Konspekt wykładów z makroekonomii I część, 
WAiNS 
dr Alina Naruniec 
 
Tematy: 
 
1. Wprowadzenie do makroekonomii. Ruch okrężny produktu  
    i dochodów w gospodarce 

2. Rachunek produktu i dochodu narodowego 

3. Ogólny model zagregowanego popytu i zagregowanej podaży  
    (AD-AS) .  
Gospodarka rynkowa i jej typy. 

4. Wzrost i rozwój gospodarczy 

5. Budżet państwa i polityka fiskalna 

6. Pieniądz i współczesny system bankowy 
 
 
Temat 1 
 
I. Wprowadzenie do makroekonomii. Ruch okrężny produktu i dochodów w gospodarce 
 
Definicja – makroekonomia: 
Główne problemy makroekonomii: 

•

 

inflacja - procentowy przyrost przeciętnego poziomu cen dóbr i usług w ciągu roku 

•

 

bezrobocie – liczba osób zarejestrowanych jako poszukujące pracy i jednocześnie nie mających 
zatrudnienia. 

•

 

produkcja i wzrost gospodarczy – Realny PNB jest miarą całkowitego dochodu gospodarki 
narodowej. Przyrost realnego PNB określa się mianem wzrostu gospodarczego. 

•

 

polityka makroekonomiczna – przedmiot dyskusji w społeczeństwie , co może zrobić rząd (zestaw 
narzędzi), kwestie pozytywne i normatywne 

 
 
1. Ruch okrężny 

 

•

 

Gospodarstwa domowe oferują przedsiębiorstwom podaż usług czynników produkcji, przedsiębiorstwa 
zaś wykorzystują te czynniki do produkcji dóbr i usług.  

•

 

Tym usługom odpowiadają pewne płatności.  

•

 

Gospodarstwa domowe otrzymują dochody z tytułu świadczonych usług (płace, czynsze, zyski), 
wypłacane przez przedsiębiorstwa za dostarczone i wykorzystane czynniki wytwórcze.  

•

 

Następnie gospodarstwa domowe wydają swoje dochody na zakup od przedsiębiorstw dóbr i usług, 
dając tym samym przedsiębiorstwom pieniądze potrzebne do zapłacenia za usługi czynników 
wytwórczych wykorzystane w produkcji.  

W rzeczywistości gospodarstwo domowe nie wydają całości swoich dochodów na konsumpcję.  
•

 

Nadwyżkę dochodów nad konsumpcją, w postaci oszczędności, odprowadzają np. do banków. 

•

 

 Banki z kolei wolne środki finansowe udostępniają przedsiębiorstwom na finansowanie inwestycji.  

•

 

Zdarzenia te mają miejsce na rynku finansowym, który został uwzględniony na poniższym schemacie. 

 

 
 

 

Dochód narodowy. 
Liczenie dochodu narodowego i produktu narodowego należy do najtrudniejszych problemów ekonomicznych i 
statystycznych, ma ono podstawowe znaczenie dla wszystkich analiz ekonomicznych.  
 
 
Produkt krajowy brutto (PKB):  

–

 

rynkowa wartość dóbr i usług finalnych wytworzonych w danym okresie przez czynniki 
produkcji zlokalizowane na terenie danego kraju, bez względu na to, do kogo one należą, 
PKB=C+I+G+NX 

 
Produkt narodowy brutto (PNB) to rynkowa wartość wszystkich finalnych dóbr i usług wytworzonych w 
danym okresie przez czynniki produkcji należące do obywateli danego kraju, bez względu na to, gdzie są one 
zlokalizowane, PNB=PKB+Dn 
 
PKB w cenach rynkowych =C+I+G+NX 
PKB w cenach czynników produkcji = C+I+G+NX-Te 
Produkt narodowy netto (PNN) uzyskujemy pomniejszając wartość PNB o wielkość amortyzacji środków 
trwałych. PNN=PNB-Am 
 
Dochód narodowy obliczamy, odejmując od produktu narodowego netto w cenach rynkowych podatki 
pośredni, DN=PNN-Te. 
 
Dochody osobiste (DO) oznaczają całkowity dochód uzyskiwany przez obywateli przed opłaceniem podatków. 
 
Dyspozycyjne dochody osobiste (DDO) to dochody po zapłaceniu podatków, to kwota, jaką gospodarstwa 
domowe mogą przeznaczyć na konsumpcję.  
 
Produkt gospodarki  może być liczony trojako: 

–

 

jako strumień wytworzonych produktów 

–

 

od strony wydatków na krajową produkcję   

–

 

od strony dochodów czynników produkcji 

 
PKB jako strumień produktów 

–

 

wszystkie dobra i usługi finalne, wytworzone w danym roku 

 
PKB od strony wydatków 

–

 

suma wydatków na wszystkie dobra i usługi finalne, wytworzone w danym roku 

 
PKB od strony dochodów 

–

 

suma wynagrodzenia właścicieli wszystkich czynników produkcji   

 
Wytworzone dobra dzielimy na: 

–

 

Pośrednie: są wykorzystywane w procesie produkcji jako nakłady do wytwarzania innych dóbr 

–

 

Finalne: nabywane przez ostatecznych użytkowników 

 
Ograniczenia w rachunku dochodu narodowego. 

