REPUBLIKA FEDERALNA NIEMIEC
I. Ewolucja systemu politycznego
1. Od Związku Reńskiego do Cesarstwa Niemieckiego
początki obecnego systemu politycznego Niemiec sięgają 1806 roku - na gruzach rozbitej przez
Napoleona Rzeszy Niemieckiej powstał Związek Reński
stanowił luźną konfederacja niepodległych państw niemieckich uznających protektorat
Napoleona
dziewięć lat później, na kongresie wiedeńskim, powołano do życia Związek Niemiecki,
obejmujący wszystkie państwa niemieckie, pod przewodnictwem Austrii
jego egzystencja zakończyła się na skutek wojny prusko-austriackiej, która wybuchła w 1866
roku, w której wyniku państwa północnoniemieckie pod przewodnictwem Prus utworzyły
Związek Północnoniemiecki
w 1871 roku, po zwycięskiej wojnie z Francją, udało się przyciągnąć do Związku południowe
państwa katolickie i utworzyć Cesarstwo Niemieckie
składało się ono z 25 państw związkowych, które dominowały w Cesarstwie nad innymi
państwami niemieckimi
państwa członkowskie zachowały swoich władców, którzy razem stanowili suwerenną substancję
państwa, z cesarzem jako przewodniczącym tego grona
władzę ustawodawczą pełnił Reichstag (pol. Sejm Rzeszy) i Rada Związku oraz na szczeblu
lokalnym Landtagi (pol. Sejmy Krajowe) państw członkowskich
2. Republika Weimarska
w 1918 roku, m.in. na skutek niepowodzeń podczas I wojny światowej i wzrostu nastrojów
rewolucyjnych nastąpił upadek monarchii
31 lipca 1919 r. proklamowano powstanie republiki niemieckiej (Republiki Weimerskiej)
11 sierpnia 1919 roku Prezydent Rzeszy Friedrich Ebert podpisał nową konstytucję, popartą przez
Socjaldemokratyczną Partię Niemiec, Niemiecką Partię Centrum i Niemiecką Partię
Demokratyczną. Przeciwni byli członkowie Narodowo-Niemieckiej Partii Ludowej, Niemieckiej
Partii Ludowej i Niezależnej Socjaldemokratycznej Partii Niemiec
Konstytucja weszła w życie 14 sierpnia 1919 roku, zawierając następujące postanowienia:
uznanie za suwerena władzy w państwie całego narodu niemieckiego w miejsce głów państw
związkowych
nadanie państwu niemieckiemu charakteru związkowego
wprowadzenie zasady trójpodziału władz
izba wyższa – Rada Rzeszy, w której skład wchodzili delegaci poszczególnych krajów
związkowych, jej przewodniczącym był kanclerz
izba niższa – Izba Rzeszy , w której zasiadali posłowie wybierani w wyborach powszechnych;
wydawała ustawy, kontrolowała rząd itp.
prezydent – wybierany w głosowaniu powszechnym przez naród (w takiej samej drodze mógł
być również przez naród odwołany ze stanowiska), mianował kanclerza, a na jego wniosek
także ministrów, jedną z jego kompetencji było rozwiązywanie Reichstagu w określonych
przypadkach i zarządzanie przeprowadzania referendum, akty rządowe wymagały dla swojej
ważności podpisu prezydenta; pierwszym prezydentem został Friedrich Ebert,
kanclerz – powoływany przez prezydenta, któremu przedstawiał wnioski o nominację na
stanowiska ministerialne dla konkretnych osób, określał kierunki polityki rządu, za której
prowadzenie ponosił polityczną odpowiedzialność przed parlamentem.
okres Republiki Weimarskiej zakończył się wraz z dojściem Adolfa Hitlera do władzy w 1933 roku
okres jego rządów to faktyczne odejście od jakichkolwiek demokratycznych zasad w
funkcjonowaniu państwa mimo zachowania pozorów praworządności
3. Okres po II wojnie światowej
8 maja 1945 r. Niemcy nazistowskie skapitulowały, a kraj został podzielony na strefy okupacyjne;
władzę sprawowała w tym okresie Sojusznicza Rada Kontroli z siedzibą w Berlinie, w której skład
wchodzili komendanci wojskowi mocarstw alianckich; zdecydowała ona m.in. o rozwiązaniu
państwa pruskiego, zaś na jego terenach utworzono nowe państewka niemieckie, co stanowiło
jedynie rozwiązanie tymczasowe
w czerwcu 1948 r. miała miejsce narada w Londynie, podczas której państwa zachodnie odrzuciły
propozycję ZSRR, zmierzającą do utworzenia jednego rządu ogólno niemieckiego; stało się jasne,
iż Niemcy zostaną podzielone na dwa odrębne państwa, które dostaną się w różne strefy
wpływów
sprzeczne koncepcje zachodnich aliantów co do przyszłego charakteru Niemiec jako państwa lub
luźnej federacji, a także partykularne interesy głównych stronnictw politycznych doprowadziły
ostatecznie do powstania zrębów obecnego ustroju państwa
8 maja 1949 r. gotowy był projekt konstytucji Niemiec Zachodnich, który opracowywała Rada
Parlamentarna
Konstytucja weszła w życie 23 maja 1949 roku, jej istnienie nie implikowało jednak pełnej
suwerenności państwa – pełnia władzy leżała wciąż w rękach Wysokiej Komisji Alianckiej
dopiero w 1951 roku RFN nawiązała samodzielne stosunki dyplomatyczne, a wkrótce potem
została przyjęta do Unii Zachodnioeuropejskiej i NATO; 17 maja 1968 RFN stała się państwem
całkowicie suwerennym a w 1973 roku została przyjęta do ONZ
4. Zjednoczenie Niemiec
po latach "zimnej wojny", wzrost niewydolności gospodarczej i politycznej Związku Radzieckiego
wymusił na kierownictwie KPZR wprowadzenie w drugiej połowie lat 80. pewnych reform
przywódca ZSRR Michaił Gorbaczow ogłosił okres tak zwanej pieriestrojki, zmiany polityczne w
ZSRR szybko wpłynęły na rozwój tłumionych dotychczas ruchów demokratycznych i
niepodległościowych w podporządkowanych mu państwach europejskich
masowe demonstracje w NRD przeciwko rządom Ericha Honeckera zwane „demonstracjami
poniedziałkowymi” doprowadziły do jego rezygnacji w październiku 1989 roku; nowy rząd zniósł
9 listopada 1989 roku ograniczenia w podróżowaniu do RFN; na wieść o nowych przepisach
obywatele NRD ruszyli natychmiast masowo na granicę; służby graniczne nie potrafiąc
zapanować nad rozwojem sytuacji zdecydowały się ustąpić i otworzyć granice; Niemcy z obu
państw jeszcze tej samej nocy przystąpili do spontanicznego burzenia muru berlińskiego
w listopadzie 1989 roku kanclerz RFN Helmut Kohl ogłosił 10 punktowy plan zjednoczenia a 18
marca 1990 r. odbyły się ostatnie wybory do Izby Ludowej NRD; 17 czerwca 1990 r. dokonała ona
zasadniczej zmiany charakteru państwa, upodabniając je do RFN; w lipcu tego samego roku
wszedł w życie układ o unii walutowej, zaś po serii tzw. konferencji 2+4 zawarto 12 września
1990 w Moskwie porozumienia pomiędzy RFN a NRD oraz byłymi mocarstwami alianckimi (USA,
Francją, ZSRR oraz Wielką Brytanią) regulujące sprawy zagraniczne i kształt granic nowego
państwa
31 sierpnia 1990 r. podpisano w Berlinie układ między obydwoma państwami niemieckimi o
ustanowieniu jedności kraju, który to wszedł w życie 3 października tego samego roku; dzień ten
stał się świętem państwowym, obchodzonym jako Dzień Jedności
II. Konstytucja i zasady ustrojowe
Republika Federalna Niemiec to demokratyczna republika federalna z jedynym w swoim rodzaju
systemem kanclersko-parlamentarnym
Niemcy są dobrowolną federacją 16 krajów związkowych zwanych landami; każdy kraj związkowy
posiada swój własny rząd i parlament , które posiadają szerokie kompetencje w tworzeniu prawa
i sprawowaniu władzy wykonawczej
stolicą federalną Niemiec jest Berlin, mieszczą się tam organy ustawodawcze oraz większość
ministerstw (pozostałe są w Bonn)
najwyższe organy sądownicze mają siedzibę poza Berlinem, w Karlsruhe i Lipsku, co odpowiada
decentralistycznemu modelowi państwa niemieckiego oraz obrazuje niezawisłość trzeciej władzy
