedna z partii sama lub w koalicji z innymi
partiami pozostaje przy władzy dość długi czas
zmienny
następują częste i regularne zmiany partii i steru
rządów
sposób tworzenia rządu
zrównoważony
(równowagi)
występuje wyraźna polaryzacja, ale bez dłużej
dominacji określonego ugrupowania
rozproszony
nie występuje wyraźna polaryzacja i kilka partii
może uzyskać podobne wyniki wyborcze
liczba partii relewantnych.
Ideologiczny i
światopoglądowy dystans
między partiami.
Intensywność konfliktów
między nimi
dwupartyjny ze
zmieniającymi się rządami
dwie bipolarne zwrócone wobec partie
zmieniają się, formując samodzielne rządy,
polaryzacja niewielka, konkurencje dośrodkowe
umiarkowany pluralizm
niewielki dystans ideologiczny między partiami
liczącymi się w systemie, dążenie do
biegunowego budowania koalicji, dominacja
dośrodkowa koalicji
ekstremalny pluralizm
obstrukcyjna opozycja z lewa i prawa,
ideologizacja systemu politycznego, tendencja
do odśrodkowej konkurencji
partia dominująca w
spolaryzowanym
pluralizmie
partia dominująca tworzy rząd
Źródło: Współczesne systemy polityczne, pod red. M. Żmigrodzkiego, B. Dziemidok-Olszewskiej, PWN,
Warszawa 2011, s. 50-51.
SYSTEMY WYBORCZE
I. Zagadnienia wstępne
1. Definicje
WYBORY - proces, w którym obywatele wybierają spośród zgłoszonych kandydatów swoich
przedstawicieli do organów władzy; jest to podstawowy mechanizm demokracji; wybory są też
powszechnie przyjętym sposobem doboru organów władzy w mniejszych zbiorowościach – we
wszelkiego rodzaju stowarzyszeniach, spółkach, komisjach, partiach itp.; podstawową metodą
dokonywania wyborów jest głosowanie;
SYSTEM WYBORCZY - procedura ustalania wyników wyborów poprzez przeliczanie liczby
oddanych głosów na poszczególne partie (lub kandydatów) w uzyskane przez nie mandaty
2. Funkcje systemu wyborczego
legitymizacyjna – uprawomocnienie ludzi władzy do działania w imieniu suwerena; funkcja
najważniejsza z jurydycznego pkt. widzenia
kreacyjna – wyłanianie składu ciał reprezentacyjnych (parlamentu, rad samorządowych itd.)
programowa – zaprezentowanie różnych wariantów rozwiązywania problemów politycznych i
społeczno-ekonomicznych w skali państwa czy społeczności lokalnej. Jeżeli program nasycony
doktrynalnie to wyróżnia się funkcję ideologiczną
informacyjno-edukacyjna – w toku kampanii wyborczej ujawniane są i dyskutowane problemy,
przed jakimi stoi państwo, region, gmina; wiadomości docierają do wyborców, kandydatów na
parlamentarzystów czy radnych; powstaje więź informacyjna; następuje edukacja wyborców
II. Podstawowa typologia systemów wyborczych
SYSTEMY WYBORCZE
Większościowy
Proporcjonalny
Mieszany
•
Kraj jest podzielony na okręgi
wyborcze, w których wybiera
się jednego kandydata (okręgi
jednomandatowe).
•
Wyborcy głosują na konkretne
osoby.
•
Zwycięzcą zostaje kandydat,
który otrzymał najwięcej
głosów.
•
Zaletą systemu
większościowego jest silny
związek kandydatów z
wyborcami. Wadą jest zaś
zjawisko zmarnowanego
głosu, kiedy znaczna część
wyborców jest pozbawiona
swoich przedstawicieli.
•
System większościowy
występuje m.in. w wyborach
do parlamentu we Francji, w
Stanach Zjednoczonych oraz
Wielkiej Brytanii.
•
Kraj jest podzielony na okręgi, w
których wybiera się po kilku kan-
dydatów(okręgi
wielomandatowe).
•
Wyborcy głosują na listy
kandydatów zgłoszone przez
partie polityczne (wprawdzie
najczęściej partie wskazują
swojego kandydata, jednak to,
czy otrzyma on mandat, zależy
od liczby głosów oddanych na
całą listę).
•
Zaletą systemu
proporcjonalnego jest większa
reprezentatywność (do
parlamentu dostają się również
mniejsze partie). Wadą jest zaś
rozbicie polityczne parlamentu,
co utrudnia stworzenie rządu.
Aby tego uniknąć, zwykle stosuje
się tzw. progi wyborcze. Oznacza
to, że w podziale mandatów
uczestniczą partie, które
uzyskały określoną liczbę
głosów, np. więcej niż 5%.
•
System proporcjonalny
występuje m.in. w Polsce i
Holandii.