•

 

Produkcja gospodarstw domowych jest omijana w rachunkach makroekonomicznych  

–

 

opieka nad dziećmi, pranie robione w domu, sprzątanie w ogródku itp. 

•

 

Nieuwzględniane są także transakcje, tzw. szarej strefy – nie zarejestrowanej działalności gospodarczej.   

•

 

PKB nie uwzględnia także czasu wolnego, pojęcia jakości oraz różnorodności 

•

 

Pomijane są także efekty zewnętrzne (np. zatrucie środowiska)  

 
 
Wartość bieżąca i nominalna 

•

 

Bieżąca wartość to wartość w złotych równa kwocie, za jaką dobro lub usługa były kupione w chwili 
transakcji  

•

 

Jeżeli PKB liczony jest w oparciu o wartości bieżące, wówczas nazywamy go nominalnym PKB 

•

 

Realny PKB jest wartością PKB mierzonego przy użyciu stałych cen (w cenach z tzw. roku bazowego) 

•

 

Rok bazowy jest rokiem wzorcowym, w odniesieniu do którego mierzymy PKB w innych latach 

•

 

Deflator PKB to wskaźnik ogólnego poziomu cen dóbr i usług uwzględnionych w PKB 

 
Typy gospodarki rynkowej

1

 

 
Na świecie wyróżniamy cztery typy gospodarki rynkowej: 

-

 

neoliberalny, 

-

 

 socjaldemokratyczny, 

-

 

 społeczny i 

-

 

 wschodnioazjatycki. 

Pod wpływem integracji i globalizacji ulegają one obecnie ewolucji. 
W latach ostatniego kryzysu 2008-2009 wzrosła rola państwa w gospodarkach poszczególnych krajów. 

 

 
Anglosaski model gospodarki rynkowej oparty jest na wolności gospodarczej i konkurencji. 
Ten typ gospodarki występuje m.in. w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Wielkiej Brytanii, Australii i Nowej 
Zelandii. 
Kraje te osiągają najwyższe wskaźniki w rankingach konkurencyjności. Jednocześnie występuje tam wysoki 
wskaźnik polaryzacji dochodów. 
W neoliberalnym  modelu racjonalnego gospodarowania uważa się, że sektor publiczny stanowi hamulec 
działalności gospodarczej. 
Cechami charakterystycznymi  neoliberalnej gospodarki m.in. są: 
 

-

 

Rynek spełnia rolę dominującą, rola państwa jest niewielka, 

-

 

Dominuje własność prywatna, 

-

 

Mały zakres ubezpieczeń społecznych i opieki zdrowotnej ze środków publicznych, 

-

 

Duża polaryzacja dochodów, dobrze wynagradzani są sprawni, kreatywni menedżerowie, 

-

 

 Wysoki stopień indywidualizacji życia społeczno-gospodarczego 

-

 

Deregulacja życia gospodarczego. 

 
Gospodarka rynkowa socjaldemokratyczna – model państwa dobrobytu 
Model państwa dobrobytu charakteryzuje się wysoką stopą życiową, dużą redystrybucją wytworzonego PKB na 
cele socjalne i dużą rolą państwa. 
 
Ten typ gospodarki wynikający z państwa opiekuńczego odzwierciedla model skandynawski, zwany nordyckim, 
rozwinął się w Szwecji, Norwegii, Danii i Finlandii  
Cechami charakterystycznymi gospodarki socjaldemokratycznej m.in. są:  

 

Silne państwo i sektor publiczny, 

 

Połączenie mechanizmu rynkowego z bezpieczeństwem socjalnym, 

 

Państwo ingeruje w mechanizm rynkowy poprzez regulacje prawne, normy prawne, 

 

Państwo pośrednio dąży do zapewnienia pełnego zatrudnienia, powszechnego dostępu do dóbr kultury, 
szkolnictwa  i ochrony zdrowia, 

 

Wysoki poziom podatków progresywnych od dochodów osobistych 

 

Nie występuje znaczna polaryzacja dochodów (społeczeństwo egalitarne)  

 
Społeczna gospodarka rynkowa 
Gospodarka ta powinna według jej twórców zapewnić wolność, konkurencję i równowagę społeczną. 
 

                                                 

1

 Makroekonomia, E.Skawińska i in. PWE, Warszawa 2010, s. 51 

Główną tezą jest możliwość pogodzenia zasad liberalnej gospodarki rynkowej, swobodnego działania 
mechanizmu rynkowego z zapewnieniem równowagi społecznej. 
 
Koncepcja społecznej gospodarki rynkowej powstała przed II wojną światową i była wdrażana w Niemczech 
Zachodnich przez Ludwiga Erharda.  
 

 

W niemieckiej koncepcji społecznej gospodarki rynkowej (SGR) miejsce i rola państwa nie są 
jednoznacznie określone. 

 

 Większość niemieckich polityków, w tym także przedstawicieli szkoły liberalnej, uznaje konieczność 
istnienia silnego państwa.  

 

Państwo powinno skutecznie działać w interesie ogółu, tj. ponad partykularnymi interesami np. 
związków zawodowych i pracodawców.  