1. Konstytucja
została uchwalona 23 maja 1949 roku
Ustawa Zasadnicza miała być aktem tymczasowym (stąd jej taka, a nie inna nazwa) – jednak
obowiązuje do dnia dzisiejszego
na treść i rozwiązania prawno-ustrojowe zawarte w konstytucji wpływ miały następujące
czynniki:
niemiecka tradycja ustrojowa
przywiązanie do silnej władzy wykonawczej
negatywne doświadczenia rozwiązań ustrojowych Republiki Weimarskiej
okres III Rzeszy
niechęć do partii politycznych i organów przedstawicielskich
dyrektywy zachodnich mocarstw okupacyjnych
powyższe czynniki przyczyniły się do stworzenia wysoce zracjonalizowanego porządku
konstytucyjnego, którego rozwiązania mają zapobiegać ewentualnym konfliktom politycznym
konstytucja niemiecka ma charakter sztywny – jej trwałość gwarantowana jest utrudnionym
trybem zmiany (tryb normalny – do zmiany przepisów konstytucyjnych niezbędne jest większość
2/3 głosów zarówno w Bundestagu, jak i w Bundesracie; tryb pośredni – przy ratyfikowaniu
umów międzynarodowych wystarcza deklaracja parlamentu, iż nie stoją one w sprzeczności z
ustawą zasadniczą; w przypadku jednak, gdy tak przyjęte umowy zawierają przepisy sprzeczne z
konstytucją, wówczas ich postanowienia nowelizują odpowiednie przepisy konstytucyjne)
2. Zasady ustrojowe
zasady ustrojowe państwa niemieckiego znalazły swoje umocowanie w przepisach konstytucji;
ich szczególny charakter potwierdzony został poprzez zapisy o niedopuszczalności ich zniesienia
lub zmian
do zasad tych należą:
zasada zwierzchnictwa narodu – według zapisów konstytucyjnych władza państwowa
pochodzi od narodu, który jest suwerenem; naród sprawuje władzę uczestnicząc w wyborach
a pośrednio poprzez organy władzy państwowej; naród działa poprzez państwo i jego organy,
natomiast władza państwowa zobligowana jest do respektowania zwierzchniej woli narodu
zasada demokracji przedstawicielskiej – w Niemczech obywatel może wyrażać swoją wolą
na szczeblu federalnym jedynie przez reprezentantów wybieranych w demokratycznych
wyborach; konstytucja konsekwentnie przyjmuje zasadę reprezentacji odrzucając wszelkie
formy demokracji bezpośredniej (forma referendum przewidziana jest jedynie dla zmiany
granic między krajami związkowymi)
zasada podziału władz – zinstytucjonalizowane powiązanie władzy ustawodawczej,
wykonawczej i sądowniczej nie narusza stanu ich wzajemnej równowagi; zasada podziału
władz znalazła rozwiązanie w formie rządów parlamentarno-gabinetowych w wersji
kanclerskiej; podział władz opiera się na ich organizacyjnym i funkcjonalnym powiązaniu,
które umożliwia ich współdziałanie i równoważenie, a nie na ich separacji; każda z władz ma
ściśle określoną pozycję ustrojową oraz zakres działania
zasada socjalnego państwa prawnego – stanowi powiązanie zasady państwa prawa oraz
państwa socjalnego; w pierwszym przypadku oznacza to przyjęcie: 1) prymatu prawa w
regulowaniu stosunków społecznych, 2) związanie wszystkich organów normami prawa, 3)
prymatu ustawy w systemie prawnym, 4) sądowej kontroli praworządnego działania
wszystkich organów państwowych; natomiast zasada państwa socjalnego stanowi
urzeczywistnienie koncepcji „państwa dobrobytu”, która przewiduje dla jej realizacji
ingerencję państwa w gospodarkę wolnorynkową oraz objęcie pomocą państwa jednostek i
grup społecznych znajdujących się w najgorszej sytuacji materialnej;
zasada federalizmu – stanowi jedną z najważniejszych zasad ustrojowych państwa
niemieckiego; wprowadza podział władzy pomiędzy Federację i kraje związkowe z
domniemaniem kompetencji działającej na rzecz krajów związkowych (kraje mają
konstytucyjnie zagwarantowane te uprawnienia, które wyraźnie nie są przypisywane
Federacji); wszystkie kraje związkowe posiadają swoje konstytucje (oparte na założeniach
ustawy zasadniczej), własne organy państwowe (parlament, rząd, sądownictwo) oraz własną
reprezentację na szczeblu federalnym (Bundesrat); z drugiej strony kraje związkowe nie mają
prawa wypowiedzenia udziału federacji, a na straży federalizmu stoi Federalny Trybunał
Konstytucyjny
III. Władza ustawodawcza – Parlament
parlament niemiecki składa się z dwóch izb: Parlamentu Związkowego (Bundestag) i Rady
Związkowej (Bundesrat); Bundestag stanowi ogólnofederalny organ przedstawicielski, natomiast
Bundesrat stanowi reprezentację rządów krajowych
na parlamencie koncentruje się cala demokratyczna legitymizacja – co stanowi wyraz odejścia od
demokracji plebiscytowej i przyjęcia modelu demokracji reprezentatywnej
1. Bundestag - Parlament Związkowy
odgrywa decydującą rolę w procesie stanowienia prawa, wytyczania zasad polityki państwa oraz
kontroli działalności rządu federalnego, co czyni z niego pierwszoplanowy organ w federalnym
aparacie władzy
jego silna pozycja ustrojowa wynika m.in. z faktu, iż Bundestag jest jedynym spośród najwyższych
organów państwa, którego członkowie wybierani są bezpośrednio przez naród
kadencja Bundestagu trwa 4 lata
1.1. Sposób wyboru
do Bundestagu obowiązuje mieszany system wyborczy: połowa deputowanych wybierana jest w
jednomandatowych okręgach wyborczych za pomocą systemu większościowego (większość
względna); druga połowa rozdzielana jest na szczeblu krajów zgodnie z regułami systemu
proporcjonalnego
każdy wyborca dysponuje dwiema kartami do głosowania: pierwszy głos wyborca oddaje na
jednego z kandydatów figurujących imiennie na liście ustalonej dla każdego z okręgów
wyborczych; drugi głos oddaje na jedną z list partyjnych, zgłoszonych w danym kraju
związkowym według systemu uporządkowanej listy bez możliwości wyboru;
w celu przeciwdziałania rozdrobnieniu w parlamencie obowiązuje 5% klauzula zaporowa (partie,
które nie zdobyły 5% ogólnej liczby głosów „drugich”, nie są uwzględniane przy podziale
mandatów z partyjnych list krajowych)
system wyborczy przewiduje również tzw. mandaty nadwyżkowe – uzyskuje je partia, która
zdobędzie w wyborach więcej „głosów pierwszych” niż „głosów drugich” i wprowadzi więcej
swoich kandydatów „jednomandatowych” niż proporcjonalnie wynikałoby to z liczby głosów
oddanych na jej listę krajową
1.2. Organy i sposób funkcjonowania
przewodniczący – wybierany jest na okres całej kadencji; zwyczajowo reprezentuje najsilniejszą
frakcję w parlamencie; przewodniczący jest najwyższym reprezentantem Bundestagu na
zewnątrz, kieruje jego obradami i pracami
prezydium – formalnie stanowi najważniejsze gremium parlamentu, jednak w praktyce nie ma
większych kompetencji ani znaczenia; prezydium tworzy przewodniczący i jego zastępcy
rada seniorów – ma szczególne znaczenie; składa się z przewodniczącego Bundestagu, jego
zastępców oraz n23 członków delegowanych przez frakcje parlamentarne; rada seniorów
stanowi forum uzgodnień międzyfrakcyjnych we wszystkich istotniejszych kwestiach; do zadań
rady seniorów należy:
udzielanie pomocy przewodniczącemu parlamentu w wykonywaniu jego zadań
uzgadnianie propozycji co do liczby i rodzajów komisji parlamentarnych oraz obsady
stanowisk ich przewodniczących
uzgadnianie porządku dziennego posiedzeń plenarnych oraz sposobu rozpatrywania punktów
porządku dziennego
komisje parlamentarne – ogniskuje się w nich merytoryczna praca parlamentu; w Bundestagu
funkcjonują następujące rodzaje komisji:
komisje stałe – wybierane na całą kadencję, oparte na specjalizacji zadań; w większości mają
charakter resortowy
komisje nadzwyczajne, ankietowe, śledcze – powoływane są do rozpatrywania określonych
zagadnień wycinkowych
Komisja Wspólna – składa się z 2/3 członków Bundestagu i 1/3 członków Bundesratu; jej
pracami kieruje przewodniczący Bundestagu
1.3. Funkcje i kompetencje
funkcja ustawodawcza – stanowi podstawową domenę parlamentu; inicjatywa uchwalenia
określonej ustawy może wyjść od Rządu Federalnego, powstać w środowisku deputowanych do
Bundestagu lub nadejść z Bundesratu (rządowe projekty ustaw rozpatrywane są wstępnie przez
Bundesrat; projekty Bundesratu opiniowane są przez rząd; inicjatywa deputowanych Bundestagu
jest wnoszona do przewodniczącego izby przez frakcję parlamentarną lub przez liczbę posłów
niezbędną do utworzenia frakcji [5% ustawowej liczby deputowanych]); rozpatrywanie
projektów ustaw przez Bundestag odbywa się w trzech czytaniach:
pierwsze czytanie - uzasadnienie wniesienia projektu oraz skierowanie go pod obrady do
odpowiednich komisji, w których następuje merytoryczna praca nad projektem;
wypracowane przez komisje zmiany przedkładane są pod obrady plenarnego posiedzenia
izby
drugie czytanie – następują oddzielne głosowania nad poszczególnymi punktami projektu; w
tym momencie każdy deputowany może wnosić propozycje zmian
trzecie czytanie – uchwalenie ustawy zwykłą większością głosów
uchwalona ustawa przekazywana jest do Bundesratu
funkcja kreacji innych organów państwowych – wybór kanclerza federalnego; wybór połowy
składu Federalnego Trybunału Konstytucyjnego; współudział w wyborze prezydenta federalnego;
współudział w powoływaniu sądów najwyższych
funkcja kontrolna – wypełniana jest za pomocą różnorodnych środków; większość
parlamentarna, z której tworzony jest rząd zazwyczaj korzysta z konstruktywnego wotum
nieufności, prawa żądania obecności, prawa żądania informacji, prawa żądania wysłuchania;
natomiast mniejszość parlamentarna posługuje się w swoich działaniach kontrolnych
interpelacjami, zapytaniami oraz komisją śledczą; centralnym punktem funkcji kontrolnej jest
prawo budżetowe Bundestagu – w rokrocznej ustawie budżetowej; Bundestag określa
przychody i rozchody państwa, federalny minister finansów jest zobowiązany do przedłożenia
parlamentowi sprawozdania; debaty nad budżetem są bez wątpienia punktem szczytowym
rocznego cyklu posiedzeń, jednakże w przypadku wszystkich sporów na plenum Bundestagu
zasadą jest to, że polityka rządu podlega kontroli i musi znaleźć usprawiedliwienie przed
parlamentem; funkcję kontrolną wobec rządu Bundestag spełnia również poprzez pełnomocnika
ds. sił zbrojnych; otrzymuje on od Bundestagu zadanie sprawowania kontroli parlamentarnej
nad siłami zbrojnymi, informuje parlament o stanie Bundeswehry i interweniuje w przypadku
naruszenia praw podstawowych
2. Bundesrat – Rada Związkowa
wyraża swoim składem osobowym federalny charakter terytorialnej struktury państwa
liczy 68 członków
członkowie Bundesratu dysponują tzw. mandatem imperatywnym – deputowani mają prawny
obowiązek głosowania z treścią instrukcji udzielonej przez rząd krajowy, a głosy jednego kraju
muszą być oddane jednolicie dla ich ważności
za pośrednictwem Bundesratu rządy krajów związkowych zachowują możliwość wpływania na
proces legislacyjny i działalność administracji na szczeblu federalnym oraz w sprawach
dotyczących Unii Europejskiej
nie jest organem kadencyjnym – zmiany w jego składzie są konsekwencją wyborów w krajach
związkowych
2.1. Sposób wyłaniania członków
członkowie izby nie pochodzą z wyborów powszechnych
członkowie izby są jednocześnie członkami rządów krajowych, które ich mianują i odwołują
2.2. Organy i sposób funkcjonowania
przewodniczący – wybierany jest na okres jednego roku; stanowisko to kolejno obejmowane jest
przez premierów poszczególnych rządów krajów związkowych (począwszy od kraju największego
a skończywszy na kraju najmniejszym); do kompetencji przewodniczącego należy:
zwoływanie posiedzeń Bundesratu i ustalanie bieżącego porządku obrad
kierowanie posiedzeniami plenarnymi
sprawowanie władzy porządkowej w gmachu izby
zastępowanie prezydenta federalnego w przypadku gdy ten nie może pełnić swojego urzędu
prezydium – tworzy przewodniczący i trzech wiceprzewodniczących; jego zadaniem jest
decydowanie o wewnętrznych sprawach izby oraz organizacja toku jej pracy;
stała rada doradcza – pełni funkcję podobną do rady seniorów w Bundestagu; stanowi
najważniejszy organ Bundesratu; do jego kompetencji i zadań należy:
przygotowywanie toku prac izby – uzgodnienia porządku dziennego posiedzeń i sposobu
obradowania
utrzymywanie współpracy i wymiana informacji z rządem federalnym – dlatego też jego
posiedzenia odbywają zazwyczaj po posiedzeniach gabinetu
komisje – w nich koncentruje się merytoryczna praca Bundesratu; w izbie funkcjonują komisje
stałe (mające charakter resortowy) oraz nadzwyczajne
2.3. Funkcje i kompetencje
ustawodawcza – ma, w porównaniu do Bundestagu, dość ograniczony charakter:
ustawy wymagające zatwierdzenia przez Bundesrat nie dochodzą do skutki bez jego zgody
w przypadku pozostałych ustaw, Bundesrat może wnieść sprzeciw, który może zostać
przełamany ponowną uchwałą Bundestagu przyjętą większością ustawowej liczby
deputowanych (jeśli sprzeciw Bundesratu został przyjęty większością 2/3 głosów, to
Bundestag musi odrzucić ten sprzeciw również większością 2/3)
kontrolna – wykonywana jest poprzez następujące instrumenty:
obowiązek bieżącego informowania Bundesratu o stanie spraw przez rząd federalny
żądanie obecności członków rządu federalnego na obradach plenarnych lub komisji
prawo członków Bundesratu do zadawania pytań członkom gabinetu, którzy mają obowiązek
odpowiedzi na nie
IV. Prezydent federalny
posiada charakterystyczną pozycję dla systemu parlamentarno-gabinetowego
nie może łączyć swojego stanowiska z członkowstwem w rządzie oraz ogranie ustawodawczym
czy innym płatnym urzędem
z chwilą objęcia urzędu rezygnuje z członkowstwa w partii politycznej
1. Sposób wyboru
wyboru prezydenta dokonuje Zgromadzenie Federalne, bez wcześniejszej dyskusji nad
kandydatami; w skład Zgromadzenia wchodzą:
członkowie Bundestagu
w tej samej liczbie osoby wybrane w wyborach proporcjonalnych przez organy
przedstawicielskie poszczególnych krajów związkowych
prezydentem zostaje kandydat, który otrzyma bezwzględną większość głosów; jeśli w dwóch
głosowaniach żaden kandydat nie uzyska bezwzględnej większości głosów – w głosowaniu
trzecim wyboru dokuje się większością względną
prezydent wybierany jest na pięcioletnią kadencję
2. Funkcje i kompetencje
prezydent federalny pełni funkcję bezstronnego i apolitycznego arbitra; jest symbolem władzy
państwowej i reprezentantem państwa niemieckiego
prezydent federalny:
reprezentuje państwo na zewnątrz
podpisuje ustawy i zarządza ich ogłoszenie w Federalny Dzienniku Ustaw (prezydent posiada
również prawo weta ustawodawczego – w praktyce jednak korzysta z tego prawa niezmiernie
rzadko)
zawiera umowy z innymi państwami
wysyła i przyjmuje przedstawicieli dyplomatycznych
mianuje i odwołuje najwyższych urzędników państwowych, m.in. sędziów związkowych
wskazuje kandydata na kanclerza