•
System mieszany łączy
zasady ordynacji
proporcjonalnej i
większościowej
•
Każdy wyborca dysponuje
dwoma głosami. Jeden
oddaje na konkretnego
kandydata w okręgu
jednomandatowym, a drugi
na listę partyjną. Do
parlamentu wchodzą
wszyscy kandydaci wybrani w
okręgach
jednomandatowych oraz
część kandydatów z list
partyjnych
•
System mieszany z założeniu
ma eliminować wady
pozostałych systemów
•
System mieszany występuj
m.in. w Niemczech.
III. Typologia wg formuły wyborczej
1. Systemy pluralistyczne
występują w dwóch odmianach, wyróżnianych ze względu na liczbę mandatów obsadzonych w
okręgu wyborczym:
wariant klasyczny, w którym głosowanie przeprowadza się w okręgach jednomandatowych
(Wielka Brytania, USA, Kanada); kandydatów zgłaszają partie polityczne; do zdobycia
mandatu wystarcza uzyskanie względnej większości głosów; zwycięzca wyborów musi
uzyskać minimum jeden głos więcej niż którykolwiek z rywali w ponad połowie okręgów
(Wielka Brytania, USA)
głosowanie odbywa się w okręgach wielomandatowych; wyborca posiada tyle głosów ile
mandatów jest do obsadzenia w danym okręgu; za wybranych uważa się tych kandydatów,
którzy uzyskali kolejno największe liczby głosów (Turcja, Polska – wybory do Senatu);
istota systemu większości względnej sprowadza się do tego, że premiuje on partie zdolne
do pokonania swych konkurentów w możliwie znacznej liczbie okręgów, niezależnie od
procentu głosów uzyskanych w skali kraju; zalety: stabilizacja sceny politycznej poprzez
eliminację partii słabych, wzmocnienie więzi między wyborcą a deputowanym
2. System większości absolutnej
wybory przeprowadza się w okręgach jednomandatowych; kandydat musi zdobyć poparcie
ponad 50% głosujących w danym okręgu; W przypadku gdy o mandat ubiega się kilku
kandydatów, może się zdarzyć, że żaden z nich nie uzyska wymaganej liczby głosów;
ze względu na sposób postępowania w tej właśnie sytuacji, wyróżnia się dwie odmiany systemów
większości absolutnej:
systemy powtórnego głosowania: gdy żaden z kandydatów nie uzyska absolutnej większości,
przeprowadza się drugą turę głosowania; o mandat mogą ubiegać się tylko dwaj kandydaci,
którzy w danym okręgu uzyskali największą liczbę głosów w pierwszej turze (w wyborach
prezydenckich jest to dwóch pierwszych kandydatów, w wyborach parlamentarnych – ci,
którzy uzyskali ponad 12,5% głosów)
systemy alternatywnego głosowania: nie jest konieczne przeprowadzanie drugiej tury,
natomiast wyborca musi dokonać wyboru w specyficzny sposób; jeżeli w danym okręgu
zgłoszono kilku kandydatów, głosujący powinien wskazać, którego z nich preferuje w
kolejności pierwszej, drugiej, trzeciej i tak dalej; suma tych preferencji pozwala ostatecznie
na ustalenie, który z kandydatów cieszy się największym poparciem, przy czym w każdej
rundzie obliczeń eliminuje się kandydata z najmniejszą liczbą głosów
systemy większości bezwzględnej są uznawane za najbardziej deformujące wynik
wyborów w stosunku do preferencji wyrażonych w akcie głosowania; w warunkach
dwupartyjności deformacja jest jednak mniejsza niż w warunkach wielopartyjności
3. System semiproporcjonalny
zwany też czasami systemem SNTV,
polega na tym, że każdy wyborca dysponuje tylko jednym głosem, głosowanie odbywa się w
okręgach wielomandatowych, a mandaty otrzymują kandydaci, którzy uzyskali kolejno
największą liczbę głosów;
system ten, ze względu na możliwość rozproszenia głosów, zmusza partie polityczne do
ostrożnego nominowania kandydatów, z reguły w liczbie mniejszej niż wynosi liczba mandatów w
okręgu
4. System proporcjonalny
występuje w dwóch odmianach:
system list partyjnych: określa się jako takie, w których partie, a nie wyborcy, zachowują
pełną kontrolę nad uszeregowaniem preferencji dla zamieszczonych na liście kandydatów
system STV (system pojedynczego głosu przechodniego), czyli system quasi-proporcjonalny:
którego celem jest umożliwienie wyborcy ekspresji swoich preferencji osobistych w
większym stopniu niż pozwala na to system list partyjnych; STV ma w zamierzeniu prowadzić
do wyboru kandydatów najbardziej preferowanych przez jak największą część elektoratu;
warunkiem koniecznym do zastosowania tej metody jest istnienie okręgów
wielomandatowych, ale jednocześnie obejmujących przeciętnie pięć mandatów; zadaniem
wyborcy jest uporządkowanie kandydatów w kolejności od najbardziej preferowanego do
najmniej preferowanego