 

Silne państwo zapewnia wolność gospodarczą i konkurencję oraz efektywny system rynkowy.  

 

Drugim wyznacznikiem siły państwa jest jego zdolność do zapewnienia rozwoju gospodarczego i 
niezbędnego poziomu sprawiedliwości społecznej. 

 

Podstawą koncepcji społecznej gospodarki rynkowej jest teza o kluczowym znaczeniu wolności 
gospodarczej i konkurencji dla sprawności mechanizmu rynkowego.  

 
Wschodnioazjatycki model gospodarki rynkowej 
Dynamiczny wzrost i rozwój gospodarczy w krajach Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej (Japonia, 
Korea Południowa, Hongkong, Singapur, Tajwan, Malezja, Indonezja i Tajlandia) uplasowały te kraje na 
znaczącej pozycji w gospodarce świata. 
Określono je mianem „cudu wschodnioazjatyckiego”, a poszczególne kraje „tygrysami azjatyckimi”. 
Ź

ródła dynamiki gospodarek wschodnioazjatyckich wynikają z kombinacji kliku czynników: 

 

-

 

akumulacji wewnętrznej, 

-

 

kapitału ludzkiego oraz 

-

 

szybkiego wzrostu eksportu. 

 

 

Kraje te charakteryzują się wysokimi stopami oszczędności i inwestycji, które są nieporównywalne do 
innych gospodarek świata. 

 

Rynek pracy charakteryzuje się tam dużą podażą, wysokim poziomem wykształcenia i umiejętności 
kapitału ludzkiego. 

 

Reorientacja polityki gospodarczej polegała od substytucji importu do polityki proeksportowej 

 
 
Temat 2 

Podstawowy model gospodarki  

zagregowanego popytu (AD) i zagregowanej podaży (AS) 

 
AD – (ang. aggregate demand) 
AS – ( ang. Aggregate supply) 
 
Zagregowany  popyt  (AD)  jest  to  zależność  między  całkowitą  ilością  dóbr  i  usług,  czyli  wielkością  realnego 
produktu narodowego brutto, jaką gospodarstwa domowe, firmy i rząd chcą nabyć, a poziomem cen mierzonym 
deflatorem produktu narodowego brutto w określonym czasie. 
 
Czynniki wpływające na kształtowanie się zagregowanego popytu: 
 

1.

 

Wydatki konsumpcyjne.  

Zależność  między  dochodem  a  wydatkami  konsumpcyjnymi,  nosi  nazwę  krańcowej  skłonności  do  konsumpcji 
lub przeciętnej skłonności do konsumpcji. 
 
Krańcowa  skłonność  do  konsumpcji  –  MPC  –  (ang.  marginal  propensity  to  consume)  stanowi  tę  część 
dodatkowego dochodu, która jest konsumowana, czyli  
 
 
MPC= zmiana konsumpcji 
 

zmiana dochodów 

 
Przeciętna skłonność do konsumpcji – APC (ang. average propensity to consume) pokazuje udział konsumpcji 
w dochodach gospodarstwa domowego, czyli 
 
APC= całkowita konsumpcja 
 

całkowite dochody 

2.

 

Wydatki inwestycyjne 

3.

 

Wydatki rządowe 

4.

 

Eksport netto 

 
 
Krzywa zagregowanego popytu pokazuje graficznie zależność między wielkością realnego narodowego brutto, 
na jaką zgłaszany jest popyt przez  wszystkie podmioty gospodarujące, a poziomem cen mierzonym deflatorem 
produktu narodowego brutto. 
 
Wszystkie  czynniki,  które  mają  na  wielkość  ponoszonych  przez  gospodarstw  domowe,  firmy  i  rząd, 
determinują zmiany zagregowanego popytu. 
Zagregowana  podaż  (AS)  pokazuje  zależność  całkowitą  między  ilością  produktów,  czyli  wielkością  realnego 
produktu narodowego brutto, jaką wszyscy producenci w gospodarce chcą zaoferować na sprzedaż, a poziomem 
cen mierzonym deflatorem produktu narodowego brutto w danym okresie. 
 
Czynniki wpływające na kształtowanie się zagregowanej podaży: 

1.

 

Poziom cen 

2.

 

Możliwości produkcyjne gospodarki 

3.

 

Postęp naukowo-techniczny 

4.

 

Siła robocza 

5.

 

Dostępność i koszty czynników produkcji 

6.

 

Regulacja rządowa 

 
Krzywa  zagregowanej  podaży  (AS)  pokazuje  graficznie  zależność  między  wielkością  realnego  narodowego 
brutto  oferowaną  na  sprzedaż  przez  wszytskie  firmy  a    poziomem  cen  mierzonym  deflatorem  produktu 
narodowego brutto. 
 