na wniosek rządu rozwiązuje parlament, gdy postawiony przez kanclerza wniosek o wotum
zaufania zostanie odrzucony
na wniosek rządu wprowadza ustawodawczy stan wyjątkowy
posiada prawo łaski
działalność prezydenta poddana jest kontrasygnacie
*
kanclerza lub właściwego ministra
spod kontrasygnaty są wyłączone:
mianowanie i odwoływania kanclerza
rozwiązanie parlamentu (w przypadku gdy parlament nie jest w stanie wybrać kanclerza
bezwzględną większością głosów a prezydent nie wyraża zgody na mianowanie kanclerza
mniejszości)
postawienie żądania kanclerzowi pełnienia funkcji do wyboru jego następcy
3. Odpowiedzialność
prezydent nie ponosi odpowiedzialności przed parlamentem
w razie naruszenia ustawy zasadniczej lub innej ustawy związkowej ponosi odpowiedzialność
konstytucyjną (rozstrzygnięcie należy do Federalnego Trybunału Konstytucyjnego)
V. Rząd i kanclerz federalny
w systemie politycznym Niemiec rząd, a w szczególności kanclerz posiada wzmocnioną pozycję
posiadając decydujący głos we wszystkich ważniejszych sprawach państwowych
rząd federalny składa się z kanclerza federalnego i ministrów federalnych
*
Kontrasygnata – dodatkowe podpisanie aktu prawnego (ustawy bądź rozporządzenia) przez drugą osobę, potwierdzające
jego ważność i przenoszące pełną odpowiedzialność polityczną i prawną na podpisującego; w systemie rządów
parlamentarno-gabinetowych oznacza najczęściej podpisanie aktu urzędowego wydanego przez głowę państwa dodatkowo
przez premiera lub ministra odpowiedniego resortu
1. Sposób wyboru
kandydata desygnuje prezydent, musi go zaakceptować parlament bezwzględną większością
głosów,
jeżeli kandydat prezydenta nie uzyska wymaganej większości głosów, prawo nominacji
przechodzi na parlament, który desygnuje własnego kandydata, którego musi wybrać również
większością bezwzględną,
jeżeli w ciągu 14 dni nie dokona wyboru kanclerza większością bezwzględną, może przystąpić do
wyboru zwykłą większością (tzw. kanclerz mniejszości); wówczas jednak kandydatura musi zostać
poparta przez minimum 1/4 ogólnej liczby głosów
prezydent nie może odmówić mianowania kanclerza wybranego bezwzględną większością
głosów, natomiast jeżeli został wybrany większością zwykłą, wtedy prezydent może albo go
mianować, albo rozwiązać parlament i zarządzić nowe wybory
2. Funkcje i kompetencje kanclerza:
prawo określania składu rządu (ani prezydent ani parlament nie ma jakiegokolwiek
instytucjonalnego wpływu na dobór ministrów przez kanclerza)
kierowanie pracami rządu – określanie wytycznych jego polityki i ponoszenie za nią
odpowiedzialności
działalność rządu opiera się na trzech, następujących zasadach:
politycznego kierownictwa kanclerza
ograniczonej samodzielności ministrów
ograniczonej kolegialności
kanclerz może również zgłosić do Prezydenta Federalnego wniosek o ogłoszenie stanu wyższej
konieczności ustawodawczej (swoista forma zastąpienia systemu parlamentarnego
parlamentarnym rządem prezydenta i kanclerza); zgodę na to musi wyrazić również Bundesrat;
podczas jego trwania, każdy rządowy projekt ustawy odrzucony przez Bundestag, może być po
uzyskaniu zgody Bundesratu uznany za obowiązujące prawo; wyjątkiem jest zmiana konstytucji.
Ustawodawczy stan wyjątkowy może trwać maksymalnie 6 miesięcy i może być ogłoszony tylko
raz przez danego kanclerza
3. Odpowiedzialność
na osobie kanclerza skoncentrowana jest pełnia odpowiedzialności parlamentarnej za całokształt
działania organów rządowych, co znajduje wyraz w szczególnej formie konstruktywnego wotum
nieufności, które jednocześnie świadczy o silnej pozycji kanclerza w systemie politycznym:
parlament może wyrazić kanclerzowi wotum nieufności tylko w przypadku, kiedy
jednocześnie dokona wyboru jego następcy, za pomocą bezwzględnej większości głosów;
jeżeli taka większość nie może się ukonstytuować, wówczas albo prezydent rozwiązuje
parlament i rozpisuje nowe wybory, albo udziela poparcia kanclerzowi mniejszości i mianuje
go; parlament nie może wyrazić wotum nieufności wobec pojedynczego ministra, ale od razu
wobec całego rządu (tzw. en bloc).
kanclerz może także wykorzystywać instytucję wotum zaufania; szef rządu zwraca się z
wnioskiem o udzielenie mu wotum zaufania, mogąc połączyć go z projektem ustawy lub innego
aktu prawnego; wniosek musi zostać przyjęty bezwzględną większością głosów, w przeciwnym
wypadku rząd upada, a parlament musi wybrać nowego kanclerza lub przynajmniej kanclerza
mniejszości, aby liczyć na to, że prezydent nie zdecyduje się na jego rozwiązanie
VI. System partyjny
należy do systemów stabilnych
stabilizacja systemu wynika m.in. z czynników instytucjonalnych i ekonomicznych, do których
należą:
pięcioprocentowa klauzula zaporowa w wyborach parlamentarnych (5%)
silne poparcie wielkich partii ze strony wpływowych grup interesu
względnie stabilny i osiągające efekty rozwój ekonomicznych od początku państwowości RFN
w Niemczech dokonana została instytucjonalizacja prawna (konstytucyjna i ustawowa) partii
politycznych; polega ona na szerokiej regulacji prawnej podstawowych zasad funkcjonowania
partii, m.in.:
zadań i celów
stosunku do państwa i jego organów
wewnętrznej struktury organizacyjnej
kwestii finansowania ze strony państwa
publicznej kontroli źródeł pochodzenia i użycia partyjnych środków finansowych oraz stanu
majątkowego partii
1. Najważniejsze partie polityczne w Niemczech
Niemiecka chadecja-CDU (Unia Chrześcijańsko-Demokratyczna) - powstała formalnie po 1945
roku, mimo że jej korzenie sięgają II połowy XIX wieku.; założona przez polityków byłej Partii
Centrum sprawowała władzę przez pierwsze 24 lata po zakończeniu II wojny światowej;
pierwszym przywódcą i kanclerzem z tego ugrupowania był Konrad Adenauer, równie ważnym
politykiem CDU był Helmut Kohl, który sprawował urząd kanclerza w latach 1982-1998; program
CDU jest konserwatywny w kwestiach społecznych oraz socjaliberalny jeśli chodzi o gospodarkę;
partia odwołuje się do wartości chrześcijańskich w życiu człowieka; CDU na szczeblu federalnym
tworzy koalicje z CSU - oba ugrupowania określa się wtedy jako „Unię”
CSU (Unia Chrześcijańsko-Społeczna) – powstała w 1946 roku jako następczyni Bawarskiej Unii
Ludowej; statutowo CSU działa tylko na obszarze Bawarii, gdzie na mocy umowy CDU nie
posiada swoich struktur partyjnych i nie stanowi w ten sposób politycznej konkurencji w tym
landzie; CSU jest partią, która odwołuje się do wartości chrześcijańskich w swoim programie a w
kwestiach społeczno-obyczajowych jest ugrupowaniem konserwatywnym i często bardziej
radykalnym od bliźniaczej CDU
Socjaldemokraci z SPD (Socjaldemokratyczna Partia Niemiec) - powstała w II połowie XIX wieku
jako ugrupowanie nawiązujące do poglądów marksistowskich; program partii ewoluował, a jego
nazwa zmieniała się wielokrotnie; po delegalizacji przez nazistów w latach 30-tych członkowie
ugrupowania trafili do obozów koncentracyjnych lub wyemigrowali do państw koalicji
antyhitlerowskiej; reaktywowana SPD po II wojnie światowej działała we wszystkich czterech
strefach okupacyjnych; W RFN tworzyła opozycję programową wobec CDU/CSU; w końcu lat
pięćdziesiątych SPD odrzuciła jednoznacznie postulaty marksistowskie przekształcając się w
nowoczesną partię socjaldemokratyczną o szerokiej bazie społecznej; parta za czasów tzw.