Trzy warianty krzywej zagregowanej podaży: 

a)

 

gospodarka w recesji 

b)

 

gospodarka na poziomie pełnego zatrudnienia 

c)

 

gospodarka z pewnym bezrobociem 

 
 
Zmiany zagregowanej podaży 
 
Równowaga makroekonomiczna – punkt przecięcia krzywych zagregowanego popytu i zagregowanej podaży. 
Prowadzi do kreślenia poziomu cen i takiej wielkości  realnego produktu  narodowego brutto, którą producenci 
oferują na rynku, a odbiorcy chcą kupić.  
Jeśli gospodarka znajdzie się w stanie nierównowagi, czyli pojawią się niedobory lub nadwyżki, to w wypadku 
niedoborów  wykupywanie  zapasów  skłoni  producentów  do  zwiększenia  produkcji,  w  wypadku  nadwyżek, 
gromadzenie się zapasów stanowić będzie dla firm bodziec do zmniejszenia produkcji. 
 

Temat 3 

1.

 

Wzrost i rozwój gospodarczy 

Zjawisko wzrostu gospodarczego

2

  

Wielkość produkcji w gospodarkach zmienia się: jednych dóbr wytwarza się coraz więcej, produkcja innych 
zamiera, pojawiają się nowe produkty. W wielu krajach realna wartość dóbr wytwarzanych przez gospodarkę 
zwykle rośnie z roku na rok. 

Wzrostem  gospodarczym  nazywamy  powiększenie  się  realnej  wartości  PKB  lub  realnej  wartości  PKB  per 
capita. 

Tempo wzrostu gospodarczego ekonomiści opisują za pomocą stopy wzrostu gospodarczego. 

                                                 

2

 Podstawy ekonomii, B. Czarny, R. Rapacki, PWN, Warszawa, 2002 

Jest  to  zjawisko  stosunkowo  nowe.  Przez  wiele  tysiącleci  stopa  wzrostu  gospodarczego  była  bliska  zeru. 
Produkcyjność  pracy  była  bardzo  mała.  Dopiero  pod  koniec  XVIII  w.  stopa  wzrostu  podniosła  się  z  około 
zera do 0,5%. 

Produkcyjnością pracy nazywamy ilość dóbr wytwarzanych przez pracownika w jednostce czasu. 

Cechą charakterystyczną jest wielkie zróżnicowanie poziomu życia i tempa wzrostu w różnych krajach świata. 

 
Granice wzrostu gospodarczego 

Czy wzrost gospodarczy jest zjawiskiem trwałym czy przejściowym? Czy długofalowy wzrost jest pożądany? 

Wzrost  gospodarczy  wiąże  się  z  procesem  wykorzystywania  zasobów  naturalnych,  proces  ten  jest  szybszy  nim 

szybsza  jest  dynamika  wzrostu  gospodarczego.  Ze  względu  na  ograniczoność  zasobów  stawiamy  pytanie  czy 

możliwe jest utrzymanie wzrostu gospodarczego przez dłuższy czas? 

Już w 1798 r. Thomas Robert Malthus ogłosił prawo ludnościowe. Według   różnych   późniejszych   raportów   

są  przewidywane   daty wyczerpania się zasobów wielu surowców. 

Czy wzrost jest rzeczywiście potrzebny? 

Na przykład niektórzy radykałowie wysuwają postulaty zerowego wzrostu. Oto ich argumenty: 

•

 

wzrostowi towarzyszą szkodliwe skutki uboczne, zanieczyszczenie środowiska, efekt cieplarniany. 

•

 

wzrost 

jest 

skutkiem 

wielu 

niepotrzebnych 

dóbr ................................. ???jest efekt manipulowania przez producentów 

potrzebami nabywców. 

•

 

wzrostowi  towarzyszą  negatywne  konsekwencje  dla  pracowników,  chodzi  o  stres  związany  z 

rywalizacją o ekonomiczny sukces, o brak zadowolenia z rosnącej ilości posiadanych dóbr. 

•

 

wzrost  nie  rozwiązuje  kwestii  sprawiedliwości,  ważniejszy  od  wytwarzania  coraz  większej  ilości  dóbr 

jest sprawiedliwy podział tego, co już wytworzono. 

•

 

 

•

 

Obrońcy  wzrostu  twierdzą,  iż  umożliwił  on  poprawę  warunków  pracy,  przyrodę  można  chronić  nie 

zamykając  fabryki,  co  tworząc  odpowiednie  bodźce  ekonomiczne,  należy  nie  dzielić  po  równo  biedy, 

lecz powiększać produkcję w taki sposób aby nawet najbiedniejsi mogli żyć coraz lepiej. 

 
 
Korzyści ze wzrostu gospodarczego 

•

 

wzrost poziomu życia 

•

 

wpływ na styl życia, nowy model konsumpcji 

•

 

redystrybucja  dochodu  narodowego,   zmiana  bez  naruszenia osiągniętego poziomu przez którąś z 

grup społecznych 

•

 

wzrost ilości i jakości dóbr oraz usług oraz czasu wolnego 

•

 

większe możliwości obronne 

•

 

prestiż narodowy, zaufanie międzynarodowe 

Dążenie  do  lepszego  zaspokojenia  potrzeb  i  wyższej  stopy  życiowej  jest  jedną  z  ważniejszych  aspiracji 

ż

yciowych manifestowanych przez ludzi we współczesnym świecie. 

Przyczyny wzrostu: 

•

 

wzrost nakładów pracy 

•

 

wzrost produkcyjności pracy 

w tym: 

•

 

coraz więcej kapitału rzeczowego 

•

 

coraz więcej kapitału ludzkiego 

•

 

postęp techniczny i organizacyjny 

•

 

korzyści skali 

•

 

zmiany struktury zatrudnienia 

•

 

inne czynniki 

Czynniki wzrostu gospodarczego 

 

historyczne (wzrost jest funkcją: kapitału, ziemi, pracy, surowców,); 

 

modelowe, w którym wyróżnia się czynniki bezpośrednie (zatrudnienie i wydajność pracy) i  
pośrednie (majątek produkcyjny, efektywność, inwestycje) wzrostu gospodarczego; 

 

systemowe, na podstawie różnych kryteriów - klasyfikuje się czynniki wzrostu jako: 

 

czynniki tradycyjne; 

 

czynniki nowoczesne; 

 

postęp w kierowaniu gospodarką (zmiany strukturalne) 

 

społeczne (infrastruktura społeczna i ekonomiczna) 

 

rynkowe (konkurencja i równowaga)  

 

ilościowe: przyrost zasobów np. zatrudnienia, kapitału; 

 

jakościowe: wzrost wydajności pracy, produktywności kapitału, postęp naukowo-techniczny i 
technologiczny. 

 

 

Hipoteza konwergencji i efekt doganiania 

 
Rozwój gospodarczy 

-

 

oprócz zmian ilościowych, wyrażanych za pomocą wskaźników wzrostu gospodarczego, obejmuje 
również zmiany jakościowe w strukturze społeczno-ekonomicznej kraju.  

 
To proces łączący w sobie: 
 

 

zrównoważony wzrost wartości PKB (PNB), 

 

zmiany strukturalne procesów produkcji (zmiany jakości wytwarzanych dóbr i usług, zmiany 
struktury asortymentowej)  

 

postęp technologiczny (doskonalenie techniki, pracy, 
zarządzania)  

 

zmiany na gruncie społecznym, politycznym oraz instytucjonalnym, 

 

polepszenie warunków życia ludności kraju. 

Wybrane wskaźniki jakościowe 
Wartość wskaźnika HDI – Human Development Index określana jest na podstawie trzech wielkości: 

 

Indeksu przewidywanej długości życia 

 

Indeksu edukacji 

 

Indeksu PKB 

Wskaźnik rozwoju płci (GDI),  
Wskaźnik aktywności zawodowej kobiet (GEM), 
Wskaźnik ubóstwa dla krajów rozwijających się 
Indeks wolności gospodarczej 
Współczynnik Giniego 
Wzrost a rozwój gospodarczy 
Gospodarka może wykazywać wzrost gospodarczy, który jednak nie musi sprzyjać rozwojowi gospodarczemu.  
Tylko wzrost gospodarczy służący sfinansowaniu inwestycji zmieniających strukturę rzeczową aparatu 
wytwórczego, technologie produkcji, strukturę i jakość wytwarzanych dóbr i usług może się przyczynić do 
rozwoju ekonomicznego.  
Oddziaływanie państwa na wzrost gospodarczy 

 

pobudzanie skłonności do oszczędzania i do przekształcania oszczędności w inwestycje; 

 

sprzyjanie innowacjom, pobudzania i ułatwianie modernizacji aparatu wytwórczego 

 
Temat 5  
 

Poj

ę

cie i funkcje bud

ż

etu pa

ń

stwa

3

 

 

Budżet państwa jest to plan finansowy zawierający dochody i wydatki państwa związane z realizacją przyjętej 
polityki społecznej, gospodarczej i obronnej.  

 
Budżet państwa składa się z dochodów i wydatków centralnych władz państwowych (budżet centralny), 
władz lokalnych (budżety lokalne) i ubezpieczeń społecznych.  
 
O włączeniu określonych rodzajów dochodów i wydatków do budżetu centralnego lub do budżetów terenowych 
decyduje ich znaczenie dla gospodarki. Z budżetu centralnego finansuje się: 
 
-  wydatki na administrację centralną,  
- wymiar sprawiedliwości,  
- obronę narodową.  
 
W  gestii budżetów lokalnych znajduje się zazwyczaj gospodarka komunalna i mieszkaniowa, oświata, ochrona 
zdrowia, kultura, utrzymanie porządku publicznego, infrastruktura. Władze lokalne realizują zadania własne oraz 
zadania zlecane im przez państwo, wynikające z przyjętej polityki społeczno-gospodarczej. 

 



 

Jest on sporządzany na okres jednego roku oraz zatwierdzany przez władzę ustawodawczą.  

 



 

Jako  najważniejsze  funkcje  budżetu  traktuje  się  zazwyczaj  funkcje  fiskalną,    redystrybucyjną, 

                                                 

3

 Źródło: R. Milewski, Podstawy Ekonomii, PWN 2006 

 

stymulacyjną i alokacyjną. 

 

 

 
Funkcja fiskalna polega na gromadzeniu dochodów budżetowych umożliwiających utrzymanie aparatu 
państwowego oraz realizację określonych zadań. 
 
 
Funkcja redystrybucyjna umożliwia dokonywanie pożądanych zmian w podziale dochodu narodowego, takich 
jak: zmniejszanie dysproporcji w poziomie rozwoju gospodarczego rożnych regionów oraz niwelowanie 
nadmiernego zróżnicowania dochodów rożnych grup społecznych i tworzenie warunków bezpieczeństwa 
socjalnego dla grup najuboższych.  
 