„wielkiej koalicji” oraz podczas rządów z FDP (kanclerzami byli politycy SPD W. Brandt oraz H. -
1969-1982 Schmidt) przeformułowała swoją politykę zagraniczną doprowadzając do normalizacji
oraz nawiązania stosunków politycznych z państwami bloku wschodniego; SPD do władzy wróciła
dopiero w 1998 roku, gdy utworzyła rząd koalicyjny z Zielonymi pod kierownictwem kanclerza
Gerharda Schrödera; Obecnie partia prezentuje program liberalny w kwestiach społeczno-
obyczajowych oraz socjalliberalny odnośnie gospodarki
Liberałowie z FDP (Wolna Partia Demokratyczna) –powstała w 1948 roku i jest najbardziej
liberalnym ugrupowaniem parlamentarnym w Niemczech; FDP wielokrotnie była partią
koalicyjną, zarówno dla SPD jak i CDU; program tej partii ukierunkowany jest na wcielenie w życie
gospodarcze założeń liberalnych; celami jest tworzenie nowych miejsc pracy oraz polepszenie
klimatu inwestycyjnego a środkami dla ich osiągnięcia ma być deregulacja gospodarki,
zmniejszenie biurokracji oraz przeprowadzenie prywatyzacji gospodarki.
Partia Zielonych – powstała w 1980 roku jako pokłosie ruchów społecznych oraz ekologicznych;
Związek 90 to z kolei ruch społeczny utworzony w 1989 roku w byłej NRD, walczący o prawa
człowieka; po zjednoczeniu Niemiec oba ruchy połączyły się tworząc właśnie Związek 90/Zieloni;
jego program kładzie nacisk na ekologiczne konsekwencje działań człowieka, stanowi postulat
efektywniejszego wykorzystania surowców naturalnych oraz stworzenie nowego - ekologicznego
społeczeństwa; Związek 90/Zieloni są naturalnymi koalicjantami SPD, z którymi współrządzili w
latach 1998-2005
V REPUBLIKA FRANCUSKA
I. Ewolucja systemu politycznego – rys historyczny
państwo francuskie, ze względu na przebiegające w jej historii szybkie i wielokrotne ewolucje
form polityczno-ustrojowych, nazywana jest laboratorium form ustrojowych
od końca XVIII wieku obowiązywało w niej 15 konstytucji, wprowadzających: monarchię
parlamentarną, dyktaturę jednostki, rządy komitetowe, republikę prezydencką, republikę
dyrektorialną, republikę półprezydencką
1. 1791-1799 (okres Rewolucji Francuskiej)
kres istnienia monarchii absolutnej oraz feudalizmu we Francji nastąpił w 1789 r. w momencie
ogłoszenia się przez Stany Generalne
*
Zgromadzeniem Narodowym;
ważnym krokiem mającym wpływ na system polityczny we Francji było podpisanie 26 sierpnia
1789 r. – Deklaracji praw człowieka i obywatela, która zawierała postulaty dotyczące człowieka
jako najważniejszej istoty oraz jej praw i obowiązków jako obywatela państwa
w 1791 r. podpisano konstutuantę wprowadzającą podstawy państwa konstytucyjnego, w
którym w miejsce suwerennego króla, podmiotem suwerenności stała się konstytucja
dokument ten przewidywał także reformy administracyjne i sądowe
na przeprowadzenie planowanych zmian nie zgadzał się jednak Ludwik XVI, co w rezultacie
blokowało możliwość wprowadzenia zmian w państwie
dnia 3 września 1791 r. podpisano konstytucję wprowadzającą między innymi:
suwerenność narodu
trójpodział władz
legislatywę oddano w ręce jednoizbowego zgromadzenia
*
historyczna nazwa reprezentantów szlachty i mieszczaństwa
jeśli chodzi o władzę ustawodawczą: wprowadzono wybory pośrednie, dwustopniowe i
dwuletnie, wprowadzono także cenzus majątkowy i wieku, natomiast prawa wyborcze
posiadali mężczyźni powyżej 25 lat, płacący podatek bezpośredni oraz elektorzy wybierani na
zgromadzeniach pierwiastkowych
w 1792 r. król został jednak zawieszony w sprawowaniu swoich obowiązków, a kilka miesięcy
później Konwent narodowy podjął uchwałę o zniesieniu monarchii
okres pierwszej republiki Francuskiej określa się na dzień 22 września 1792 r., czyli zniesienie
monarchii i ogłoszenie nowej konstytucji
w 1792 r. pojawiają się dwa ugrupowania - żyrandystów proklamujących ustrój republikański
oraz postulujących wprowadzenie reform, a z drugiej strony jakobinów, którzy rok później w
wyniku zamachu przejmują władzę
rządy jakobinów charakteryzowały się wszechobecnym terrorem, który utrzymał się do 1794 r.