Funkcja stymulacyjna polega na oddziaływaniu dochodów i wydatków budżetu państwa na życie gospodarcze 
i społeczne. Za pomocą odpowiednio skonstruowanych systemów podatkowych oraz wydatków budżetowych 
można np. wpływać na poziom dochodu narodowego i zmiany strukturalne w gospodarce, kształtować poziom 
akumulacji i tempo wzrostu gospodarczego, regulować poziom i kierunki konsumpcji.  
 
 
Funkcja alokacyjna umożliwia dokonywanie zmian struktury wytworzonego dochodu narodowego. Państwo, 
dysponując odpowiednimi dochodami budżetowymi, może przesunąć pewne zasoby czynników produkcji do 
wytwarzania dóbr publicznych, neutralizacji ujemnych efektów zewnętrznych, prowadzenia prac badawczo-
rozwojowych itp. 
 

 Dochody budżetu państwa.  Podatki 

Ź

ródłami dochodów budżetowych państwa są: 



 

podatki,  



 

cła,  



 

dochody ze sprzedaży prywatyzowanych przedsiębiorstw,  



 

opłaty skarbowe,  



 

opłaty sądowe,  



 

opłaty notarialne  

 
Podstawą dochodów budżetowych są podatki. Pozostałe źródła odgrywają. w praktyce niewielką rolę. 
 
Podatki są to przymusowe, bezzwrotne i nieodpłatne świadczenia pieniężne pobierane przez państwo na 
podstawie przepisów prawa w celu uzyskania dochodów na pokrycie wydatków państwowych. Płatnikami 
podatków mogą być osoby fizyczne i prawne.  
 
Podatki mogą być klasyfikowane w różny sposób, ze względu na przedmiot opodatkowania wyodrębnia się: 

1)

 

podatki  dochodowe,  pobierane  od  dochodów  osobistych  ludności  oraz  dochodów  od  osób 
prawnych, 

2)

 

podatki  konsumpcyjne  (inaczej  podatki  od  wydatków),  nakładane  na  dobra  i  usługi  będące 
przedmiotem obrotu, np. podatek obrotowy, VAT, akcyza. 

3)

 

podatki majątkowe, płacone od posiadanego majątku oraz od przenoszenia praw  do majątku 
(np. podatki spadkowe). 

 
Kolejny podział – podatki bezpośrednie i pośrednie. 
 
Bezpośrednie są  nakładane na dochody i majątek.  Podatki nakładane są na wydatki określane są jako 
pośrednie. 

 

 
Obciążenia podatkowe mogą być naliczane proporcjonalnie, progresywnie lub regresywnie.  
 
Opodatkowanie jest proporcjonalne wówczas, gdy wszyscy podatnicy płacą ten sam procent swoich dochodów, 
czyli obowiązuje jedna stopa podatkowa. Zazwyczaj podatki od dochodów osób prawnych mają charakter 
proporcjonalny.  
 

Opodatkowanie progresywne występuje wówczas, gdy osoby uzyskujące wyższe dochody obciążone są wyższą 
stopą podatkowa.  
 
Opodatkowanie regresywne polega na tym, ze wraz ze wzrostem dochodu nakładane są coraz mniejsze 
procentowe stawki podatkowe. 
 
Największe znaczenie mają podatek od towarów i usług, stanowi on przeciętnie 30% dochodów budżetowych 
państwa z tytułu podatków. Istotny też jest podatek od dochodów osobistych ludności (PIT), dostarcza on ok. 
26% dochodów sektora publicznego.  
 
Obecnie wspólną cechą gospodarek rynkowych jest niski udział podatków od przedsiębiorstw w dochodzie 
budżetu państwa, nie przekraczają one 10%. 
 

 

Wydatki budżetu państwa 

 
Wielkość i struktura wydatków publicznych odzwierciedlają rolę, zakres i kierunki działalności państwa. Z 
punktu widzenia przeznaczenia można wyodrębnić  trzy grupy wydatków publicznych: 

1) wydatki związane z tradycyjnym pełnieniem przez państwo takich funkcji jak: obrona narodowa, 

administracja i wymiar sprawiedliwości; 

 
2) wydatki związane z realizacją celów społecznych „państwa dobrobytu” (oświata, kultura, ochrona 

zdrowia, świadczenia socjalne itp.); 

 

3) wydatki wynikające z pełnienia funkcji interwencyjnych w gospodarce (oddziaływanie na inwestycje, 
subsydia dla rolnictwa, przedsiębiorstw państwowych i prywatnych oraz wydatki transferowe i In.)  
 
Udział wydatków publicznych w PKB  (w %) 
 

Kraje 

1900 

1928 

1950 

1970 

1980 

USA 
Wielka Brytania 
Niemcy 

7,3 

14,4 
12,3 

10,4 
24,4 
13,6 

23,1 
39,3 
28,6 

32,2 
40,9 
37,8 

33,1 
46,0 
47,2 

Źródło: R. Milewski, Podstawy Ekonomii, PWN 2006 
 
 
Deficyt budżetowy i dług publiczny 

Wzrastające wydatki rządowe mogą być finansowane z takich źródeł, jak: 



 

podatki,  



 

 pożyczki zaciągane u społeczeństwa,  



 

sprzedaż części majątku państwa,  



 

dodatkowa emisja pieniędzy,  



 

kredyty zagraniczne.  