kiedy to władzę przejęła pięcioosobowa grupa tzw. Dyrektoriat;
główne cechy systemu wprowadzonego przez Dyrektoriat:
władza w rękach konwentu
Konstytucja dyrektorialna – ustrój konstytucyjny
pełne prawa obywatelskie posiadali tylko płatnicy podatku bezpośredniego
wybory pośrednie (poprzez tzw. elektorów)
elektorami mogli być tylko obywatele z wysokimi cenzusami majątkowymi
ciało ustawodawcze- bikameralne – Rada Pięciuset (inicjatywa ustawodawcza) i Rada
Starszych (przyjęcie bądź odrzucenie projektu
władza wykonawcza – dyrektoriat
rządy dyrektoriatu trwały do 1799, czyli do zamachu stanu przeprowadzonego przez Napoleona
Bonaparte
2. Rządy Napoleona Bonaparte – I Cesarstwo (1799-1814)
za rządów Napoleona dokonane zostały następujące zmiany w systemie politycznym:
przekształcenie republiki konsularnej w dziedziczne cesarstwo
fasada demokracji przykrywająca rządy dyktatorskie
udział obywateli w rządzeniu państwem poprzez listy zaufania
legislatywa w rękach Trybunału – 100 członków
organ ustawodawczy – 500 członków- przyjmowanie lub odrzucanie projektów
Rada Stanu – opracowywanie projektów ustaw i funkcja sądu administracyjnego
Senat zachowawczy – 80 członków dożywotnich – stróż konstytucji
Egzekutywa – 3 konsulów, władza wykonawcza, inicjatywa ustawodawcza, mianowanie
senatorów
wprowadzenie dożywotniego konsulatu z prawem do wyznaczania następcy
okres zwany Cezaryzem lub Bonapartyzmem, władza leżąca w rękach jednostki Napoleona I,
opierająca się na zasadzie demokratycznej suwerenności narodu, podporządkowanie senatu
cesarzowi
w 1802 r. utworzenie Rady Prywatnej, oraz szerzenie likwidacji feudalizmu w Europie środkowo-
wschodniej
3. Monarchia Ograniczona
w 1814 r. nastąpiła abdykacja Napoleona oraz powołanie na tron Ludwika XVIII; podpisano kartę
konstytucyjną, która wprowadzała tzw. porządek wiedeński
przejęto niektóre postulaty angielskiej monarchii konstytucyjnej:
władza opierała sie na elicie arystokratycznej i mieszczańskiej
uważano, że monarcha jako najwyższy zwierzchnik pochodzi „ z bożej łaski” i jest suwerenem
Król, czyli monarcha jest: dziedziczny, nieodpowiedzialny politycznie, spełnia funkcję czwartej
władzy, jest czynnikiem neutralnym, pośredniczy między organami władzy, reguluje i ustala
ich działalność
władzę wykonawczą sprawowali ministrowie tworzący rząd
ministrowie posiadali inicjatywę ustawodawczą oraz mieli prawo wydawania ordonansów, a
także prawo do zwoływania i rozwiązywania parlamentu
władzę ustawodawczą powierzono Izbie Parów (dożywotni, dziedziczni parowie) oraz Izbie
Deputowanych (wybory na 5 lat, bezpośrednie i cenzusowe); obie Izby oddzielnie
dyskutowały nad projektami
projekty wymagały aprobaty monarchy
okres trwania tej monarchii zakończył się wraz z usunięciem z tronu Karola X w wyniku rewolucji
lipcowej 1830 roku
4. Monarchia Parlamentarna (1830-1848)
po rewolucji Lipcowej tron objął Ludwik Filip Orleański z linii Burbonów
nastąpiło wówczas podpisanie karty konstytucyjnej, w której:
wprowadzono zmiany na korzyść mieszczaństwa
uznanie narodu jako suwerena
zdemokratyzowanie ordynacji wyborczej
pozbawieni króla prawa do wydawania ordonansów
przyznanie prawo inicjatywy ustawodawczej obu Izbom
ze względu na liberalizm ekonomiczny i brak wpływu społeczeństwa na rządy w 1848 r.,
wybuchła francuska wiosna ludów, w wyniku której nastąpiło zlikwidowanie monarchii i
ustanowienie republiki
5. II Republika (1848-1852)
podpisanie konstytucji wprowadzającej:
demokratyczny charakter państwa
wolność, równość, braterstwo, ochronę pracy, własności i porządku publicznego
prawa socjalne: prawo do pracy, opieki społecznej, bezpłatnej nauki.
wprowadzono trójpodział władzy:
władza ustawodawcza – jednoizbowe zgromadzenie, demokratyczne wybory – z wyłączeniem
kobiet
władza wykonawcza – prezydent, wybierany na okres 4 lat, posiadający możliwość zgłoszenia
veta zawieszającego, jednak w nieznacznym stopniu; wprowadzono odpowiedzialność
konstytucyjną prezydenta wraz z ministrami,
prezydentem został bratanek Napoleona, jednak wyłonione Zgromadzenie Narodowe podjęło
dążenie do przywrócenia cesarstwa we Francji
w 1851 r. nastąpił zamach stanu i rozwiązanie zgromadzenia, a w 1852 r. Ludwik Napoleon,
ówczesny prezydent, zostaje cesarzem i ponownie Francja z republiki staje się cesarstwem
6. II Cesarstwo (1852-1871)
władza ustawodawcza przechodzi do Rady Stanu (opracowywanie projektów) oraz Senatu
(badanie zgodności ustaw z konstytucją, prawo interpretowania i zmiany konstytucji)
okres drugiego cesarstwa dzieli się na dwa etapy :
pierwszy: do lat 60 – rządy autorytarne (fasadowa monarchia parlamentarna), próba
wprowadzenia nowej konstytucji, w której władza cesarza ograniczona ma być na rzecz
parlamentu, Senat ma być drugą izbą i nastąpić ma demokratyzacja ustroju.
Drugi: po klęsce z Prusami detronizacja dynastii Bonapartych, powołanie Rządu Obrony
Narodowej i tym samym definitywny koniec monarchii
7. III Republika (1871-1940)
ustrój państwa stanowił kompromis między zwolennikami monarchii parlamentarnej a
republikanami
konstytucja przyjęta w 1875 roku ustanowiła system parlamentarny oparty na równowadze
między władzą ustawodawczą (dwuizbowy parlament: Izba Deputowanych i Senat) a władzą
wykonawczą (urząd prezydenta i Rady Ministrów)
w praktyce to jednak parlament posiadał przewagę w sprawowaniu władzy (często zmieniające
się rządy koalicyjne, wielość partii w parlamencie)
rola prezydenta uległa ograniczeniu poprzez nie wykorzystywanie uprawnień przyznanych mu
przez konstytucję
ustrój III Republiki cechowały:
wszechwładza (dominacja) parlamentu
wyraźny podział na lewicę i prawicę
niestabilność rządów, w których dominowały partie centrum
8. IV Republika (1946-1958)
nowa konstytucja została przyjęta w referendum 13 października 1946 roku
zachowana została nadrzędność parlamentu
przyjęto dwuizbową strukturę parlamentu (Zgromadzenie Narodowe i Rada Republiki)
wzmocniono pozycję prezydenta oraz premiera
ustrój IV Republiki cechowały:
nadmierny zakres uprawnień parlamentu
rozbicie partyjne w parlamencie (wynikające m.in. z proporcjonalnego systemu wyborczego)
niezdolność parlamentu do wyłaniania stabilnych rządów
słaba pozycja prezydenta i rządu
częste zmiany gabinetów
9. V Republika (1958 – do dziś)
II. Konstytucja i zasady ustrojowe
1. Konstytucja
opracowana została bez udziału parlamentu, w „zaciszu gabinetów”, z wyłączeniem zasady
jawności; projekt konstytucji nie był poddawany debatom parlamentarnym, ani konsultacjom
politycznym
projekt został przyjęty w referendum 28 września 1958 ogromną większością głosów (79%) i
prolongowany 4 października tego samego roku
konstytucja jest aktem lakonicznym i mało precyzyjnym, co daje możliwość różnorodnej
interpretacji jej treści – stosownie do aktualnej sytuacji politycznej
konstytucja jest aktem sztywnym – jej zmiana wymaga zgody obu izb parlamentu i zatwierdzenia
przez referendum lub większości 3/5 połączonych izb parlamentu obradujących wspólnie jako