 
Powszechniejszą niż podnoszenie podatków formą zdobywania środków na pokrycie wydatków publicznych są 
pożyczki zaciągane przez rząd u ludności i przedsiębiorców oraz w bankach i instytucjach finansowych. 
Prowadzi to do powstawania długu publicznego.  
 
Dług publiczny jest finansowym zobowiązaniem państwa z tytułu zaciągniętych pożyczek. 
 
 
Temat 6 

1.

 

Pieniądz i współczesny system bankowy.  

 
1. Rynek pieniądza  
Pieniądz to powszechnie akceptowany w danym kraju środek płatniczy, służący do regulowania różnego typu 
zobowiązań. 
 

►

 

ś

rodek wymiany – pośredniczy w transakcjach wymiany dóbr, (w gospodarce barterowej gdzie nie ma 

pieniądza, ludzie wymieniają towar za towar), 

►

 

jednostka rozrachunkowa- w pieniądzu wyrażone są ceny i prowadzone rozliczenia,  

►

 

ś

rodek przechowywania wartości (tezauryzacji),  pieniądz jest jedną z form gromadzenia i 

przechowywania bogactwa, 

►

 

miernik odroczonych płatności, lub inaczej jednostka rozrachunkowa w długim okresie – pozwala 
określić wzajemne prawa i zobowiązania dwóch stron transakcji. 

 

Rodzaje pieniądza 

►

 

Pieniądz gotówkowy (banknoty i bilion) 

►

 

Pieniądz bezgotówkowy, (pieniądz mający formę zapisu na rachunku bankowym, którego podstawą 
może być depozyt klienta lub kredyt udzielony przez bank; płatności dokonywane są za pomocą 
polecenia przelewu, czeku, karty kredytowej itp.) 

►

 

Pieniądz symboliczny (jednostka pieniądza warta jest więcej niż materiał, z którego została wykonana, 
o czym informuje umieszczony na niej znak-symbol,) 

►

 

Pieniądz towarowy (jednostka pieniądza warta jest tyle, ile wart jest materiał, z którego została 
wykonana, np. złoto) 

 
Karty kredytowe to substytuty pieniądza — spełniają tylko niektóre jego funkcje. Mogą służyć do zapłaty za 
towary, jednak dowód zapłaty kartą kredytową nie może być wykorzystany do dokonania dalszych zakupów 
 
 
Korzyści z istnienia pieniądza 

-

 

zmniejszenie się kosztów transakcyjnych,  

-

 

specjalizacja 

-

 

konkurencja 

-

 

rachunek ekonomiczny 

 
System bankowy 
 

 
Banki  komercyjne  –  to  przedsiębiorstwa,  które  przechowują  cudze  pieniądze,  płacąc  właścicielom  odsetki. 
Zgromadzone wkłady pożyczają, za wyższe wynagrodzenie, przedsiębiorstwom, konsumentom i państwu.  
 

Główne ich funkcje obejmują: 

•

 

pośredniczenie w rozliczeniach finansowych między jednostkami gospodarczymi, 

•

 

gromadzenie wkładów oszczędnościowych i przechowywanie powierzonych rezerw pieniężnych, 

•

 

udzielanie kredytów jednostkom gospodarczym i gospodarstwom domowym. 

 



 

Oprocentowanie depozytów jest zróżnicowane  w zależności od okresu ich przechowywania. Wkłady 
długoterminowa  są  oprocentowane  wyżej  niż  krótkookresowe  lub  a  vista  (na  żądanie),  gdyż  dają 
bankom  większą  swobodę  dysponowania  depozytami,  a  ponadto  są  forma  rekompensaty  za 
wyrzeczenie się dysponowania gotówką przez osoby posiadające oszczędności, 

 


 

 Duży  wpływ  na decyzje dotyczące deponowania oszczędności  w bankach  ma porównanie wysokości 
stopy procentowej ze stopą inflacji. Jeżeli stopa procentowa przewyższa stopę inflacji, otrzymujemy 
dodatnia realna stopę  procentowa. W sytuacji odwrotnej  mamy  ujemną realna  stopę procentową, 
zniechęcającą do przechowywania oszczędności w banku. 

 



 

 Ważna  funkcja  banków  jest  obsługa  rozliczeń  finansowych  i  obiegu  pieniądza  między  rożnymi 
podmiotami życia gospodarczego. Banki prowadzą rachunki bieżące dla przedsiębiorstw, instytucji i 
osób fizycznych, przeprowadzają rozliczenia między różnymi podmiotami krajowymi i zagranicznymi, 
regulują płatności oraz dokonują bezgotówkowych przelewów bankowych. 

 

 


 

Banki  przyjmując  depozyty  i  udzielając  pożyczek,  występują  w  charakterze  wyspecjalizowanych 
pośredników  finansowych  między  oszczędzającymi  a  inwestorami.  Udzielając  kredytu,  bank  ponosi 
ryzyko związane z ewentualnym brakiem możliwości spłaty kredytu wraz z należnymi odsetkami przez 
kredytobiorców. 