Kongres
według zapisów konstytucji system polityczny Francji można określić jako mieszany, pośredni
między parlamentem a prezydenckim czyli semiprezydencki
2. Zasady konstytucyjne (ustrojowe)
konstytucja francuska przyjęła następujące zasady ustrojowe:
suwerenności ludu wykonywaną przez swych przedstawicieli oraz w drodze referendum
arbitrażu prezydenckiego i dominującej roli prezydenta
maksymalnego uniezależnienia rządu od parlamentu
unitarnej struktury państwa
dwuizbowości parlamentu
pozaparlamentarnej kontroli konstytucyjności ustaw, wykonywanej przez Radę Konstytucyjną
republikańskiej formy państwa, która jest zasadą niezmienialną (nie może być przedmiotem
zmiany konstytucji)
nieprecyzyjność zapisów konstytucyjnych pozwala w praktyce na realizację dwóch,
podstawowych modeli władzy:
model hegemonii (dominacji i supremacji prezydenta) – ma miejsce, gdy prezydent oraz
większość parlamentarna w Zgromadzeniu Narodowym pochodzą z tej samej opcji
politycznej; w takiej sytuacji prezydent staje się głównym ośrodkiem władzy, rzeczywistym
dysponentem większości i szefem rządu
model koabitacji – czyli wspólnego sprawowania władzy przez prezydenta i rząd wyłonionego
przez większość w Zgromadzeniu Narodowym; ma miejsce, gdy prezydent i większość
parlamentarna reprezentuje różne opcje polityczne; wówczas rola prezydenta zostaje
ograniczona do konstytucyjnych kompetencji, natomiast wzmocnieniu ulega rola premiera i
rządu
III. Głowa państwa – prezydent
1. Pozycja ustrojowo-polityczna
konstytucja francuska czyni z prezydenta zwornika systemu, w którego rękach ześrodkowana
została władza państwowa
prezydent czuwa nad przestrzeganiem konstytucji, regularnym funkcjonowaniem władz
publicznych; jest gwarantem niepodległości narodu, integralności terytorium państwa i
przestrzegania traktatów
jest on rzeczywistym szefem władzy wykonawczej, przewodniczy posiedzeniom rządu i podpisuje
akty prawne podejmowane przez rząd
silna pozycja prezydenta kształtowana jest przez następujące czynniki:
dominującą pozycję prawno-konstytucyjną – wynika ona z powszechnego wyboru głowy
państwa oraz szerokiego wachlarza uprawnień
sprzyjającą sytuację polityczną – zachodzi w sytuacji, gdy prezydent jest szefem
parlamentarno-rządowej większości
tradycję polityczną – składają się na nią precedensy konstytucyjne stworzone przez
prezydenta de Gaulle’a, które ukształtowały późniejszą praktykę polityczną
2. Sposób wyboru
prezydent wybierany jest w wyborach powszechnych i bezpośrednich na pięcioletnią kadencję
prezydent wybierany jest bezwzględną większością głosów w dwóch turach (jeżeli w pierwszej
turze żaden z kandydatów nie otrzyma bezwzględnej większości, wówczas do drugiej tury
przechodzi dwóch kandydatów z największą liczbą głosów)
3. Kompetencje i uprawnienia
kompetencje prezydenta są bardzo szerokie i podzielić je można, na te, które wymagają
kontrasygnaty premiera (lub właściwego ministra) oraz na te, której jej nie wymagają
uprawnienia wymagające kontrasygnaty to:
reprezentowanie państwa w stosunkach międzynarodowych – prowadzenie rozmów i
ratyfikowanie umów międzynarodowych; mianowanie ambasadorów, akredytowanie
przedstawicieli innych państw
promulgacja
*
ustaw
żądanie od parlamentu ponownej debaty nad projektem ustawy (weto ustawodawcze)
zwoływanie i zamykanie nadzwyczajnych sesji parlamentu
mianowanie i dymisjonowanie ministrów
podpisywanie aktów prawnych Rady Ministrów (ordonansów i dekretów)
prawo łaski
mianowanie członków Najwyższej Rady Sądownictwa i jej przewodniczenie
sprawowanie najwyższego zwierzchnictwa nad siłami zbrojnymi; przewodniczenie
najwyższym radom i komitetom obrony narodowej
dokonywanie nominacji na stanowiska cywilne i wojskowe
inicjatywa nt. zmiany konstytucji
przewodniczenie posiedzeniom rządu (ustalanie ich daty i porządku obrad)
uprawnienia osobiste, nie wymagające kontrasygnaty to:
mianowanie premiera w sytuacji, gdy większość parlamentarna jest z tej samej opcji
politycznej co on – wówczas prezydent może powołać wybraną przez siebie osobę; w sytuacji
koabitacji prezydent przy mianowaniu premiera musi wziąć pod uwagę wolę większości
parlamentarnej – wówczas premierem mianuje lidera większości parlamentarnej
odwołanie się do społeczeństwa w drodze referendum (prezydent może zarządzić
referendum w sprawie każdego projektu dotyczącego organizacji władz publicznych,
wyrażenia zgody na umowy między Francją a członkami UE oraz ratyfikacji umów
międzynarodowych)
rozwiązanie Zgromadzenia Narodowego
kierowanie orędzi do parlamentu
mianowanie trzech członków Rady Konstytucyjnej (w tym jej przewodniczącego)
występowanie z wnioskiem do Rady Konstytucyjnej o zbadanie zgodności ustaw z konstytucją
prezydent może również dysponować pełnią władzy ustawodawczej i wykonawczej w sytuacji,
którą uzna osobiście za kryzysową dla państwa; zastosowanie tego uprawnienia prezydenckiego
uzależnione zostało od następujących okoliczności:
bezpośredniego zagrożenia państwa lub jego instytucji; zagrożenia niepodległości,
integralności terytorium lub obowiązku wykonania umowy międzynarodowej
*
Promulgacja - ogłoszenie każdego aktu normatywnego. Sensu stricto jest to jedynie ogłoszenie ustawy
zarządzone przez głowę państwa, czym w ramach swoich kompetencji potwierdza, że ustawę uchwalono
zgodnie z przepisami konstytucji oraz poleca wszystkim adresatom jej stosowanie
przerwania regularnego funkcjonowania konstytucyjnych władz publicznych
4. Odpowiedzialność
prezydent nie ponosi odpowiedzialności politycznej przed parlamentem
praktyka konstytucyjna ukształtowała zasadę odpowiedzialności prezydenta przed narodem
od roku 2007 istnieje możliwość usunięcia prezydenta ze stanowiska – w przypadku gdy dopuści
się czynów jawnie niezgodnych z pełnionym urzędem – o pozbawieniu urzędu decyduje Wysoki
Trybunał większością 3/5 głosów
IV. Rząd
rząd jest organem, który określa i prowadzi politykę narodu
w ramach rządu szczególną pozycję sprawuje premier, który określany jest jako główny pomocnik
prezydenta i wyposażony w szereg konstytucyjnych uprawnień
w sytuacji supremacji prezydenta – rząd jest faktycznie odpowiedzialny przed prezydentem; w
sytuacji koabitacji – rząd jest odpowiedzialny tylko przed parlamentem
członków rządu obowiązuje zasada niepołączalności ich funkcji z mandatem parlamentarnym
1. Sposób powoływania i skład
rząd powoływany jest przez głowę państwa; mianowanie premiera jest osobistym uprawnieniem
prezydenta, natomiast ministrów prezydent powołuje na wniosek premiera
w skład rządu wchodzą:
premier
ministrowie stanu – tytuł ten stanowi przede wszystkim wyróżnienie honorowe, np. dla
byłych premierów lub innych zasłużonych polityków; ministrów stanu powołuje się w celu
zagwarantowania równowagi politycznej pomiędzy partiami w koalicji rządowej lub frakcjami
wewnątrz partii rządzącej; ministrowie ci mogą kierować resortami.
ministrowie (resortowi i delegowani) – formalnie są sobie równi, działają przy premierze lub
innych ministrach.