 
 

KREDYT 

 W  sensie  ekonomicznym  kredyt  polega  na  odstąpieniu  przez  jedną  ze  stron  (wierzyciela)  drugiej  stronie 
(dłużnikowi)  określonej  wartości  w  pieniądzu  lub  w  towarze  w  zamian  za  obietnicę  zwrotu  w  ustalonym 
terminie równowartości łącznie z wynagrodzeniem za jej udzielenie, czyli odsetkami. 

 



 

 We współczesnej gospodarce kredyty są ważnym źródłem finansowania działalności gospodarczej. 
W  ustabilizowanej  gospodarce  rynkowej,  gdzie  istnieje  sprawny  system  oceny  ryzyka  związanego  z 
planowanym przez firmę przedsięwzięciem, pożyczkobiorcy mogą liczyć na otrzymanie około połowy 
ś

rodków finansowych potrzebnych do realizacji przedsięwzięcia.  

 

W zależności od przedmiotu pożyczki można wyodrębnić dwa rodzaje kredytu: towarowy i pieniężny: 

 
Kredyt  towarowy  (kupiecki,  handlowy)  umożliwia  prowadzenie  działalności  handlowej  w  sytuacji,  gdy 
potencjalni  nabywcy nie mają wystarczających środków finansowych, aby kupić towar w momencie oferowania 
go  do  sprzedaży,  a  równocześnie  sprzedawcy  nie  mogą  znaleźć  nabywców,  którzy  mogliby  natychmiast  im 
zapłacić  gotówką.  Kredyt  towarowy  jest  kredytem  krótkóterminowym.  Szczególną  formą  kredytu  towarowego 
jest sprzedaż ratalna. 
 
Kredyt pieniężny polega na udzieleniu przez wierzyciela pożyczki pieniężnej w zamian za określone odsetki.  
 
Z  punktu  widzenia  przeznaczenia  udzielane  firmom  kredyty  bankowe  można  podzielić  na  kredyty 
obrotowe i inwestycyjne. 
 
Kredyty mogą być przyznawane w walucie krajowej lub w dewizach. 
 
Motywy trzymania pieniądza 

►

 

Motyw  transakcyjny  trzymania  pieniądza  oznacza,  że  ludzie  trzymają  pieniądze,  ponieważ  planują 
zakupy  różnych  dóbr,  a  momenty  przypływu  gotówki  nie  pokrywają  się  w  czasie  z  momentami 
wydatków. 

 

►

 

Motyw przezorności trzymania pieniądza polega na tym, że ludzie z góry decydują się trzymać pewien 
zasób  pieniądza  na  pokrycie  nieprzewidzianych  wydatków.  Związany  z  niepewnością  w  rozkładzie 
wydatków i dochodów 

 

►

 

Motyw  portfelowy  trzymania  pieniądza  wynika  z  niechęci  ludzi  do  ryzyka.  Ludzie  wolą  trzymać 
aktywa o niskiej, ale pewnej stopie zysku (np. pieniądze na rachunkach bankowych), niż inne aktywa o 
wysokiej,  ale  niepewnej  stopie  zysku.  Dzielenie  portfela  inwestycyjnego  między  aktywa  o  wysokim  i 
niskim stopniu ryzyka 

Mechanizm kreacji pieniądza bankowego 

►

 

Udzielając kredytów, banki  muszą utrzymywać określoną część swoich rezerw  w postaci gotówki lub 
innych  płynnych  aktywów.  Bank  centralny  określa  stopę  rezerw  obowiązkowych,  tzn.  minimalny 
stosunek rezerw gotówkowych do wkładów (depozytów) w bankach komercyjnych. 

 

►

 

Można  obliczyć,  ile  pieniądza  zostanie  wykreowane  z  początkowej  wpłaty  1000  zł.  Służy  temu 
mnożnik kreacji pieniądza bankowego, który jest odwrotnością stopy rezerw obowiązkowych. 

 

►

 

Przy stopie rezerw obowiązkowych wynoszącej 20% współczynnik kreacji depozytów wynosi 5, gdyż 
D=1/0,2=5,  co  przy  depozycie  pierwotnym  w  wysokości  1000  zł  oznacza,  ze  depozyty  bankowe  w 
całym systemie bankowym wzrosty do 5000 zł. 

 

►

 

Formuła  ta  oparta  jest  na  założeniach,  ze  banki  komercyjne  utrzymują  rezerwy  na  poziomie  stopy 
rezerw obowiązkowych oraz ze uzyskane kredyty w całości przekształcane są w depozyty bankowe. 

Banki 

Wkłady pieniężne 

(depozyty bankowe) 

Rezerwy 

obowiązkowe 

(20%) 

Rezerwy nadwyżkowe = 

kredyty 

A 
B 
C 

D 

E 
F 

1000 

800 
640 
512 
409 
327 

200 
160 
128 
103 

82 
65 

800 
640 
512 
409 
327 
262 

Banki A-F 

3688 

738 

2950 

Pozostałe banki 

1312 

262 

1050 

System 

bankowy 

ogółem 

5000 

1000 

4000