sekretarze stanu – pomagają premierowi lun ministrom w wykonywaniu ich funkcji,
pozostając jednocześnie pod ich kontrolą
posiedzeniom
rządu
przewodniczy
prezydent
(w
razie
nieobecności
prezydenta,
przewodniczącym jest premier, jednak za każdorazowym upoważnieniem prezydenta oraz przy
ustalonym porządku obrad)
2. Kompetencje
kompetencje rządu są określone szeroko i mało precyzyjnie – w szczególności zadaniem rządu
jest opracowanie programu działania, a następnie, po zatwierdzeniu przez parlament, jego
realizacja
kompetencje premiera i rządu splatają się ze sobą, i nie można ich w praktyce oddzielić;
kompetencje te można podzielić na wykonawcze i prawodawcze
do kompetencji wykonawczych premiera należy:
kierowanie działalnością rządu
zapewnienie wykonywania ustaw
przedstawianie prezydentowi wniosków dotyczących powoływania i odwoływania ministrów
mianowanie funkcjonariuszy cywilnych i wojskowych, z wyjątkiem stanowisk zastrzeżonych
dla prezydenta
prawo zastępowania prezydenta w Radzie Obrony Narodowej oraz w przewodniczeniu
posiedzeniom rządu
do kompetencji o charakterze prawodawczym należy:
sprawowanie władzy reglamentacyjnej (realizacja samoistnej działalności normatywnej
rządu)
wpływ na działalność ustawodawczą parlamentu – prawo inicjatywy ustawodawczej,
inicjatywa powołania komisji mieszanej w przypadku zaistnienia rozbieżności między
stanowiskami obu izb
prawo wystąpienia do Rady Konstytucyjnej z wnioskiem o zbadanie konstytucyjności ustaw
zwykłych i umów międzynarodowych
V. Parlament
we Francji parlament jest dwuizbowy i składa się ze Zgromadzenia Narodowego oraz Senatu
z założenia obie izby parlamentu we Francji mają być równoważne, jednak w rzeczywistości
Zgromadzenie Narodowe ma przewagę nad Senatem; w razie sporu między Zgromadzeniem
Narodowym i Senatem powoływana jest komisja parytetowa, która w razie nie rozwiązania
sprawy zwraca się do Zgromadzenia Narodowego o podjęcie ostatecznej decyzji; Zgromadzenie
Narodowe ma również monopol na rozpoczęcie dyskusji nad budżetem; na uchwalenie ustawy
ma 40 dni (Senat ma na to 20 dni)
pozycja parlamentu została osłabiona poprzez następujące czynniki:
ograniczenie funkcji ustawodawczej
zmniejszenie środków kontroli nad rządem
ograniczenie kształtowania przez izby własnej organizacji wewnętrznej
szerokie możliwości oddziaływania przez rząd na prace parlamentu
ograniczenie kompetencji parlamentu w wykonywaniu funkcji ustawodawczej, poprzez
ingerencję rządu w proces ustawodawczy, został osiągnięty poprzez następujące instrumenty:
dyskusja parlamentarna nad rządowym projektem ustawy jest prowadzona nad tekstem
przedłożonym przez rząd, a nie nad sprawozdaniem komisji
po otwarciu debaty rząd może sprzeciwić się rozpatrzeniu każdej poprawki, która nie została
wcześniej zgłoszona komisji
głosowanie blokowe – na wniosek rządu izba przeprowadza tylko jedno głosowanie nad
całością lub częścią projektu obejmującego wyłącznie poprawki zgłoszone lub zaakceptowane
przez rząd
tryb uchwalania budżetu – jeśli parlament nie uchwali budżetu w ciągu 70 dni, rząd może
wprowadzić go w życie w formie ordonansu
postawienie przez premiera kwestii zaufania w związku z rządowym projektem ustawy (tzw.
przyjmowanie ustaw bez głosowania) – premier może związać wniosek o wotum zaufania z
głosowaniem nad projektem ustawy: jeżeli w przeciągu 24 godzin nie wpłynie wniosek
przeciwny (o wotum nieufności), wówczas projekt ustawy jest przyjęty automatycznie, bez
głosowania
2. Sposób wyboru członków Zgromadzenia Narodowego
Zgromadzenie Narodowego to izba niższa francuskiego parlamentu – liczy 577 deputowanych
wybieranych w głosowaniu powszechnym i bezpośrednim na 5-letnią kadencję
wybory przeprowadzane są w systemie większościowym, w dwóch turach, w okręgach
jednomandatowych:
warunkiem uzyskania mandatu w pierwszej turze jest zdobycie przez kandydata
bezwzględnej większości głosów
w drugiej turze biorą udział kandydaci, którzy w pierwszej turze otrzymali co najmniej 12.5%
oddanych głosów
do zdobycia mandatu w drugiej turze wystarcza większość względna
3. Sposób wyboru członków Senatu
Senat, izba wyższa parlamentu, zapewniający reprezentację jednostek terytorialnych 322
senatorów, wybieranych w wyborach pośrednich na sześcioletnią kadencję
co trzy lata wybierana jest połowa członków Senatu
senatorowie wybierani są w departamentach przez kolegia wyborcze złożone z:
deputowanych
radców regionalnych
radców generalnych
delegatów rad municypalnych
4. Sposób funkcjonowania i organizacja parlamentu
parlament działa w trybie sesyjnym (jedna sesja zwyczajna – parlament zbiera się w pierwszy
roboczy dzień października i obraduje do ostatniego dnia czerwca; sesja nadzwyczajna –
zwoływana jest przez prezydenta, na żądanie premiera lub większości członków Zgromadzenia
Narodowego)
organami wewnętrznymi izb są:
prezydium
komisje (stałe, specjalne, śledcze), w których ogniskuje się merytoryczna praca parlamentu
grupy parlamentarne
izby nie mają samodzielności w organizowaniu swoich spraw – rząd decyduje o tym, jakie sprawy
i w jakiej kolejności mają być rozpatrywane przez parlament
każda izba uchwala swój regulamin, którego zgodność z konstytucyjną obligatoryjnie jest badana
przez Radę Konstytucyjną
5. Kompetencje
w systemie francuskim kompetencje o charakterze ustawodawczym podzielone zostały na tzw.
materię ustawową należącą do kompetencji parlamentu oraz materię reglamentacyjną
pozostającą w gestii rządu
materia ustawowa regulowana przez ustawy uchwalane przez parlament została ściśle określona
do dziedzin, w których parlament może uchwalać ustawy należą m.in.: problematyka praw
obywatelskich, kwestie obywatelstwa, stanu cywilnego, prawa małżeńskiego, kwestie
procedury karnej, amnestii, emisji pieniędzy, ordynacje wyborcze do izb parlamentarnych i
zgromadzeń lokalnych, nacjonalizacja przedsiębiorstw, ustawy finansowe i budżetowe
funkcja kontrolna parlamentu wykonywana jest poprzez:
instytucję wotum zaufania i wotum nieufności (wotum nieufności uchwalane jest większością
głosów Zgromadzenia Narodowego)
zapytania
VI. Rada Konstytucyjna
składa się z 9 członków, których mandat trwa dziewięć lat i nie jest odnawialny
po trzech członków Rady mianuje prezydent, przewodniczący Zgromadzenia Narodowego oraz
przewodniczący Senatu
skład Rady odnawiany jest w 1/3 co trzy lata
w skład Rady wchodzą dożywotnio byli prezydenci
kompetencje:
decydowanie o zgodności z konstytucją ustaw organicznych, ustaw zwykłych, umów
międzynarodowych i regulaminów parlamentarnych
uprawnienia związane ze sprawami wyborczymi – czuwa nad przebiegiem wyborów, ogłasza
ich wyniki, stwierdza ich ważność i rozpatruje procesy wyborów
uprawnienia konsultacyjne – wydawanie opinii w sprawach i przypadkach przewidzianych
przez konstytucję i samoistne akty prawne
VII. System partyjny
system francuski to system wielopartyjny przekształcający się z klasycznego systemu
wielopartyjnego w model rywalizacji dwublokowej
na kształtowanie się systemu dwublokowego wpłynęło:
powszechny i bezpośredni sposób wyboru prezydenta
większościowy system wyborczy w dwóch turach do Zgromadzenia Narodowego
(spowodowało to konieczność powstania bloków wyborczych i wchłonięcie przez te bloki
partii usytuowanych w centrum)
podziały ideologiczne i socjopolityczne (podział na lewicę i prawicę)
obecnie do najważniejszych partii należą
Prawicowa Unia na rzecz Ruchu Ludowego (Union pour un Mouvement Populaire, UMP),
istniejąca od 2002,
Partia Socjalistyczna (Parti Socialiste, PS) założona w 1969,
Unia Demokracji Francuskiej (Union pour la Démocratie Française, UDF, centryści) powstała
w 1995,
Front Narodowy (Front National, FN, skrajnie prawicowy, populistyczny) istniejący od 1972;
Francuska Partia Komunistyczna (Parti Comuniste Française, PCF) założona w 1920,
liczne partie skrajnej lewicy,
partie ekologiczne